Кіріспе

Хорватиядағы көлік бірнеше негізгі түрлеріне сүйенеді, оның ішінде автомобиль, пойыз, кеме және ұшақпен жүру. Жол көлігі мемлекеттік, округтік және жергілікті бағыттардың толыққанды желісін қамтиды, сонымен қатар алыс қашықтықтарға саяхаттау үшін тас жолдар желісімен толықтырылған. Су көлігі Риека, Плоче, Сплит және Задар порттары негізіндегі теңіз көлігі және Сава, Дунай және шамалы дәрежеде Драва өзендері негізіндегі өзен көлігіне бөлінеді. Хорватияда 9 халықаралық әуежай және бірнеше әуе компаниялары бар, олардың ең белгілілері – Croatia Airlines және Trade Air. Теміржол желісі жеткілікті деңгейде дамыған, бірақ қалалар арасындағы көліктерде автобус пойызға қарағанда көбірек таралған.

Әуе көлігі

Хорватияда 9 азаматтық, 13 спорттық және 3 әскери әуежай бар. Тоғыз халықаралық азаматтық әуежай бар: Загреб әуежайы, Сплит әуежайы, Дубровник әуежайы, Задар әуежайы, Пула әуежайы, Риека әуежайы (Крк аралында), Осиек әуежайы, Бол және Мали Лошин. Елдегі ең көп трафик көлемін көрсететін екі әуежай – Загреб және Сплит әуежайлары. 2010 жылдың соңына қарай Хорватия әуежайларын жаңартуға маңызды инвестициялар басталды. 2017 жылы Загреб және Дубровник әуежайларында, ал 2019 жылы Сплит әуежайында жаңа, заманауи және кең жолаушылар терминалдары ашылды. Дубровник және Загреб әуежайларындағы жаңа жолаушылар терминалдары Хорватияда алғаш рет реактивті көпірлермен жабдықталған. Адриатика теңізі жағалауындағы қалаларға қызмет көрсететін әуежайлар, шетелдік әуе тасымалдаушыларының (әсіресе бюджеттік) көптеген маусымдық рейстерінің арқасында жазғы маусымда трафик көлемінің көп бөлігін қабылдайды. Croatia Airlines – Хорватияның мемлекеттік туы бар әуе компаниясы. Оның бас кеңсесі Загребте орналасқан, ал негізгі хабы – Загреб әуежайы. Хорватия көптеген шетелдік (әсіресе еуропалық) бағыттармен әуе байланысы бар, ал ірі қалалары Загреб – Сплит, Дубровник – Задар, Осиек – Риека, Осиек – Сплит және Задар – Пула сияқты көптеген ішкі әуе бағыттары арқылы байланыстырылған. Бұл бағыттар бойынша Croatia Airlines немесе Trade Air сияқты отандық әуе тасымалдаушылары қызмет көрсетеді.

Темір жол дәліздері

Хорватия теміржол желісі үш топқа бөлінеді: халықаралық, аймақтық және жергілікті маңызы бар теміржолдар. Ең маңызды теміржол желілері V/тармақ B (Риека – Загреб – Будапешт) және X Панеуропалық дәліздері арқылы өтеді, олар Загребте біріктіріледі. Халықаралық жолаушылар пойыздары арқылы Хорватия көршілес екі елмен (Словения және Венгрия) және көптеген орташа қашықтықтағы Орталық Еуропа елдерімен, мысалы, Чехия, Словакия (жазғы маусымда), Австрия, Германия және Швейцариямен тікелей байланыста. Дубровник пен Задар – Хорватияда теміржолмен байланысы жоқ ең көп халқы бар және танымал қалалардың екеуі, ал Пула қаласына (батыс Істрия облысының қалған бөлігімен бірге) Словения арқылы ғана теміржолмен тікелей жетуге болады (егер теміржол компаниясының Риека мен Лупоглав арасындағы ұйымдастырылған автобус қызметін пайдаланбаса). Елдің ішкі аймағындағы көптеген ірі қалалар теміржолмен байланысты, онда тұрақты жолаушылар пойыздары қызмет көрсетеді (елдің жағалау аймағына қарама-қарсы), ал көптеген шағын қалалар, ауылдар мен шалғай аймақтар аймақтық немесе жергілікті дәліздерде жүретін пойыздармен қамтамасыз етіледі.

