Кіріспе

Тажикстан Саманид империясына (819–999) қатысы бар. Тажик халқы 1860 жылдары Ресей үкімшілігіне қарады. 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін Басмачи көтерілісі басталды және 1920 жылдардың басында Ресей азамат соғысы кезінде басылды. 1924 жылы Тажикстан Өзбекстан құрамындағы Кеңес Одағының Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы – Тажик АССР-і болды. 1929 жылы Тажикстан КСРО құрамындағы республикалардың бірі – Тажик Кеңес Социалистік Республикасы (Тажик КСР) – мәртебесін алды және Кеңес Одағы тарағаннан кейін 1991 жылы тәуелсіздік алғанға дейін осы мәртебеде болды. Тіл білімі бойынша дәлелдер, сондай-ақ ежелгі әдеби және жазу деректері Камбоджалар бастапқыда Орталық Азиядан көшіп келгенін көрсетеді.

Ахеменидтер дәуірі (б.з.д.

Ахеменидтер дәуірінде Соғдия және Бактрия Ахеменидтер империясының бір бөлігі болды. Соғдиялықтар мен Бактриялықтар Ахеменидтер империясының басқару және әскери салаларында маңызды лауазымдарды атқарды.

Геллендік кезең (б. з. б. 329 - 90 жж.)

Ахеменидтер империясы Ұлы Александрдан жеңілгеннен кейін, Бактрия, Соғдиана және Мерв, Парсы империясының құрамында болғандықтан, жаңа шабуылшылардан қорғануға мәжбүр болды. Шындығында, македониялықтар Соғдиана билеушісі Спитамен басшылығымен қатты қарсылыққа ұшырады. Ұлы Александр жергілікті билеушінің қызы Роксанаға үйленіп, оның жерін иеленді. Александрдың аз ғана уақыт билік еткенінен кейін, Селевкидтер мен Греко-Бактрия эллинистік мемлекеттері бұл аймақты тағы 200 жыл бойы Греко-Бактрия патшалығы ретінде басқарды. Б.з.д. 90-30 жылдар аралығында Юэчжи соңғы эллинистік мемлекеттерді жойды және Тохарилермен бірге (олармен тығыз байланыста болған) б.з. 30 жылы Кушан империясын құрды.

Кушан империясы (б.з.д.

Тағы 400 жыл бойы, 410 жылға дейін Кушан империясы Рим империясы, Парфян империясы және Хан Қытайымен бірге аймақтағы маңызды күш болды. Хань әулетінің елшілері б.з.д. 2-ғасырында осы аймаққа сапар жасағанда жергілікті халықтармен айтарлықтай байланыс орнатты. Кушан империясының соңында империя әлдеқайда кішірейіп, Парфян империясының орнына келген күшті Сасанид империясынан қорғануға тура келді. Атақты Кушан патшасы Канишка буддизмді қолдады және осы кезеңде буддизм Орталық Азиядан Қытайға тарады.

Сасанидтер, гефталиттер және гоктурктар (224710)

Сасанидтер бір кездері қазіргі Тәжікстанның көп бөлігін бақылаған, бірақ Перроз I тұсында осы аймақты Хефталиттерге (мүмкін, ирандық текті) жоғалтқан. Олар шамамен 483-485 жылдары Иранды қарапайым мемлекетке айналдырған қуатты империя құрды. Персия шахы Пероз Хефталиттермен үш рет соғысқан. Бірінші соғыста ол Хефталит әскеріне тұтқынға түсіп, кейін Византия императоры оны үшін құны төлеген соң босатылды. Екінші соғыста Пероз қайтадан тұтқынға алынып, Хефталит патшасына үлкен сыйлық бергеннен кейін босатылды. Үшінші соғыста Пероз қаза тапты. 565 жылы Сасанидтер мен Көк түріктердің біріккен күштері Хефталиттерді жеңіп алды. Содан кейін қазіргі Тәжікстанды Гөктүрктер мен Сасанидтер биледі, бірақ Сасанид империясы құлағаннан кейін түріктер Тәжікстанды бақылауда ұстады, бірақ одан кейін оны Тан әулетіне жоғалтты. Алайда, олар кейіннен Тәжікстанды қайта бақылауға алды, бірақ 710 жылы оны арабтарға жоғалтты.

