Кіріспе

Англияның Чешир графтығындағы Стайл қаласындағы Quarry Bank Mill (сонымен қатар Styal Mill деп те аталады) – өнеркәсіптік революцияның ең жақсы сақталған тоқыма фабрикаларының бірі. 1784 жылы салынған мақта фабрикасы Англияның Ұлттық мұра тізіміне II* дәрежелі ғимарат ретінде енгізілген. Quarry Bank Mill компаниясын Самуэль Грег құрды, ол машиналар және еңбек қатынастары саласындағы жаңалықтарымен танымал болды, соңғысы Грегтің әйелі Ханна Лайтбодидің еңбегінің нәтижесінде болды. Отбасы жұмысшыларға қатысты анағұрлым әкелік көзқарас танытты, барлықтарына медициналық көмек көрсетті және балаларға шектеулі білім беруге мүмкіндік жасады, бірақ барлығы 1847 жылға дейін аптасына шамамен 72 сағат жұмыс істеді, содан кейін жаңа заң жұмыс уақытын қысқартты. Грег сонымен қатар жұмысшылары үшін үлкен қауымда, қазір Styal Estate деп аталатын тұрғын үйлер салды. Олардың кейбіреулері шаруашылық үйлерінің немесе ескі тұрғын үйлердің жаңартылғандары болды, бірақ фабрика кеңейтілген 1820 жылдары 42 жаңа коттедж, соның ішінде Дуб коттедждері (қазір II дәрежелі) салынды. Ұлттық сенім қоры бұл фабриканы және Стайл есімді иелікті халыққа ашық мұражай ретінде басқарады. Еуропа Кеңесінің мәлімдемесіне сәйкес, Стайл ауылымен бірге фабрика "өнеркәсіптік революцияның ең толық және ең аз өзгертілген фабрикалық колониясын" құрайды. Бұл ұлттық және халықаралық маңызы бар ескерткіш.

Орналасқан жері

Quarry Bank Mill Чеширдегі Стайл қаласының шетінде, Манчестер әуежайының оңтүстігіне жанаса орналасқан. Диірмен Болин өзенінің жағасында салынған, ол су доңғалақтарын қозғау үшін сумен жабдықталған. Шикі мақтаның Ливерпуль портынан тасымалдануы үшін Бриджвотер каналына автомобиль жолымен қосылған. Бұл жерде үш шаруашылық немесе қоршау болған. Стайл теміржол станциясы 1909 жылы, шамамен бір километр қашықтықта ашылды.

Темір жолдар қауымдастығы

Грегтер диірменді салған кезде болған аз тұрғын үй тез арада толып, Грег қарапайым коттедждер, соның ішінде қазір ІІ санаттағы Дулы коттедждерін салды; олар жұмысшыларына жалға берілді. Әр үйдің ішінде қонақ бөлмесі, ас үй және екі жатын бөлмесі (екі қабатты), сыртқы дәретхана және кішкентай бақша болды. Жалақыдан жалға ақысы ұсталып алынды. Жұмысшылардың тұрғын үйі орналасқан аймақ «Стайл» деп аталды. Грегтер Манчестерде үйге ие болды, бірақ 1797 жылы диірменге жақын «Quarry Bank House» деп аталатын үй салды. Бұл ғимарат 1975 жылдан бері ІІ санаттағы мұражай болып саналады. Ол 2017 жылы «Грег отбасының кәсібі кезеңінен қалған барлық маңызды ерекшеліктері сақталған» күйіне келтіріліп, Ұлттық сенім қоры арқылы жұртшылыққа ашылды. Сэмюэл Грег, Роберт Оуэн сияқты, New Lanark құрылысын салған ол да, жаңа өнеркәсіптік орталықтарына ауылдық өмірдің реттеліп ұйымдастырылған тәртібін әкелуге тырысты. Балаларды оқыту үшін Oak мектебін, ал ауыл тұрғындарының құдайға табынуы мен жексенбілік мектеп өткізуі үшін Norcliffe шіркеуін салдырды. Алғашқыда Грег Стайлдегі шаруашылық ғимараттарын жұмысшыларды орналастыру үшін пайдаланды. Диірменнің көлемі ұлғайған сайын, жұмысшылар үшін жаңа тұрғын үйлер салынды. Ұлттық сенім қорының мәліметінше, 1820 жылдары «жаңа қатарлы коттедждер архитектураның жаңа стилін әкелді және халық саны арта түсті. Кішкентай екі қабатты коттедждерде жұмысшылар тығыз жағдайда өмір сүрді, бір үйде 14 адамға дейін тұрды және пәтер иелері бөлмелерді басқа диірмен жұмысшыларына жалға берді». Грегтер сонымен қатар ауылдық дүкенді салып, шамамен бес он жыл бойы оның иесі болды. Британдық «Өнеркәсіптік медицина» журналында жарияланған мақалаға сәйкес, диірмен «осы елдегі ең алғашқы кәсіби денсаулық сақтау қызметін» ұсынған.

