Кіріспе

Жазба немесе сөйлеу тілінің түрі. Проза – тілдің табиғи ағыны, тілдің қалыпты грамматикалық құрылымдары немесе жазудың дәстүрлі талаптары мен форматын (академиялық жазуды қоса алғанда) сақтайтын жазба тілдің түрі (жазба сөйлеуді немесе диалогты қоса алғанда). Ол дәстүрлі поэзиядан өзгеше, онда мазмұн өлең жолдарымен беріледі: белгілі бір ырғақты өлшем немесе ұйқас схемасын сақтай отырып. "Проза" сөзі алғаш рет 14 ғасырда ағылшын тілінде қолданылған. Ол көне француз тіліндегі "prose" сөзінен, ал ол латын тіліндегі "prosa oratio" (сөзбе-сөз, тікелей сөйлеу) тіркесінен шыққан. Философия, тарих, экономика сияқты ғылымдардың еңбектері, журналистика және басым бөлігі көркем әдебиет (өлеңмен жазылған роман – ерекше жағдай) прозада жазылған туындылардың мысалы болып табылады. 20 ғасыр әдебиетіндегі еркін өлең, нақты поэзия және прозалық поэзия сияқты жаңалықтар поэзия мен прозаның екі бөлек түрі емес, бір спектрдегі екі ұшы деген ойға келдірді. Британ ақыны Т.С. Элиот айтқандай, "өлең мен прозаның арасындағы айырмашылық анық, ал поэзия мен прозаның арасындағы айырмашылық түсініксіз".

Тарих

Латын тілі көптеген Еуропа елдерінің прозасының дамуына зор әсер етті. Әсіресе, Римнің ұлы шешені Цицеронның (б.з.д. 106–43 жж.) маңызы ерекше. Бұл тіл білімді еуропалықтардың арасында соңғы уақыттарға дейін қолданылып келді, Декарттың (1596–1650), Фрэнсис Бэконның (1561–1626) және Барух Спинозаның (1632–1677) маңызды еңбектері латын тілінде жарық көрді. Латын тілінде жазылған соңғы маңызды кітаптардың қатарында Шведенборгтың (1772 ж. қайтыс болған), Линнейдің (1778 ж. қайтыс болған), Эйлердің (1783 ж. қайтыс болған), Гаустың (1855 ж. қайтыс болған) және Исаак Ньютонның (1727 ж. қайтыс болған) еңбектері бар. Латын тілінің орнын 17-дан 20 ғасырдың ортасына дейін француз тілі басты, яғни ағылшын тілі кеңінен қолданысқа дейін: шамамен үш жүз жыл бойы француз прозасы еуропалық зиялылардың тарих, дипломатия, анықтама, сын, адамдар арасындағы қарым-қатынастар туралы ойларын қалыптастырып, жеткізетін құрал болды – метафизикадан басқа барлық сала бойынша. Неміс тілінде айқын, нақты прозаның болмауы еуропалық өркениетке келген басты апаттардың бірі деп айтуға болады.

Түрлері

Прозаның көптеген түрлері бар, олар ғылыми-танымдық шығармаларда, прозалық өлеңде, аллитеративтік прозада және көркем прозада қолданылады. Прозалық өлең – өлеңге тән кейбір ерекшеліктері бар прозалық туынды. Хайкай прозасы – хайку мен прозаны үйлестіреді. Prosimetrum – проза мен өлең (метрум) комбинациясын пайдаланатын поэтикалық композиция; атап айтқанда, проза мен өлең бөлімдері кезектесіп келген мәтін. Ол Батыс және Шығыс әдебиеттерінде кеңінен таралған.