Араб халифаты (710-867)

Трансоксиан княздіктері ешқашан тұрақты конфедерация құрмаған. 651 жылдан бастап арабтар Трансоксан территориясына үнемі шабуылдар жасап, тереңге кіріп, қарақшылық шабуылдар ұйымдастырды, бірақ 705 жылы Валид I билігі кезінде Ибн Кутайба Хорасанның губернаторы болып тағайындалғанға дейін Халифат Окс өзенінен бері жерлерді қоса аннексиялау саясатын қабылдамады. 715 жылы аннексия толыққанды аяқталды. Осылайша, бүкіл аймақ Халифа мен Исламның бақылауына өтті, бірақ арабтар жергілікті соғд патшалары мен диқандар арқылы билік етуді жалғастырды. Аббасидтердің Халифатқа билікке келуі (750–1258) Орталық Азия тарихында жаңа дәуір ашты. Олардың алдыңғылары – Омейядтар (661–750) араб тайпаларының әлсіз конфедерациясын басқарғаннан артық емес еді, ал Аббасидтер Сасанидтердің мемлекеттік басқару жүйесін үлгі етіп алып, оны жетілдіретін, көп ұлтты, орталықтандырылған үлкен мемлекет құруға кірісті. Олар Таяу Шығыс пен Трансоксианаға Александр Македонский заманынан бері жетіспеген бірлікті сыйлады.

Саманидтер империясы (819999)

Саманидтер династиясы 819–1005 жылдары Хорасанды (Шығыс Иран және Трансоксиананы қоса алғанда) биледі және Саман Худамен құрылды. Саманидтер мұсылман арабтарының жаулап алуынан кейін Персияда билік құрған алғашқы таза жергілікті әулеттердің бірі болды. Саман Худаның шөбересі Исмаил I (892–907 жылдары билеген, Исмаил Самани ретінде белгілі) билік еткен кезде Саманидтер Хорасанды кеңейтті. 900 жылы Исмаил Хорасанда (қазіргі Солтүстік-Батыс Ауғанстан және Солтүстік-Шығыс Иран аймағы) Саффарларды жеңіп, оның інісі Трансоксиананың губернаторы болды. Осылайша Саманидтердің билігі біріктірілген аймақтарда бекітілді. Бұхара (Саманидтердің астанасы) және Самарқанд қалалары өнер, ғылым және әдебиет орталықтарына айналды; өнеркәсіптеріне керамика жасау және қола құю кірді. 950 жылдан кейін Саманидтердің күші әлсіреп, бірақ 976–997 жылдары билеген Нұх II тұсында қысқа мерзімге қайта жанданды. Дегенмен, мұсылман түркілерінің басып кіруімен Саманидтер Окс өзенінің оңтүстігіндегі иеліктерін жоғалтты, оларды Газнавидтер басып алды. 999 жылы Бұхара Қарахандықтардың қолына көшті. Саманид Исмаил Мунтасир (1005 жылы қайтыс болды) 1000–1005 жылдар аралығында династияны қайта жандандыруға тырысты, бірақ оны араб бедуинінің басшысы өлтірді. 999 жылы Қарахан түркілерінің шабуылы Саманидтер династиясын жойды және Трансоксианадағы үстемдік түркі билеушілеріне өтті.

Қарахандықтар (9991211) және Хорезмшахтар (12111218)

Саманидтер әулеті құлағаннан кейін Орталық Азия солтүстік-шығыстан келген көптеген азиялық шапқындардың соғыс алаңына айналды.

Моңғол билігі (1218-1370 жж.)

Моңғол империясы Орталық Азияны шарпып өтіп, Хорезм империясына шабуыл жасады және Бухара мен Самарқан қалаларын тонап, қайда барса да адамдарды қырды.