Инфрақұрылымның жағдайы

Хорватияда теміржолдар стандартты өлшемде (1,435 мм; 4 фут 8+1⁄2) қызмет етеді. Теміржол желісінің құрылыс ұзындығы 2617 км; 1626,12 мильді құрайды (2341 км; /1454,63 миль бір рельстік және 276 км / 171,49 миль екі рельстік дәліздер). Хорватия теміржолдарының (2023 жылғы басылым) жылдық есебіне сәйкес, 1013 км (629,44 миль) теміржол желісі электрленген. Елдің теміржол инфрақұрылымының көп бөлігі Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңге дейін сонады, ал негізгі бағыттардың жартысынан астамы Габсбург монархиясы тұсында, яғни Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын салынған. Сонымен қатар, Хорватия теміржол инфрақұрылымына инвестициялардың жетіспеушілігі және тиісті техникалық қызмет көрсетудің нашарлауы байқалды, бұл шамамен ел тәуелсіздік алғаннан (1991 жыл) бастап 2000 жылдардың соңына дейін жалғасты. Бұл, негізінен, рұқсат етілген жылдамдықтың төмендеуіне, жол жүру уақытының ұзаруына және жолаушылар тасымалының жалпы сапасының нашарлауына әкелді, әсіресе 2010 жылдардан бастап қалааралық бағыттарда. Нәтижесінде, көптеген бағыттар инфрақұрылымдық жағдайы бойынша Батыс Еуропа стандарттарынан қалып қойды. Алайда, 2010 жылдардың басында инфрақұрылымды жақсарту жұмыстары басталды және 2020 жылдарға дейін жалғасты, оның ішінде елдің халықаралық және көптеген өңірлік/жергілікті дәліздерін толыққанды қайта жаңарту және жаңғырту шаралары жүргізілді. Бұл жақсартулар, басқалармен қатар, жолдың ең жоғары жылдамдығы мен қауіпсіздігін арттыруға, жол жүру уақытын қысқартуға және қолдаушы инфрақұрылымды (станциялар, платформалар және басқа да жабдықтар) жаңғыртуға мүмкіндік берді. Хорватияда 1967 жылдан бері салынған алғашқы жаңа теміржол (L214) 2019 жылдың желтоқсанында ашылды. Хорватиядағы теміржол жылдамдығының рекорды – тұрақты қызметте қол жеткізілген ең жоғары жылдамдық .

Жолаушылар тасымалы

Хорватиядағы барлық республикалық және қала маңы жолаушылар теміржол қызметтерін елдің ұлттық теміржол компаниясы – Хорватия теміржолдары атқарады.