Үйреншік жүйесі

Quarry Bank Mill балаларды шәкірттікке алып жұмысқа орналастырды, бұл жүйе 1847 жылға дейін сақталды. Көбісі кедей отбасылардан шыққан балалар еді, олар жұмыс үйлерінде тұрып, «арзан еңбекке мұқтаж» диірменге жіберілді. Сол кездегі басым пікір бойынша, балалардың еңбек етуі «кедейлерге көмек көрсету заңының нашар қамқорлығынан» гөрі жақсырақ еді, – деп сенімді дереккөз хабарлайды. Алғашқыда балалар Хакни мен Челсиден келтірілді, бірақ 1834 жылға қарай олар негізінен көршілес аудандардан немесе Ливерпульдің кедейлер үйлерінен жеткізілді. Соңғы шәкірт 1841 жылы жұмысқа қабылданды. Манчестер университетінің Манчестер тарихы кафедрасының профессоры Ханна Баркердің сөзіне сүйенсек, бала еңбегі диірменнің алғашқы жылдарында жұмыс күшінің жартысынан астам бөлігін құрады. «1833 жылы шәкірттер Styal жұмыс күшінің 20% ғана құрады, ал 1847 жылы шәкірттік жүйе толығымен тоқтатылды». Алғашқы шәкірттер аудандағы жатақханаларда тұрды, содан кейін 1790 жылы Грег диірменге жақын «Шәкірттер үйін» салды. Грег жұмысшыларына әділ қарау арқылы олардан ең жақсы нәтиже алуға болатынына сенді. Ол олардың күтімі мен моральдық қасиеттерін қадағалау үшін бақылаушыны жалдады, ал Грег отбасының мүшелері мен сырттан шақырылған ұстаздар оларға сабақ берді. Кейбір жұмыстар қауіпті болды, кейде машиналар саусақтарды кесіп тастады. Сэмюэл Грег патшалық дәрігер, сэр Генри Холландтың әкесі, 1-ші барон және Элизабет Гаскеллдің туысы Питер Холландты диірмен дәрігері қызметіне тағайындады. Холланд балалардың және басқа жұмысшылардың денсаулығына жауапты болды және осындай қызметке алғашқы рет тағайындалған дәрігер болды. Әрине, балалардың өмірі идеалды емес еді. 1794 жылғы құжаттарға сәйкес, жұмыс күні ұзақ болды: күніне 12 сағат, аптасына алты күн. Ойынға рұқсат тек жексенбі күндері түстен кейін ғана берілді. Дегенмен, профессор Баркердің зерттеулеріне сәйкес, олардың «тамақтануы салыстырмалы түрде жақсы болған», сонымен қатар оларға білім беру де жүргізілді. (Грегтер унитарияншылар еді, олар жұмысшыларын оқытуға сенді, соның ішінде екі жыныстың да жексенбілік мектебіне қатысуына мүмкіндік берді.) Бастапқыда білім беру тек ұлдарға арналды, аптасына үш кешкі сағатқа дейін; 1833 жылға қарай диірмен қыздардың да жексенбі күндері білім алатынын мәлімдеді. Катрина Хонименнің сол дәуірдегі бала еңбегін зерттеуі көрсеткендей, «Quarry Bank диірменіндегі балаларға орташа деңгейден жақсы қараған, бірақ Грегтер елдегі ең жақсы жұмыс берушілердің қатарында болмаған». Quarry Bank Mill компаниясының бұрынғы директоры және Ханна Грег туралы кітаптың авторы бала еңбегі туралы мынадай қорытынды жасады: Сэмюэл Грегтің жұмыс күшінің жартысынан астамы кедей және жетім балалардан тұрды, балалар Грег отбасының дәрігерінен жақсы медициналық көмек алды, сонымен қатар аптасына үш кешкі сағат бойы жазу және математикадан білім алды, бірақ бала жұмысшылар дене жазасына ұшыраған жоқ, жаман мінез-құлық қосымша жұмыс уақытын әкелді, қыздардың басын қырқу немесе жас жұмысшыларды бірнеше күнге қайнатылған тамақпен ғана тамақтандырып бөлмеге қамау жазасы болды.