Тимуридтер империясы (1370-1506)

Тимуридтер империясының негізін қалаушы Тимур 1336 жылғы 8 сәуірде Самарқанның жанындағы Кеш қаласында дүниеге келді. Ол түркіленген Барлас тайпасының мүшесі болды, бұл тайпа Шыңғыс ханның ұлы Шағатайдың сол аймақтағы жорықтарына қатысқаннан кейін Трансоксианаға қоныстанған моңғол тобының бір бөлігі еді. Тимур қарақшылықпен өмірін бастады. Осы кезеңде ол аяғына жебеден жарақат алды, соның салдарынан оны Тимур е Ланг (дари тілінде) немесе Ақсақ Тимур деп атады. Гераттың соңғы Тимурид билеушісі Бади аз-Заман 1506 жылы өзбек Мұхаммед Шайбани ханның әскерлеріне жеңіліп қалғанмен, Ферғананың Тимурид билеушісі Захир уд-Дин Бабур әулеттің құлауынан аман қалды және 1526 жылы Үндістанда Тимурид әулетін қайта құрды, онда олар Моғолдар деп белгілі болды.

Түркілер билігі (15061598)

Шейбанид мемлекеті әулеттің барлық еркек мүшелері (султандары) арасында иеліктерге бөлінді, олар жоғарғы билеушіні (ханды) – рудың ең үлкен мүшесін сайлап тағайындайтын. Хан ордасы бастапқыда Тимуридтердің астанасы Самарқанды құрады, бірақ кейбір хандар бұрынғы иеліктерінде қалуды қалаған. Осылайша, Бухара Убайд Алла ханның (1533–1539 жылдары билік еткен) тұсында алғаш рет хан ордасына айналды. Саяси кеңею мен экономикалық гүлдену кезеңі ұзаққа соқпады. Абдулла ханның қайтысынан кейін көп ұзамай Шейбанид әулеті құрып, оның орнына Жәнид немесе Астраханид (Аштарханид) әулеті келді, ол Жошының тағы бір тармағы еді. Оның негізін қалаушы Жәни хан Абдулла ханның қарындасымен үйлену арқылы Абдулла ханмен туыс болды. Астраханидтердің имам Құли ханның сайид мәртебесіне байланысты Хашемиттермен де байланысы бар делінеді. Олардың ұрпақтары бүгінде Үндістанда тұрады. 1709 жылы Бұхара хандығының шығыс бөлігі бөлініп, Көканд хандығын құрды. Осылайша, қазіргі Тәжікстанның шығыс бөлігі Көканд хандығына қарасты, ал батыс бөлігі Бұхара хандығының құрамында қалды.

Ирандықтар мен Бұхаралықтардың билігі (1740-1868)

1740 жылы Жанид хандығын Иранның афшарид әмірі Надер шах жаулап алды. Жанид ханы Әбу әл-Файз тағын сақтап, Надердің қарауына өтті. 1747 жылы Надер шах қайтыс болғаннан кейін мангит тайпасының басшысы Мұхаммед Рахим Би Азалиқ өзге тайпалардан келген қарсыластарын жеңіп, Бухара хандығында билігін бекітті. Бірақ оның ұрпағы жанид тегінен шыққан қуыршақ хандардың атынан билік етті. 1785 жылы Шах Мурад отбасының династиялық билігін (Мангит әулеті) заңдастырды, ал хандық Бұхара әмірлігіне айналды.

Ресейлік вассаж (1868-1920)

