Кіріспе

Сөзді болжау ойыны

Шарада (/UK//ʃ//ə/'/r//ɑː//d//z/, /US//ʃ//ə/'/r//eɪ//d//z/) – бөлмеде немесе кештерде ойналатын сөзді болжау ойыны. Алғашқыда бұл ойын әдеби шарадалардың сахналық түрі болған: бір адам сөздің немесе тіркестің әр буынын ретімен сомдайтын, содан кейін бүкіл тіркесті бірге көрсетіп, қалғандары болжайтын. Тағы бір нұсқасы – командалар бірлесіп сахналарды сомдап, қалғандары тапқан. Бүгінде актерлерден сөйлеуге тыйым салып, белгілі бір қол-жестілерді пайдалану жиі кездеседі. Қалампырлар мен көрнекі ойын-қалжыңдар бұрын да, қазір де кең таралған.

Оқиғалар

XIX ғасырдың басында француздар «әрекет ету» немесе «әрекеттік шарад» ойынын бастады – жазбаша сипаттама драматикалық қойылымдармен ауыстырылды, бұл ойынды Англия аристократиясы Англияға әкелді. Осылайша термин біртіндеп әрекеттік шарадтарға қатысты жиі қолданыла бастады, олардың мысалдары Уильям Теккерейдің «Ванти-Фейр» және Шарлотта Бронтенің «Джейн Эйр» романдарынан табылады. Теккерейдің сөзімен айтқанда, шарадтар «біздің арамыздағы әдемі әйелдерге сұлулықтарын көрсетуге, ал ақылды әйелдерге – зиялылықтарын танытуға мүмкіндік береді» деп бағаланды. Бұл Беккинің әнші француз маркизасы рөліндегі ойыны арқылы көрсетілді, бұл Лакосттың 1705 жылғы «Филомель» трагедиялық операсын және XIV Людовиктің сүйіктісі мен әйелін еске түсірді. Кітаптағы маңыздылығынан басқа, бұл көріністер кейіннен жанрдың үлгілері деп есептелді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін «әрекеттік шарадтар» ең танымал формаға айналды және жазбаша шарадтар ұмытылып, қазіргі қысқа атауын алды. Теккерейдің сахналары – тіпті «пантомима» деп аталғандары да – актерлердің диалогтарын қамтыды, бірақ «соқыр» немесе «мим шарадтар» біртіндеп танымал бола бастады және сипаттамалық сөздерін жоғалтты. Шарадтардағы әуесқойлық актерлік өнер сөздің кез келген анық немесе нашар алдауды сипаттау үшін қолданылуына әкелді, бірақ уақыт өте келе «шарад» кез келген қойылым үшін (тіпті өте білікті және сәттілер үшін де) жиі қолданыла бастады және бастапқыда салондық ойынмен байланысы жоғалды. Шарадтардың әрекеттік формасы көптеген телешоуларға айналды, соның ішінде американдық «Ойын ойна», «Movietown», «RSVP», «Пантомима сұрақтары», «Жұлдыздарды жеңіңіз», «Атақты шарадтар», «Шоумендер» және «Дене тілі»; британдық «Бізге бір ишара беріңіз»; канадалық «Партия ойыны» және «Ақымақтық әрекеттер»; австралиялық «Атақты ойын». Ұлыбританияның BBC Radio 4 арнасында «Менде жауабы жоқ» бағдарламасы ескі жазбаша және ауызша форманың нұсқасын «Дыбыстық шарадтар» деп атайды. 1939 жылғы «Мистер Вонгтың құпиясы» фильмінде ойын «Көрсеткіштер» деп аталады.