20 және 21 ғасырлар

Иемдік және диірмен ақырында Роберт Хайд Грегке, содан кейін Александр Карлтон Грегке мұра болып өтті, ол 1939 жылы осы жерді Ұлттық қорға сыйға берді. Диірмен 1959 жылға дейін өндіріс жүргізді. Тарихи тізімде көрсетілгендей, диаметрі 32 фут болатын су дөңгелегі 1904 жылы екі турбинамен алмастырылды. 1969 жылы қалпына келтіру жұмыстарының бір бөлігі аяқталды. 2006 жылы Ұлттық қор Quarry Bank үйін және оның бақтарын, ал 2010 жылы бағбан үйін және жоғарғы бақтарды сатып алды. 2013 жылы диірменге 130 000 келуші келді. 2015–2020 жылдары Quarry Bank жобасы 9,4 миллион фунт стерлингтік қалпына келтіру жұмыстарын жүргізу арқылы келушілер үшін жағдайды жақсартты. "Жаңа аумақтар қалпына келтірілді және алғаш рет келушілер Quarry Bank-тағы толық өнеркәсіптік мұраны зерттей алады". Қор жариялаған жарнамалық бейнеролик келушілерге ұсынылатын көріністер мен іс-шараларды көрсетеді.

Сәулет

Quarry Bank - бастапқыда су қуатына тәуелді болған, егістік жерлердегі мақта илеу зауытының үлгісі. Бірінші диірменді 1784 жылы Сэмюэл Грег пен Джон Мэйси салған. Оның дизайны функционалды және әшекейсіз болды, бұл ер адамдардың прагматизмінен туындады, олар батыл сәулеттік мәлімдеме жасаудың қажеті жоқ деп санады. Бұл төрт қабатты, ұзындығы 7 метр, баспалдағы, есеп үйі және қоймасы бар диірмен болатын. Ол жаңа ғана патенттелген су рамкаларын және Америка Тәуелсіздік соғысының тоқтауынан туындаған мақтаның көбеюін пайдалану үшін жасалған. Су айналғышы диірменнің солтүстік жағында орналасқан. 1796 жылы ұзындығы екі есеге ұлғайтылып, бесінші қабат қосылды. Оңтүстік жағында екінші дөңгелек орнатылды. Диірмен 1817 және 1820 жылдар аралығында кеңейтілді және мансардалы шатырлы қанаты 1796 жылғы ғимараттың бір бөлігін алға қарай созды, оның астында дөңгелек орнатылды. Жаңа ғимарат 1784 жылғы желі мен терезелерге қатысты егжей-тегжейлі сақталды. 1784 жылы жасалған диірмен 2425 шпиндельді, ал 1805 жылы жаңа дөңгелекпен 3452 шпиндельді құраған. 1836 және 1838 жылдары тоқу үйлері қосылды. Олар екі қабатты болды және 305 тоқыма станогы болды. 1830-жылдарға дейін, тоқыма фабрикалары мақта өндірді, ол өз үйлерінде немесе Грегтің Эйамдағы сияқты кішкентай тоқыма цехтарында жұмыс істейтін қол тоқымашыларға жіберілді. Қолмен тоқу, 19 ғасырда механикалық тоқумен қатар жалғасты. 1830 жылдары механикалық тоқу жеткілікті түрде тиімді болғандықтан, тәуелсіз тоқу сарайларын құруға және ірі иелерге өздерінің илеу зауыттарына тоқу сарайларын қосуға мүмкіндік туды. Тоқу сарайына дұрыс жарық, ылғал және көптеген станоктардың қозғалысынан туындаған дірілге төтеп бере алатын тұрақты еден қажет болды. Quarry Bank Mill ұлттық маңызы бар, өйткені ол бір қабатты, арақ тісті шатыры бар сарайлардың орнына екі қабатты, бүйірден жарықтандырылатын ғимараттарды пайдаланған. Quarry Bank-тегі алғашқы екі қабатты сарай 1838 жылы салынды, оған 1842 жылы бұрмалау және сәуле шығару үшін қабат қосылды. Грегтің прагматикалық тәсілімен, тоқыма станоктары біртіндеп сатып алынды.

