Кіріспе
Киім-кешек пен басқа да тоқыма бұйымдарын жуу
Киім-кешек пен басқа да тоқыма бұйымдарын жуу – бұл киімді және басқа да маталарды тазалау, сондай-ақ оларды кептіру және үтіктеу процесі. Киім жуу адамдар киім кие бастағаннан бері тарихтың бір бөлігі болып келді, сондықтан әртүрлі мәдениеттердің осы жалпы адамзаттық қажеттілікті қанағаттандыру жолдары көптеген ғылым салаларын қызықтырады. Киім жуу жұмысы дәстүрлі түрде гендерлік белгіге ие, көптеген мәдениеттерде бұл жауапкершілік әйелдерге жүктеледі (бұрынғыда кір жуушылар немесе кір жуатын әйелдер деп аталған). Өнеркәсіптік революция кезеңінде кір жуу жұмысын механикаландыруға қадам жасалды, оның ішінде кір жуатын машина және кейіннен кір кептіргіш пайда болды. Киім жуу, тамақ дайындау және бала күтімі сияқты, әлі де үйде де, сондай-ақ үйден тыс коммерциялық мекемелерде де жүзеге асырылады. "Киім жуу" сөзі киімнің өзіне де, оны тазалайтын орынға да қатысты болуы мүмкін. Жеке үйде кір жуатын бөлме болуы мүмкін; коммуналдық бөлме киім жуу функциясын қамтиды, бірақ оған ғана шектелмейді. Көпқабатты үйлерде немесе студенттік жатақханаларда ортақ кір жуу құрылғысы, мысалы, жуу бөлмесі болуы мүмкін. Жекеменшік бизнес өзін-өзі қызмет көрсететін кір жуу (британдық ағылшын тілінде "launderette", ал Солтүстік Америка ағылшын тілінде "laundromat") деп аталады.
Су ағыстары
Киім-кешекті алғашқыда су арналарында жуатын, судың кір мен жаман иіс тудыратын заттарды алып кетуіне мүмкіндік беретін. Кедей елдердің ауылдық аймақтарында киімді осылай жуу әлі де қолданылады. Кірді кетіру үшін, оны шайқап, сүртіп, бұрып немесе жалпақ тастарға соғып жуатын. Мұндай бетке "соққы тас" деген атау беріледі, ол зығыр өндірісінде қолданылатын соққылау әдісімен байланысты; ал ағаштан жасалған нұсқасы "шайқас блок" деп аталады. Кірді ағаштан жасалған қашаумен соғып тазалатын, кір жуатын ыдыстарды таза сумен толтырып, от үстінде қыздыратын, себебі ыстық немесе қайнаған су суық судан кірді тиімдірек кетіреді. Киімді ваннада шайқау үшін "поссер" қолданылуы мүмкін. Осыған ұқсас құрал – "жуу долы" – "ілгектері немесе аяқтары бар ағаш таяқ немесе балға", ол киімді суда жылжытады.
Киіз үй машиналары және басқа да құрылғылар
Өнеркәсіптік революция кір жуу технологиясын түбегейлі өзгертті. Кристина Хардимент өзінің 1851 жылғы Ұлы көрменің тарихында әйелдердің азаттығына отандық машиналардың дамуы себеп болды деп мәлімдейді. Мангл (немесе американдық ағылшын тілінде "wringer") 19 ғасырда екі ұзын ролик және оларды айналдыруға арналған тұтқасы бар құрылым ретінде жасалды. Кір жуушы суға толы киімді алып, мангл арқылы бұрып, матаны қысып, артық суды сығып шығарды. Бұл қолмен бұрудан әлдеқайда жылдам болды. Бұл, негізінен маталарды сығу және тегістеу үшін қолданылатын қорапша тәрізді манглдің өзгеруі еді. Сонымен қатар, 19 ғасырдың өнертапқыштары кір жуу процесін қолмен басқарылатын түрлі машиналармен механикаландырып, қолмен жуатын тақтаға сүртудің орнына қолмен жууды жеңілдетті. Көбінесе ванна ішінде қайырмаларды қозғалысқа келтіру үшін тұтқаны бұру қажет болды. Ал 20 ғасырдың басындағы кейбір машиналар электр қуатымен жұмыс істейтін араластырғышты пайдаланды. Осы машиналардың көпшілігі аяқтарға орнатылған, үстінде қолмен басқарылатын мангл бар ванналар еді. Кейіннен мангл да электр қуатымен жұмыс істеді, содан кейін перфорацияланған екі бөліктен тұратын ваннамен алмастырылды, ол айналу арқылы артық суды шығарып тастады. Киім кептіру де механикаландырылды, киім кептіргіштер пайда болды. Кептіргіштер де тесілген ванналар болды, бірақ олар судың орнына жылы ауамен жұмыс істеді.
