Кіріспе

витриол майы – бастапқыда темір немесе мыс болған кейбір металдардың сульфаттарын қамтитын химиялық қосылыстар класын қамтитын жалпы химиялық атау. Бұл минералдық заттар түсімен ерекшеленді, мысалы, гидратталған темір(II) сульфаты үшін жасыл витриол, ал гидратталған мыс(II) сульфаты үшін көк витриол. Бұл материалдар бастапқыда жер асты суларының булануынан пайда болған кристалдар түрінде табылған, олар сульфидтік минералдар арқылы сіңіп, ескі шахталардың едендеріндегі ойыстарға жиналған. «Витриол» сөзі латын тілінен келген, «кішкентай шыны» дегенді білдіреді, себебі бұл кристалдар түрлі түсті шыны кішкентай кесектерге ұқсаған. Витриол майы – концентрленген күкірт қышқылының ежелгі атауы, ол тарихи түрде витриолдарды құрғақ дистилляциялау (пиролиз) арқылы алынған. Бұл минералдар «сульфаттар» деп аталғаннан кейін де бұл тұтқыр сұйықтық үшін «витриол» деген қысқартылған атау ұзақ уақыт қолданылып келді. «Қатал айыптау» мағынасындағы бейнелі «витриолдық» термині осы заттың коррозиялық қасиеттерінен туындаған. Витриол Химиялық түсініктеме Формула Кескін Қара витриол сульфат • Гептагидрат (гидратталған сульфат) [Cu,Mg,Fe,Mn,Co,Ni]SO4·7H2O Көк витриол/Кипр витриолы/Рим витриолы мыс(II) сульфат пентагидрат CuSO4·5H2O Жасыл витриол/Металл мыс(II) сульфат гептагидрат FeSO4·7H2O Витриол майы/Витриол спирті күкірт қышқылы H2SO4 Қызыл витриол кобальт(II) сульфат гептагидрат CoSO4·7H2O Витриолдың тәтті майы диэтил эфирі Сульфат емес, бірақ күкірт қышқылы мен этанолдан синтезделуі мүмкін CH3CH2OCH2CH3 Витриолдың сазды витриолы/Саз витриолы алюминий сульфаты алюминий сульфаты Al2(SO4)3 Марстың витриолы темір(III) сульфаты темір(III) сульфаты Fe2(SO4)3 Ақ витриол мырыш сульфаты гептагидрат ZnSO4·7H2O Көптеген веб-сайттар қара витриолдың «темір сульфаты мен темір сульфитінің қоспасы» екенін айтады, бірақ ешқайсысы ешқандай сілтеме бермейді. Блоксамның «Химия, бейорганикалық және органикалық, тәжірибелермен» кітабы.

Тарих

Витриолды зерттеу ежелгі заманнан бастау алған. Сумерлер витриол түрлерінің тізімін жасаған және оларды заттардың түсіне қарай жіктеген. Витриолдың пайда болуы мен қасиеттері туралы алғашқы пікірталастар грек дәрігері Диоскоридтің (біздің заманымыздың бірінші ғасыры) және римдік табиғат зерттеушісі Плиний Үлкеннің (23–79 жж.) еңбектерінде кездеседі. Гален де оның медициналық қолданысын талқылаған. Витриолдық заттарды металлургияда қолдану туралы мәліметтер Панполистік Зосимос жазған эллиндік алхимиялық еңбектерінде, «Физика және Мистика» трактатында және Лейден папирусы X-та жазылған. Орта ғасырлық ислам химиктері, мысалы, Джабир ибн Хайян (806–816 ж. ш., латын тілінде Гебер деп белгілі), Абу Бакр ар-Рази (865–925 ж. ш., латын тілінде Разес деп белгілі), Ибн Сина (980–1037 ж. ш., латын тілінде Авиценна деп белгілі) және Мухаммед ибн Ибрахим әл-Уатват (1234–1318 ж. ш.) витриолды минералдарды жіктеу тізімдеріне қосты. Ортағасырлық еуропалық алхимиктер күкірт қышқылын "витриол майы" деп атаған, себебі оны "жасыл витриолды" (темір(II) сульфаты) темір ретортасында қыздыру арқылы дайындаған. Оған қатысты алғашқы тұманды сілтемелер Винсент де Бове, Сент-Альбер Магнусқа жатқызылған «Compositum de Compositis» және псевдо-Гебердің «Summa perfectionis» (барлығы XIII ғасыр) еңбектерінде кездеседі.