Су энергиясы

Бірінші дөңгелек – Болин өзенінің жоғарғы ағысынан ұзын арна арқылы су алып, ағаштан жасалған дөңгелек болды. 1801 жылы Питер Эварт салған екінші дөңгелек те ағаштан жасалған. Күшті арттыру үшін ол Болин өзенін бөгдеп, суды тікелей диірменге жеткізді, ал су арнасы бөгеттің астындағы өзенге құйылатын. 1807 жылғы үшінші дөңгелек ағаш дөңгелектердің бірін алмастырды. Ол Томас Хьюзтің жобасы бойынша темірден жасалған, аспалы дөңгелек деп есептеледі. Төртінші дөңгелек, «Ұлы дөңгелек» де Хьюзтің жобасы бойынша салынды. Міндет – дөңгелекке әсер ететін су басын бірдей көлемде суды пайдалана отырып арттыру болды. Бұл дөңгелек шұңқырын өзен деңгейінен төменге қазып, су арнасын бір километрдей төменге, «Ғұмырлық қамалға» (Giant's Castle) дейін туннель арқылы жіберіп, Болин өзенімен қосыстыру арқылы іске асырылды. Бұл 32 фут (10 м) диаметрлі және 21 фут (6 м) ені бар аспалы дөңгелекке 32 фут (10 м) су басы берді. «Ұлы дөңгелек» 1818 жылдан 1871 жылға дейін, содан кейін 1904 жылға дейін жұмыс істеді. 1905 жылы Гилберт Гилкс және компаниясы жасаған екі су турбинасы «Ұлы дөңгелектің» орнына орнатылды. Олар 1959 жылға дейін сол су басын және су арнасын пайдаланды. 1983 жылы диірмен қалпына келтірілген кезде, Хьюздің шәкірті сэр Уильям Фэрберн жасаған, оның дизайны Хьюздікіне ұқсас 25 фут (8 м) диаметрлі су дөңгелегі Патлей көпіріндегі Гласхаус диірменінен көшіріліп, машиналарды іске қосу үшін қуат беру үшін орнатылды. 1818 жылы оның 71 ер және 68 әйел құлы болған. Зерттеу құжатында: «Сэмюэл Грег мақта иіру ісіне кірісу үшін Кариб теңізіндегі плантацияларынан түскен табысқа сүйенбегенімен, оның плантацияларға деген қызығушылығы отбасының құл саудасына қатысты кең ауқымды бизнестің бір бөлігі болды» делінген. Жаңалықта хабарланғандай, «Сэмюэл Грег, оның әкесі Томас және ағасы Джон Доминика мен Сент-Винсентте төрт плантацияға ие болды, ал Сэмюэл мен оның ағасы Томас Доминикадағы Хиллсборо плантациясын және басқа да плантацияларды мұра етті». Зерттеу құжаты сонымен қатар Сэмюэл Грегтің бауырларының Батыс Индиядағы плантациялардың иелері болғанын, онда құлдар жұмыс істегенін растайды. 2020 жылы Ұлттық сенім қоры Quarry Bank диірменін қоса алғанда, оның меншігіндегі мүліктердің иелері туралы, олардың колониализм мен құлдыққа қатысы бар екенін көрсету жоспарын жасап жатты. Келушілер осы жерде «құлдық пен отарлау тарихы» туралы ақпаратты таба алады.

Танымал мәдениетте

Quarry Bank-тегі диірмен иелері мен қызметкерлерінің арақатынасы 1833 жылдан бастап 2013–2014 жылдарғы «Диірмен» телесериалында зерттелді. Сериалды жасаушылар диірменнің мұрағаттарынан әңгімелер пайдаланды; он эпизод осы әңгімелерге негізделген, бірақ кейбір ойдан шығарылған кейіпкерлер де енгізілді. Кейбір сыртқы түсірілімдер Quarry Bank Mill-де, ал қалғандары Честер қаласының орталығында және Честер Корольдік сотында жүргізілді. Диірмен ішіндегі жұмыстарды Манчестерде түсірді, себебі «нағыз фабрика еденін қазіргі заманғы мұражай ретінде пайдалану үшін оңай өзгертуге болмады». 2020 жылы ITV сериалы «Белгравия»ның кейбір сахналары осы диірменде түсірілді.