Ресей империализмі 19 ғасырдың соңындағы Императорлық дәуірде Ресей империясының Орталық Азияны жаулап алуына әкелді. 1864 және 1885 жылдар аралығында Ресей біртіндеп Ресей Түркістанының барлық аумағын бақылап алды, оның ішінде Тәжікстан бөлігі Бұхара әмірлігі мен Коканд хандығының билігінде болған (қазіргі Қазақстанмен шекарадан солтүстікте бастап, батыста Каспий теңізіне дейін және оңтүстікте Ауғанстанмен шекараға дейін). Ташкент 1865 жылы бағындырылды, ал 1867 жылы Түркістан генерал-губернаторлығы құрылды, алғашқы генерал-губернатор болып Константин Петрович фон Кауфман тағайындалды. Бұл кеңею Ресейдің экономикалық мүдделерімен байланысты болды және 1860-шы жылдардың басындағы Америка Азамат соғысымен тікелей байланысты еді, ол ресейлік өнеркәсіпке мақта талшығын жеткізуді үзіліске ұшыратты және Ресейді мақтаның балама көзі ретінде Орталық Азияға, сондай-ақ ресейлік тауарларға жаңа нарық іздеуге мәжбүр етті. 1870-ші жылдары Ресей үкіметі аймақтағы егістіктерді дәнді егістен мақтаға ауыстыруға тырысты (кейін кеңестік билік бұл стратегияны көшіріп, кеңейтті). 1885 жылға қарай Тәжікстанның аумағы Ресей империясының немесе оның вассалы – Бұхара әмірлігінің билігінде болды, бірақ тәжіктер Ресейдің ықпалын көп сезінбеді. 1910-1913 жылдар аралығында Коканд хандығына қарсы туған көтерілістерді басу үшін орыс әскерлері жұмылдырылды. 1916 жылдың шілдесінде, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде мәжбүрлі түрде әскерге алу қаупінен қорқып, наразылар Хужандта орыс әскерлеріне шабуыл жасады, осыдан зорлық-зомбылық орын алды. Ресей әскерлері Хужандты тез арада бақылауға алғанмен, Тәжікстанның әртүрлі аймақтарында жыл бойы қақтығыстар жалғасты. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейінгі айларда большевиктер Ресей империясының көптеген аймақтарында билікті басып алды және Ресей Азамат соғысы басталды. Түркістан мұсылман саяси қозғалыстары Ферғана аңғарындағы Коканд қаласында автономиялық үкімет құруға тырысты. Большевиктер 1918 жылдың ақпан айында Кокандқа шабуыл жасап, 25 000-ға дейін адамды қырғынға ұшыратты. Кеңес/Ресей билігіне қарсылық, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі коллективтеу науқандарына жауап ретінде, белгілі бір деңгейде қайта жанданды.

Кеңес өкіметі (1920-1991)

1924 жылы Өзбекстанның құрамында Тәжік Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы құрылды. Бірақ 1928 жылы (әкімшілік-аумақтық бөлініс кезінде) ұлттық шекаралар белгіленгенде, ежелгі тәжік қалалары Бұхара мен Самарқан Тәжікстан КСР-інің құрамына кірмеді. Жаңа құрылған Өзбек КСР-інің азаматтары болған көптеген тәжіктер өздеріне таңылған «өзбек» этностық белгілілігіне бейімделуге қысымға ұшырады. Күштеп жер аудару қаупімен көптеген адамдар өздерінің этностық тегін өзгертуге және паспорттарында «өзбек» деп көрсетуге мәжбүр болды. Тәжік мектептері жабылып, тәжіктер тек этникалық қана екендігі үшін басшылық лауазымдарға тағайындалмады. 1927-1934 жылдар аралығында ауыл шаруашылығын ұжымдастыру және, әсіресе оңтүстік аймақта, мақта өндірісін қарқынды түрде кеңейту жүзеге асты. Кеңес үкіметінің ұжымдастыру саясаты шаруаларға қарсы зорлық-зомбылыққа әкелді және Тәжікстанның барлық аймақтарында мәжбүрлі қоныс аударулар орын алды. Осының салдарынан, кейбір шаруалар ұжымдастыруға қарсы күресіп, Басмашы қозғалысын қайта жандандырды. Бұл кезеңде суармалы инфрақұрылымды кеңейтумен қатар, шағын өнеркәсіптік даму да болды. Қуғынға ұшырағандардың орнына орыс этникалық өкілдері жіберілді, олар барлық деңгейдегі партиялық лауазымдарды, тіпті бірінші хатшы лауазымын да басып алды. 1946-1956 жылдары Тәжікстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы болған Бобожон Ғафуров Кеңес дәуірінде елден тыс жерде танылған жалғыз тәжік саясаткері болды. Екінші дүниежүзілік соғыста Тәжікстанның 1,530,000 азаматының 120,000-ы (8%) қаза тапты. Соғыстан кейін және Сталиннің билігі кезінде Тәжікстанның ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібін одан әрі дамытуға тырысты. 1957-1958 жылдары Никита Хрущевтің «Тың жерлерді игеру» науқаны Тәжікстанға ерекше назар бөлді, онда тұрмыс жағдайлары, білім беру және өнеркәсіп басқа Кеңес республикаларынан қалып қойды. Ең төменгі табысқа ие отбасылардың үлесі және 1000 адамға шаққандағы жоғары білім алған түлектердің саны да ең төмен болды. 1985 жылдан бастап Қаһар Махмаков Тәжікстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы болып қызмет еткен кезеңде тұрмыс деңгейі нашарлады. Махмаковтың тәжік экономикасын нарықтық қағидаларға бейімдеу әрекеті нашар тұрмыс жағдайын және жұмыссыздықты одан әрі ушықтырды. Кеңес Одағының ыдырауы қарсаңында Тәжікстан экономикалық құлдырауға ұшырады және жақсару перспективалары күңгірт болды. Михаил Горбачев бастаған ашықтық саясаты (гласность) наразы тәжіктерге өз наразылықтарын білдіруге мүмкіндік берді. 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырады және Тәжікстан тәуелсіздігін жариялады.