Жол көлігі

Наполеон дәуірінен бастап, Луизиана жолын салу кезінен бері Хорватиядағы автомобиль тасымалы едәуір жақсарды, көптеген еуропалық елдерден басым түсті. Хорватия автожолдары Еуропадағы ең заманауи және қауіпсіз жолдардың бірі деп есептеледі. Бұл Хорватия автожолдары мен жылдам жолдар жүйесінің (автожолдар және брзе ceste, сәйкесінше) көп бөлігінің жақында ғана салынғанымен (көбінесе 2000-ші жылдары) және құрылыс жұмыстары жалғасуда. Хорватиядағы автожолдар Хорватияның көптеген ірі қалаларын және барлық маңызды теңіз порттарын байланыстырады. Ең ұзын екі бағыт – A1 және A3 – елдің көп бөлігін қамтиды, ал автожол желісі көптеген маңызды шекаралық өткізу пункттерін қосады. Туризм Хорватия экономикасы үшін маңызды рөл атқарады, көптеген туристер өздерінің жеке көліктерімен демалуға келеді, сондықтан автожолдар жазғы кептелістерді азайтуға көмектеседі. Олар сондай-ақ, қажетті экономикалық өсімді ынталандыру және елдің тұрақты дамуына қолдау көрсету үшін де пайдаланылды. Хорватия енді өз өлшемдеріне қарай автожолдардың жоғары тығыздығына ие, бұл оған өтпелі экономиканың салдарымен күресуге және Хорватия Тәуелсіздік соғысындағы қиындықтарды еңсеруге көмектеседі. Хорватиядағы жол инфрақұрылымының ең әсерлі бөліктеріне A1 автожолындағы Свети Рок және Мала Капела туннельдері, сондай-ақ елдің оңтүстік бөлігіндегі Пелешац көпірі жатады. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, Хорватиядағы жолдардың жалпы ұзындығы 5 мың шақырымды құрайды.

Жылдам жолдар

Brza cesta немесе экспресс-жол дегеніміз – заңмен арнайы белгіленген және тиісті шектеулі кіру жолдарының жол қозғалысы белгілерімен көрсетілген, кіруі шектеулі жолдар. Экспресс-жолдар екі немесе одан көп қатардан тұруы мүмкін, бірақ оларда әдетте авариялық қатарлар болмайды. Polu autocesta немесе жартылай автомобиль жолы – екінші бөлігі салынып жатқанда автокөлік жолының бір бөлігінде орналасқан екі қатарлы, бөлінбеген жол. Заң бойынша, барлық жартылай автомобиль жолдары экспресс-жолдар болып табылады. Хорватиядағы экспресс-жолдардың бағыттары әдетте мемлекеттік жолға сәйкес келеді (төменде қараңыз) және "D" әрпімен, одан кейін нөмірмен белгіленеді. "E" нөмірлері – Еуропалық бағыттардың таңбалары.

Аудандық және шағын автомобиль жолдары

Екінші дәрежелі жолдар округтік жолдар деп аталады. Олар сары түсті фонға және жол нөміріне ие белгілермен таңбаланады. Бұл жолдардың таңбалаулары сирек қолданылады, бірақ егер картада көрсетілген болса, әдетте аймақтық карталарда кездеседі. Ресми түрде олардың таңбалауы – Ž әрпі мен нөмір болып табылады. Округтік жолдардың нөмірлері төрт таңбалы болады. Ең аз танымалдары – жергілікті жолдар. Олардың таңбалаулары карталарда немесе жол бойындағы белгілерде көрсетілмейді, сондықтан олар көпшілікке дерлік белгісіз. Олардың таңбалауы L әрпі мен бес таңбалы саннан тұрады.