Солтүстік Америкадағы қытайлық кір жуу орындары
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында АҚШ және Канадаға көшіп келген қытай иммигранттарының көп бөлігі кір жуу саласында жұмыс істеген. Дискриминация, ағылшын тілін білмеу және капиталдың жетіспеуі қытай иммигранттарын көптеген қалаулы мамандықтардан шеттетуге себеп болды. 1900 жылға қарай, АҚШ-тағы әр төрт қытай ер адамның бірі кір жуу орындарында жұмыс істеді, көбінесе күніне 10-16 сағат еңбек етті. Ұлы экономикалық дағдарыстың басында Нью-Йорк қаласындағы қытайлар шамамен 3550 кір жуу орынын иеленді. 1933 жылы қалалық әкімдер кеңесі қытайларды бұл бизнестен қууға бағытталған заң қабылдады. Заңның ішінде кір жуу орындарының меншігі тек АҚШ азаматтарына тиесілі болуы керек деген талап қойылды. Қытайдың Біріккен қайырымдылық қоғамы бұған қарсы тұруға тырысты, бірақ нәтижесінде ашық солшыл бағытталған Қытай қол жуу альянсы (CHLA) құрылды. Олар заңның осы ережесіне сәтті қарсы шығып, қытай кір жуу жұмыскерлеріне өз күнкөрісін сақтауға мүмкіндік берді.
Үндістан
Үндістанда дәстүрлі түрде кір жуу жұмысын ерлер істеген. Кір жуушыларды "дхабивалла" деп атаған, ал "дхаби" олардың касталық тобының аты болған. Кір жуатын орындарды әдетте "дхоби гхат" деп атайды; осыдан олар жұмыс істейтін немесе жұмыс істеген жерлердің аттары пайда болды, мысалы, Мумбайдағы Махалаксми Дхоби Гхат, Сингапурдағы Дхоби Гоут және Малайзияның Пенангтағы Дхоби Гхат.
Филиппин
1980 жылдардың басына дейін, кір жуғыш машиналар елде қолжетімді болғанша, Филиппинде кір жуу жұмысының көп бөлігі қолмен жасалатын, және бұл жұмыс көбінесе әйелдерге тапсырылатын. Кәсіби кір жуушыны "лабандера" деп атаған.
Ежелгі Рим
Ежелгі Римде матаны тазалайтын жұмысшылар fullones, жекеше fullo деп аталды (fulling – жүн өңдеу процесі, ал Fuller's earth – тазалауға қолданылатын топырақ). Киімдер төмен қабырғалармен қоршалған нишалардағы кішкентай ванналарда өңделді, олар басу орындары немесе толықтыру орындары деп аталды. Ванна сумен және сілтілі химиялық заттардың қоспасымен (кейде несеп қосылған) толтырылды. Фуллер ваннаның ішінде тұрып, матаны аяқтап басты, бұл техника басқа жерлерде посттау деп аталды. Осы өңдеудің мақсаты – химиялық заттарды матаға сіңіріп, майлар мен майларды ерітуге мүмкіндік беру болды. Осы орындықтар осы шеберханаларға ерекше тән, сондықтан археологиялық қазбаларда fullonicae-ні анықтау үшін қолданылады.