Тәжікстан Республикасы (1991 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Тәжікстан Кеңес Социалистік Республикасы (ТСР) – тәуелсіздігін жариялаған КСРО-ның соңғы республикаларының бірі болды. 1991 жылдың 9 қыркүйегінде Кеңес Социалистік Республикалар Одағының (КСРО) ыдырауынан кейін Тәжікстан тәуелсіздігін жариялады. Осы кезеңде, Тәжік КСР-нің ресми тілі болып саналатын тәжік тілінің қолданылуы, орыс тілімен қатар, одан әрі кеңейтілді. Басқарушы лауазымдардың көп бөлігін иеленген этникалық орыстар ықпалын жоғалтты, ал тәжіктер саяси аренада белсенділік таныта бастады. Ел дерлік бірден азаматтық соғысқа ұшырады, онда түрлі топтар бір-бірімен күресті, бұл топтар көбінесе рулық байланыстармен ерекшеленді. Мұсылман емес халық, әсіресе орыстар мен яһудилер, қуғын-сүргін, кедейліктің күшеюі және Батыс немесе басқа бұрынғы кеңестік республикаларда жақсы экономикалық мүмкіндіктерге байланысты осы кезеңде елден қашып кетті. Эмомали Рахмон 1994 жылы билікке келді және қазірге дейін елді басқарып келеді. Тәжікстандағы азаматтық соғыс кезінде этникалық тазалау мәселесі күрделі дау тудырды. Соғыс аяқталған кезде Тәжікстан толыққанды қираған халде болды. Қайтыс болғандардың саны 100 мыңнан асты. Шамамен 1,2 миллион адам ел ішінде және за рубежом босқындарға айналды. 1997 жылы Рахмон мен оппозициялық күштер (Біріккен тәжік оппозициясы) арасында атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді. 1999 жылы бейбіт сайлау өтті, бірақ оппозиция оны әділ емес деп мәлімдеді, ал Рахмон дерлік бірауыздан қайта сайланды. Ауғанстанмен шекараны күзету мақсатында Ресей әскерлері 2005 жылдың жазына дейін Тәжікстанның оңтүстігінде орналастырылды. 2001 жылдың 11 қыркүйегінде болған терактіден кейін американдық, үнді және француз әскерлері де елде орналасты. 2020 жылдың қазан айында президент Эмомали Рахмон қатаң бақылауда өткен және көбінесе рәсімдік сипаттағы сайлаудан кейін дауыстардың 90 пайызымен келесі жеті жылға қайта сайланды.