Автобустар қозғалысы

Автобустар – ең танымал, арзан және кеңінен қолданылатын қоғамдық көлік құралдары. Ұлттық автобус тасымалы өте жақсы дамыған, экспресс автобустар ұзақ қашықтықтарды қамтиды, ал елдің ең кішкентай ауылдары арасында автобус қатынасы бар, сондықтан Хорватияның ең шалғай аймақтарына автобуспен күн сайын жетуге болады. Көптеген ірі қалаларда билет кассалары мен сағат кестесі бар автобус станциялары бар. Хорватиядағы ұлттық бағыттарда жүретін автобустар (жеке компанияларға тиесілі және олар басқарады) ыңғайлы және заманауи жабдықталған, кондиционермен жабдықталған және жайлы саяхатты қамтамасыз етеді. Ұлттық автобус тасымалы әдетте қалааралық (Međugradski prijevoz), округ аралық (Međužupanijski prijevoz) және округтік (жергілікті; Županijski prijevoz) тасымалына бөлінеді. Кейбір автобус компанияларының басты мақсаты қалааралық бағыттарға қызмет ету болғанымен, бір автобус компаниясы жоғарыда аталған тасымалының барлығын немесе көп бөлігін жүзеге асыра алады және көбінесе осылай істейді. Қалааралық автобустардың басты мақсаты – елдің ірі қалаларын мүмкіндігінше жылдам байланыстыру. Қалааралық автобустар көбінесе пойызбен салыстырғанда күніне жиірек рейс ұсынады және саяхат уақыты қысқарақ, бұл негізінен көптеген бәсекелес компаниялардың болуымен және елдің автожол желісінің жоғары сапасымен байланысты. Автобус компанияларының сағат кестесіне сәйкес, қалааралық автобус бағыттарының бірнеше түрі бар. Кейбір бағыттар тікелей тас жолмен өтіп, қалаларды ең қысқа жолмен байланыстырады. Басқалары төменгі дәрежедегі жолдармен (толығымен немесе бір бөлігімен) жүреді, тіпті тас жолға баламасы болған жағдайда да, жол бойындағы елді мекендерге байланыс үшін, ал кейбір бағыттар тас жолмен жүреді және кейде (бір немесе бірнеше рет) жақын маңдағы кішкентай елді мекендерге қызмет көрсету үшін уақытша шығып кетеді, осылайша кішкентай елді мекендерге экспресс бағыттарымен қосылу мүмкіндігі туады. Округтік бағыттардағы автобустар әдетте белгілі бір округтегі ірі қалалар мен қалалар арасында жүреді, қалалар мен жол бойындағы кішкентай ауылдарды байланыстырады. Бұл автобустарды көбінесе жергілікті тұрғындар, студенттер немесе жұмысшылар және кездейсоқ жолаушылар пайдаланады, сондықтан осы бағыттардың сағат кестесі мен рейс жиілігі жолаушылардың күнделікті қозғалысының қажеттіліктеріне сәйкес реттеледі. Кішкентай ауылдарда автобус терминалы болмағандықтан, сол жерден автобусқа отыратын жолаушылар билетті жүргізушіден көлікке отырғанда сатып алады, егер олар ай сайынғы студенттік немесе жұмысшы билетін сатып алмаса, онда оны әр рейске отырғанда растауы керек. Округ аралық бағыттардағы автобустардың мақсаты бірдей немесе ұқсас, бірақ олар жолаушыларды алыс орналасқан үлкен қалаға немесе аймаққа тасымалдау үшін округ шекарасын кесіп өтеді. Хорватиядан көршілес елдерге (Словения, Босния және Герцеговина, Сербия, Венгрия) және басқа да Еуропа елдеріне көптеген халықаралық автобус бағыттары бар. Халықаралық автобус тасымалы еуропалық стандарттарға сәйкес келеді. Загребте Хорватиядағы ең үлкен және ең жұқты автобус терминалы орналасқан. Ол Трне ауданындағы Мартин Дрич даңғылында орналасқан. Автобус терминалы негізгі теміржол вокзалына жақын орналасқан, оған трамвай желілерімен және жеке көлікпен жету оңай.