Киіз жуу процестері
Киім жуу процестеріне жуу (әдетте жуу құралдары немесе басқа химиялық заттар қосылған сумен), араластыру, шаю, кептіру, үтіктеу және бүктеу кіреді. Жуу кейде бөлме температурасынан жоғары температурада жасалады, бұл қолданылатын химиялық заттардың тиімділігін және дақтардың ерігіштігін арттырады, сондай-ақ матадағы микроорганизмдерді өлтіреді. Дегенмен, мақтаның қысқаруын болдырмау үшін оны төмен температурада жуу ұсынылады. Нарықта әртүрлі баға диапазонында кәсіби кір жуу қызметтері көптеп ұсынылады. Араластыру талшықтар арасынан, көбінесе беттік белсенді заттар арқылы босатылған кірді кетіруге көмектеседі, бірақ талшықтардағы тесіктердің кішкентай болуына байланысты талшықтардың ішкі "тұрақсыз бөлігінде" ағын іс жүзінде байқалмайды. Дегенмен, талшықтар шаю кезінде лас заттарды таза суға шығарып жіберіп, диффузиофорез арқылы жылдам тазартылады.
Химиялық заттар
Судың еріткіш қасиеттерін арттыру үшін әртүрлі химиялық заттар қолданылуы мүмкін, мысалы, американдық жергілікті тайпалар қолданған сабын тамыры немесе юка тамырындағы қосылыстар, немесе бір кезде Еуропада кір жуу үшін кеңінен қолданылған күл сілтесі (әдетте натрий гидроксиді немесе калий гидроксиді). Сабын – сілте мен майдан жасалған ежелгі және көп қолданылатын кір жууға көмектесетін зат. Қазіргі заманғы кір жуатын машиналар көбінесе дәстүрлі сабынның орнына синтетикалық ұнтақ немесе сұйық кір жуғыш заттарды пайдаланады.
Тазалау немесе құрғақ тазалау
Құрғақ тазалау – судың орнына химиялық еріткіш қолданылатын кез келген процесс. Көбінесе тетрахлорэтилен (перхлорэтилен) қолданылады, оны индустрия "перк" деп атайды. Бұл нәзік маталарды тазалау үшін қолданылады, олар кір жуғыш машина мен кептіргіштің күшті әсеріне шыдамайды, сондай-ақ қолмен жууға жұмсалатын күш-жігерді азайтуға мүмкіндік береді.
Бөлмедегі кір жуу бөлмелері
Әлемнің кейбір аймақтарында, оның ішінде Солтүстік Америкада, көппәтерлі үйлер мен жатақханаларда жиі кір жуатын бөлмелер кездеседі, онда тұрғындар кір жуу машиналары мен кептіргіштерді пайдаланады. Әдетте, бұл машиналар тек тиын салынғанда ғана жұмыс істейді. Әлемнің басқа аймақтарында, оның ішінде Еуропада, кір жуатын бөлмелері бар көппәтерлі үйлер сирек, және әр пәтерде жеке кір жуу машинасы болуы мүмкін. Егер үйде машинасы болмаса немесе кір жуатын бөлмеге қол жеткізілмесе, киімдерді қолмен жууға тура келеді немесе коммерциялық өзіңіз қызмет көрсететін кір жуатын орынға (лaundromat, laundrette) немесе 5àsec сияқты кір жуатын дүкенге бару қажет.
