Кіріспе
Saltaire) – Англияның Батыс Йоркшир графтығындағы Шипли қаласында орналасқан Виктория дәуірінің үлгілі ауылы. Ол Эйр өзені, темір жолы және Лидс-Ливерпуль каналының арасында жатыр. Титус Солт 1851-1871 жылдар аралығында жұмысшыларына Брэдфордтың шалап қалған аудандарына қарағанда жақсырақ жағдайда өмір сүруге мүмкіндік беру үшін Солтс-Милл мен үйлерді салдырған. 1986 жылы фабрика өндірісті тоқтатты және одан кейін сурет галереясы, мейрамханалар мен технологиялық компанияның кеңсесі орналасқан көп функциялы орынға айналдырылды. Бұл ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасы тізіміне енген және Еуропалық индустриалдық мұра жолында орналасқан.
Saltaire is a Victorian model village in Shipley, West Yorkshire, England, situated between the River Aire, the railway, and the Leeds and Liverpool Canal. Salt's Mill and the houses were built by Titus Salt between 1851 and 1871 to allow his workers to live in better conditions than the slums of Bradford. The mill ceased production in 1986, and was converted into a multifunctional location with an art gallery, restaurants, and the headquarters of a technology company. It is a UNESCO World Heritage Site and on the European Route of Industrial Heritage.
Тарих
Солтерді 1851 жылы Йоркшир жүн өнеркәсібінің белгілі өкілі сэр Титус Солт салған. Ауылдың аты – негізін қалаушының тегі мен өзеннің атының қосылуынан пайда болған. Солт өзінің бизнесін (бес жеке диірмен) Брэдфордтан Шипли маңына көшірді, бұл жұмысшыларын орналастыруға және Лидс және Ливерпуль каналы мен теміржолдың жанындағы үлкен тоқыма фабрикасын салуға мүмкіндік берді. Солт жергілікті сәулетшілер Фрэнсис Локвуд пен Уильям Моусонды шақырды. Солт жұмысшылары үшін әсем тас үйлер (Брэдфордтың шалапты үйлерінен әлдеқайда жақсырақ), кранды сумен жуу үйлері, моншалар, аурухана, сондай-ақ демалыс және білім беру орталығы – кітапхана, оқу залы, концерт залы, бильярд залы, ғылыми зертхана және спорт залы салды. Ауылда жұмысшылардың балаларына арналған мектеп, мұқтаждар үйі, бау-бақшалар, саябақ және қайық тұрағы болды. Сапалы тұрғын үйлер, жұмыс, демалыс, білім беру мүмкіндіктері және әлеуметтік қызметтердің үйлесімімен үлгілі қала 19 ғасырдың ағартушылық қала құрылысының жарқын мысалы болды. Құрылыс жұмысы 1871 жылы аяқталуға жақын келді. Сол жылы өткізілген халық санағы көрсеткендей, Салтерде 800 тұрғын үй (755 үй және 45 мұқтаждар үйі) болған, онда 4389 адам тұрған. 1872 жылдың қазан айында Салтер, Халифакстағы Дин Клоу диірменімен бірге Жапон үкіметінің Ивакура миссиясының қазіргі заманғы өнеркәсіптік Британияға жасаған сапарының ең маңызды орындарының бірі болды. Сэр Титус 1876 жылы қайтыс болып, Конгрегациялық шіркеудің мазарында жерленді. Сэр Титус Солттың ұлы Титус Солт кіші қайтыс болғаннан кейін, Салтерді Хоуорттан келген сэр Джеймс Робертс кіретін серіктестік басқарды. Сэр Джеймс Робертс он бір жасынан бастап жүн диірмендерінде жұмыс істеді. Оның Ресейде маңызды бизнес мүдделері болды және ол орыс тілінде еркін сөйлейтін. Робертс Салтердің иесі болды, бірақ ақшасын Ресейге көптеп инвестициялады және Ресей революциясында байлығының бір бөлігін жоғалтты. Ол Лидс университетінде орыс тілі кафедрасын ашты және Бронтелердің Хоуорт пасторлығын ұлтқа сатып алды. Ол Т. С. Элиоттың «Шөл дала» поэмасында еске алынады. Робертс Шығыс Сассекстегі Фэрлайт қаласында жерленген. Салтер ауылы Миллдің меншігінде болды, оны «Salts (Saltaire) Ltd.» компаниясы 1933 жылдың 31 шілдесінде «Bradford Property Trust Ltd.» компаниясына сатты. 1933 жылдың қазан айында жаңа иелері Шипли қалалық округтік кеңесімен газ қызметін жаңарту, электр қуатын қосу, сондай-ақ канализация және санитариялық жағдайды жақсарту бойынша келісімге келді. Бұл «қоқыс суларды шығаруға арналған ескі дәретханаларды және көмір сақтау қоймаларын алып тастап, олардың орнына жаңаларын салу» шараларын қамтыды. Жоспарға ауылдың кейбір бөліктерін кеңейту үшін 43 үйді бұзу да кірді.