Жағалау инфрақұрылымы

Хорватия Республикасы (халықаралық) экономикалық маңызы зор алты портты қамтиды: Риека, Задар, Шибеник, Сплит, Плоче және Дубровник. Елдің жағалауында көптеген кішкентай мемлекеттік порттар да орналасқан. Риека – елдегі ең ірі жүк порты, одан кейін көршілес Босния және Герцеговина үшін маңызды экономикалық роль атқаратын Плоче порты. Шетелдік круиздік кемелер ең көп баратын үш бағыт – Дубровник, Сплит және Задар порттары. Сплит – елдегі ең ірі жолаушылар порты, ол ішкі паром, дәстүрлі кеме және катамаран, сондай-ақ халықаралық паром, круиздік және мега-круиздік қызметтерге арналған қоғамдық порт ретінде қызмет етеді. Задарда жолаушылар тасымалы үшін екі мемлекеттік порт бар: біреуі қала орталығында орналасқан, оған дәстүрлі кемелер мен катамарандар қызмет көрсетеді, екіншісі Гаженица қаласының шетінде орналасқан, ол паромдар мен круиздік кемелерге қызмет көрсетеді. Хорватия Республикасы Задар жолаушылар портын және Задар қаласының тарихи орталығын жүктемеден босату қажеттігін, сондай-ақ паром қозғалысын қала орталығынан Гаженицадағы жаңа жолаушылар портына көшіру қажеттігін анықтады. Жаңа порттың құрылысы 2009 жылы басталды, ал 2015 жылы шамамен 100 000 шаршы метрлік жаңа паром порты пайдалануға берілді. Гаженица портының артықшылықтары – қала орталығына жақындығы (3,5 шақырым), әуежайға ыңғайлы орналасуы және А1 тас жолымен жоғары сапалы көлік байланысы. Гаженица порты ішкі және халықаралық паромдық қатынастарды, мега-круиздік кемелердегі жолаушылар тасымалын және RO-RO тасымалдарын қамтитын көптеген көлік талаптарына жауап береді, барлық қажетті инфрақұрылым мен жаңартулармен жабдықталған. 2019 жылы Гаженица жолаушылар порты Гамбургте өткен ең беделді Seatrade Cruise Awards сыйлығында «Жыл порты» атағын жеңіп алды.

Аралдар мен құрлықты жалғастыру

Хорватиядағы ұлттық кедімгі кемелер, катамарандар және паромдық желілерде, сондай-ақ барлық қоғамдық теңіз желілеріндегі қоғамдық көліктің жұмысын жағалау желісіндегі көлік жөніндегі үкіметтік Агенттік (Agencija za obalni linijski promet) қадағалайды. Хорватияның жағалауында 50-ге жуық мекенделген арал бар (олардың көпшілігі Задар немесе Сплит порттарынан қол жетімді), сондықтан жергілікті автомобиль паромдары, кедімгі кемелер мен катамарандардың көптеген байланыстары бар. Хорватия аралдарының көпшілігі жол желісімен және қоғамдық көлік үшін бірнеше порттармен жабдықталған, әдетте бір паром порты және бір немесе бірнеше қосымша порттар, көбінесе шығанақтарға жақын орналасқан, олар тек кедімгі кемелер мен катамарандармен қызмет көрсетеді. Кеме жүзу кестесіне сәйкес немесе ерекше жағдайларда кедімгі және катамаран кемелері паром порттарына да қызмет ете алады. Көліктік құралдары жоқ аралдардың саны өте аз, оларға тек кедімгі кемелермен немесе катамарандармен ғана жетуге болады, мысалы, Солтүстік Далмациядағы Сильба аралы. Ұлттық паром желілерінде жолаушылар мен көлік құралдарын тасымалдау көрсеткіштері бойынша көшбасшылықты Брач аралындағы (Орталық Далмация) Сплит пен Супетар арасындағы және Солтүстік Кварнер шығанағындағы Вальбиска (Крк аралы) мен Мераг (Крес аралы) арасындағы желілер алып жүреді. Задар мен Углян аралындағы Преко арасындағы паром желісі Хорватияда және Адриатиканың қалған бөлігіндегі ең жиі кездесетін желі болып табылады, жазғы кестеде әр бағытта күніне шамамен 20 рейс орындалады. Хорватиядағы ең ұзын паром желісі – Задар – Ист – Олиб – Сильба (тек жолаушылар тасымалы) – Премуда – Мали Лошинж, ал ең қысқасы – Солтүстік Далмациядағы Биоград на Мору мен Пашман аралындағы Ткон арасындағы желі. Хорватиядағы паром желілерінің басым бөлігі мемлекеттік «Jadrolinija» кеме компаниясымен қамтамасыз етіледі, тек Кварнер шығанағындағы Раб аралындағы Стиница мен Мишняк арасындағы паром қызметін «Rapska Plovidba d. d.» компаниясы жүзеге асырады. Катамарандар мен жолаушылар кемелерімен қызметтерді «Jadrolinija» және «Krilo – Kapetan Luka», «G&V Line Iadera», «Tankerska plovidba», «Miatours d. o. o.» сияқты бірнеше компаниялар жүзеге асырады. «Jadrolinija» компаниясы жазғы туристік маусымда күніне 600-ға жуық рейспен 34 ұлттық желіні қамтамасыз етеді, бұл кезде ең көп сыйымдылықты қажет ететін бағыттардағы паромдар, кедімгі кемелер мен катамарандардың саны маусымнан тыс кезеңмен салыстырғанда едәуір жоғары.

