Кіріспе
Жазба немесе сөйлеу тілінің түрі. Проза – тілдің табиғи ағыны, тілдің қалыпты грамматикалық құрылымдары немесе жазудың дәстүрлі талаптары мен форматын (академиялық жазуды қоса алғанда) сақтайтын жазба тілдің түрі (жазба сөйлеуді немесе диалогты қоса алғанда). Ол дәстүрлі поэзиядан өзгеше, онда мазмұн өлең жолдарымен беріледі: белгілі бір ырғақты өлшем немесе ұйқас схемасын сақтай отырып. "Проза" сөзі алғаш рет 14 ғасырда ағылшын тілінде қолданылған. Ол көне француз тіліндегі "prose" сөзінен, ал ол латын тіліндегі "prosa oratio" (сөзбе-сөз, тікелей сөйлеу) тіркесінен шыққан. Философия, тарих, экономика сияқты ғылымдардың еңбектері, журналистика және басым бөлігі көркем әдебиет (өлеңмен жазылған роман – ерекше жағдай) прозада жазылған туындылардың мысалы болып табылады. 20 ғасыр әдебиетіндегі еркін өлең, нақты поэзия және прозалық поэзия сияқты жаңалықтар поэзия мен прозаның екі бөлек түрі емес, бір спектрдегі екі ұшы деген ойға келдірді. Британ ақыны Т.С. Элиот айтқандай, "өлең мен прозаның арасындағы айырмашылық анық, ал поэзия мен прозаның арасындағы айырмашылық түсініксіз".
Prose is the form of written language (including written speech or dialogue) that follows the natural flow of speech, a language's ordinary grammatical structures, or typical writing conventions and formatting (thus including academic writing). It differs from traditional poetry, where the format consists of verse: writing in lines that follow rhythmic metre or a rhyme scheme. The word "prose" first appears in English in the 14th century. It is derived from the Old French prose, which in turn originates in the Latin expression prosa oratio (literally, straightforward or direct speech). Works of philosophy, history, economics, etc., journalism, and most fiction (an exception is the verse novel), are examples of works written in prose. Developments in twentieth century literature, including free verse, concrete poetry, and prose poetry, have led to the idea of poetry and prose as two ends on a spectrum rather than firmly distinct from each other. The British poet T. S. Eliot noted, whereas "the distinction between verse and prose is clear, the distinction between poetry and prose is obscure."
Тарих
Латын тілі көптеген Еуропа елдерінің прозасының дамуына зор әсер етті. Әсіресе, Римнің ұлы шешені Цицеронның (б.з.д. 106–43 жж.) маңызы ерекше. Бұл тіл білімді еуропалықтардың арасында соңғы уақыттарға дейін қолданылып келді, Декарттың (1596–1650), Фрэнсис Бэконның (1561–1626) және Барух Спинозаның (1632–1677) маңызды еңбектері латын тілінде жарық көрді. Латын тілінде жазылған соңғы маңызды кітаптардың қатарында Шведенборгтың (1772 ж. қайтыс болған), Линнейдің (1778 ж. қайтыс болған), Эйлердің (1783 ж. қайтыс болған), Гаустың (1855 ж. қайтыс болған) және Исаак Ньютонның (1727 ж. қайтыс болған) еңбектері бар. Латын тілінің орнын 17-дан 20 ғасырдың ортасына дейін француз тілі басты, яғни ағылшын тілі кеңінен қолданысқа дейін: шамамен үш жүз жыл бойы француз прозасы еуропалық зиялылардың тарих, дипломатия, анықтама, сын, адамдар арасындағы қарым-қатынастар туралы ойларын қалыптастырып, жеткізетін құрал болды – метафизикадан басқа барлық сала бойынша. Неміс тілінде айқын, нақты прозаның болмауы еуропалық өркениетке келген басты апаттардың бірі деп айтуға болады.
For about three hundred years French prose was the form in which the European intelligence shaped and communicated its thoughts about history, diplomacy, definition, criticism, human relationships — everything except metaphysics. It is arguable that the non existence of a clear, concrete German prose has been one of the chief disasters to European civilisation.
Түрлері
Прозаның көптеген түрлері бар, олар ғылыми-танымдық шығармаларда, прозалық өлеңде, аллитеративтік прозада және көркем прозада қолданылады. Прозалық өлең – өлеңге тән кейбір ерекшеліктері бар прозалық туынды. Хайкай прозасы – хайку мен прозаны үйлестіреді. Prosimetrum – проза мен өлең (метрум) комбинациясын пайдаланатын поэтикалық композиция; атап айтқанда, проза мен өлең бөлімдері кезектесіп келген мәтін. Ол Батыс және Шығыс әдебиеттерінде кеңінен таралған.