Бүгінгі Сальтер
2001 жылдың желтоқсан айында ЮНЕСКО Сальтерді Дүниежүзілік мұра нысаны деп жариялады. Бұл үкіметтің осы нысанды қорғауға міндетті екенін білдіреді. Үлгілі ауылға жататын ғимараттардың әрқайсысы жеке тізімделген, ал ең жоғары қорғау деңгейі I санаттағы қауымдық шіркеуге (1972 жылдан бері Saltaire United Reformed Church) берілген. Ауыл өте жақсы сақталған, бірақ Аир аңғары арқылы өтетін көлік ағыны салдарынан одан әрі қорғау қажет, себебі бұл аңғар маңызды шығыс-батыс бағыты болып табылады. Көлік жүктемесін азайту үшін айналма жол салу жоспарлануда. Өзеннің солтүстік жағында орналасқан Робертс паркі ұзақ уақыт бойы күтімсіздікке ұшырап, вандализмге тап болған, бірақ Брэдфорд қалалық кеңесі оны қайта жаңартып, қалпына келтірді. 2014 жылдың шілдесінде жоспарлау бөлімінің қызметкерлері ғимараттардың тарихи мәртебесіне сай емес деп танылған ескі есіктердің ауыстырылу тізімін жасады. Сальтер – ескерткіштерді сақтау аймағы. Виктория залы (бұрынғы Сальтер институты) жиналыстар, қоғамдық шаралар мен концерттер үшін пайдаланылады және онда Вурлицер театрының органын қамтитын құбырлы аспаптар орналасқан. Ауылға Сальтер теміржол станциясы қызмет көрсетеді. Сальтер фестивалі алғаш рет 2003 жылы Сальтердің құрылғанына 150 жыл толуын мерекелеу үшін өткізілді және қыркүйек айындағы он бір күн бойы жыл сайын жалғасады. Saltaire Arts Trail – мамыр айында өтетін көркем өнер фестивалі. Оның ашық іс-шараларына өнер көрмелері, балаларға арналған іс-шаралар, шеберлер жәрмеңкесі және «Ашық үйлер» кіреді, онда тұрғындар өз үйлерін уақытша өнер галереяларына айналдырады. Саяси тұрғыдан алғанда, Сальтер Брэдфорд қаласының Шипли сайлау округінің, Шипли қалалық кеңесінің Сальтер және Хирствуд округінің және қазіргі уақытта Консервативтік партиядан Филип Дэвис өкілдік ететін Шипли парламенттік округінің құрамына кіреді. 1999 жылдан 2005 жылға дейін үш палатадан парламент мүшелері – Аймақтар палатасынан Крис Лесли, Лордтар палатасынан Сальтердің Лорды Уоллес және Еуропалық парламенттен Ричард Корбет Сальтерде тұрды.
Ұсынылған айналма жол
Салтерді Дүниежүзілік мұра нысанының контекстін қорғау үшін белгіленген буферлік аймақ қоршап тұр. Брэдфорд кеңесі мен Action Airedale компаниясының Дүниежүзілік мұра нысанының екі жағынан буферлік аймақ арқылы айналып өту және ауылдың астынан туннель салу жоспарларына қатысты алаңдаушылықтар туды. Туннель теміржол бағытымен салынып, Біріккен реформаланған шіркеуінің артында шығуы тиіс. Лидс және Ливерпуль каналының жанынан өтетін болғандықтан, бұл Қорғау аймағына әсер етуі мүмкін. Бұл бағыт ежелгі жартылай табиғи орманды және Наб Вуд зиратындағы Еске алу саябағына зиян келтіруі мүмкін. Салтерді айналып өту жобасы "қаржылық тұрғыдан тиімсіз" деп танылғандықтан, ешқандай прогресске қол жеткізілмеді. Оның орнына Брэдфорд кеңесі Шепли шығыс айналма жолына басымдық беріп отыр, ол қолданыстағы Каналдық жол дәлізі арқылы Брэдфордқа трафик ағынын бағыттайды.
Салтердегі танымал кәсіпорындар
Скотт Мотоцикл компаниясы 20-шы ғасырдың басында Хирст Уоркс, Хирствуд Роудта орналасқан. Pace plc бас кеңсесі Солтс-Миллде.