Халықаралық бағыттар

Өзінің ең ірі кемелерімен Jadrolinija Хорватияны Италиямен байланыстырады, Адриатика теңізі арқылы халықаралық қатынастарды жүзеге асырады: Сплит – Анкона – Сплит, Задар – Анкона – Задар және Дубровник – Бари – Дубровник. Сплит пен Анкона арасындағы паромдық желіні итальяндық оператор SNAV компаниясы да пайдаланады.

Құбырлар

Мұнай құбырының жобаланған қуаты жылына 34 миллион тонна мұнай, ал орнатылған қуаты жылына 20 миллион тонна мұнайды құрайды. Бұл жүйе Хорватия, Словения, Сербия және Босния мен Герцеговинадағы мұнай өңдеу зауыттарының, сондай-ақ Венгрия, Чехия және Словакиядағы тұтынушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін салынған. Қазіргі таңдағы қоймалардың жалпы сыйымдылығы шикі мұнай үшін 2,1 миллион м3, ал мұнай өнімдері үшін 242 мың м3-ге жетеді. Құбыр ұзын және JANAF компаниясы оны толық бақылайды. Жүйеге мыналар кіреді: Крик аралындағы Омишальж қабылдау-жөнелту терминалы, екі танкер тоқтауы және мұнай мен оның туындыларын сақтау алаңдары, Сисак, Вирье және Славонски Бродтағы мұнайды қабылдау-жөнелту терминалдары, Сисак және Вирье терминалдарында мұнай сақтау алаңдары, Загребтегі Житняк терминалы, мұнай өнімдерін сақтауға арналған, сондай-ақ туындыларды жеткізу, қабылдау және жөнелту үшін теміржол және автокөлік тасымалдау станциялары. Табиғи газды Plinacro компаниясы тасымалдайды, ол 19 округтегі тасымалдау жүйесін басқарады, оның құрамында 450-ден астам жер үсті тасымалдау құрылыстары, соның ішінде компрессорлық станция және 156 өлшеу-редукциялық станция бар, олар арқылы газ жүйе пайдаланушыларына жеткізіледі. Жүйеде 553 миллион куб метр жұмыс көлемі бар Околи жер асты газ сақтау қоймасы орналасқан.

Қоғамдық көлік

Хорватиядағы ең ірі қалалардың көпшілігінде (және олардың қалашықтарында/серік қалаларында) қоғамдық көлік көбінесе Загребтегі Zagrebački električni tramvaj, Сплиттегі Promet Split, Риекадағы "Autotrolej" d. o. o., Задардағы "Liburnija Zadar", Осиектегі "Gradski Prijevoz Putnika d. o. o." сияқты муниципалдық ұйымдарға тиесілі және басқарылатын қалалық автобустармен қамтамасыз етіледі. Қалалық автобустардан өзге, Загреб және Осиек қалаларында трамвай желілері де бар. Загребтегі трамвай желілерін Zagrebački električni tramvaj (сонымен қатар көбінесе туристік мақсаттар үшін пайдаланылатын бір фуникулер желісі мен гондола жүйесін де басқарады), ал Осиектегі трамвай желілерін "Gradski Prijevoz Putnika d. o. o." басқарады. Дегенмен, астана Загребтегі трамвай желісі Осиектегіге қарағанда әлдеқайда кең.