Құрғақ қозғалысқа құқық
Кейбір американдық қауымдастықтар өз тұрғындарына сыртта киім кептіруге тыйым салады, ал оған қарсы шыққан азаматтар «кептіруге құқық» қозғалысын құрды. АҚШ-тағы көптеген үй иелері қауымдастықтары мен басқа да қауымдастықтар тұрғындарға сыртта киім ілуге арналған жиекті пайдалануға тыйым салады немесе мұндай пайдалануды көшеден көрінбейтін жерлермен немесе күннің белгілі бір уақытымен шектейді. Дегенмен, басқа да қауымдастықтар киім ілу жиектерін пайдалануға тыйым салатын ережелерді қабылдады. Кейбір ұйымдар киімді қоғамдық жерлерде кептіруді заңсыз деп жариялаған заңға қарсы науқан жүргізіп келеді, әсіресе электрлі киім кептіргіштерін қуаттандыру үшін қажетті электр қуатын өндірудің кейбір түрлерінен шығатын парниктік газдардың артуын ескере отырып, себебі кептіргіштер үйдің жалпы энергия тұтынуының елеулі бөлігін құрауы мүмкін. Флорида («Күн штаты») – киім кептіруге құқықты нақты кепілдендіретін жалғыз штат, бірақ Юта мен Гавайиде күн энергиясына қатысты заңдар қабылданды. Флорида штатының заңында нақты айтылған: «Жермен байланыстырылған ешқандай келісімдер, шарттар немесе осыған ұқсас міндетті келісімдер күн коллекторларын, киім ілу жиектерін немесе жаңартылатын ресурстарға негіделген басқа да энергия құрылғыларын келісімдерге бағынған учаскелерге орнатуға тыйым салмайды немесе олардың орнатылуына кедері келтірмейді». Басқа ешбір штатта мұндай айқын заң жоқ. Вермонт штаты 1999 жылы «Кептіруге құқық» туралы заң жобасын қарастырды, бірақ ол Сенаттың Табиғи ресурстар және энергетика комитетінде қабылданбады. Бұл мәтін сенатор Дик МакКормак ұсынған 2007 жылғы энергияны үнемдеуге қатысты ерікті заңға енгізілді. 2008 жылы Колорадо штатында бұрын тыйым салынған қауымдастықтарда мыңдаған американдық отбасыларға киім ілу жиектерін пайдалануға мүмкіндік беретін заң қабылданды. 2009 жылы Коннектикут, Гавай, Мэриленд, Мэн, Нью-Гэмпшир, Небраска, Орегон, Вирджиния және Вермонт штаттарында киім ілу заңдары талқыланды. Осыған ұқсас шаралар Канадада, әсіресе Онтарио провинциясында ұсынылды.
Жалпы проблемалар
Кейде заманауи кір жуғыш машиналарды пайдаланушылар киімдердің, әсіресе жылу қолданғанда, кездейсоқ қысқаруына ұшырайды. Жүн киімдер үшін бұл талшықтардағы қабыршақтардың салдарынан болады, олар жылу мен қозғалыс әсерінен бірігіп қалады. Басқа маталар (мысалы, мақта) өндіріс кезінде механикалық күшпен созылады және қызған кезде сәл қысқарады (бірақ жүнге қарағанда аз). Кейбір киімдер осы мәселенің алдын алу үшін "алдын ала қысқартылған" күйде шығарылады. Тағы бір жиі кездесетін мәселе – боялған заттардың түсінің ақ немесе ашық түсті киімдерге өтуі. Көптеген кір жуу нұсқауларында ақ киімдерді түрлі-түсті киімдерден бөлек жуу ұсынылады. Осы мәселені болдырмау үшін кейде тек ұқсас түстерді бірге жуады, оны суық сумен және бірнеше рет жуу арқылы азайтуға болады. Кейде бұл түстердің араласуы, мысалы, мәдрестік матада, сату артықшылығы ретінде қарастырылады. Көптеген киімдерде тұтынушыларға осы мәселелерден аулақ болуға көмектесетін кір жуу белгілері болады. Кір жуғандағы синтетикалық талшықтар да микропластик ластануына себеп болуы мүмкін.
Этимология
"Laundry" сөзі орта ағылшын тіліндегі "lavendrye" (кір жуу), ескі француз тіліндегі "lavanderie" және "lavandier" сөздерінен шыққан.
Мәдениетте
Гомердің "Одиссеясында" принцесса Наусика мен оның қызметшілері жағада кір жуып жатқанда, кемесі құлаған Улисске кезеседi және оны құтқарады.