Кіріспе

Нью-Ланарк – Ланаркширдегі Ланарк қаласынан шамамен 2 шақырым және Шотландияның Глазго қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым қашықтықта, Клайд өзенінің жағасында орналасқан ауыл. Ол 1785 жылы құрылып, 1786 жылы Дэвид Дейл ашқан. Ол мақта фабрикалары мен фабрика жұмысшылары үшін тұрғын үйлер салды. Дейл, ағылшын өнертапқышы және кәсіпкер Ричард Аркрайтпен қысқа мерзімді серіктестік құрып, Клайд өзеніндегі жалғыз сарқырамалардың су қуатын пайдалану үшін диірмендерді салған. Дейлдің күйеу баласы, валлийлік утопиялық социалисті және қайырымды Роберт Оуэн кіретін серіктестік иелігінде болған Нью-Ланарк сәтті бизнеске айналып, жоспарланған елді мекеннің алғашқы мысалы болды, сонымен қатар қала құрылысының тарихи дамуындағы маңызды кезеңді белгіледі. Нью-Ланарк диірмендері 1968 жылға дейін жұмыс істеді. Біраз төмендеуден кейін, 1974 жылы ауылдың бұзылуын болдырмау мақсатында Жаңа Ланарк сақтау қоры (ЖЛСК) құрылды (қазір Жаңа Ланарк қоры (ЖЛҚ) деп аталады). 2006 жылға қарай ғимараттардың көп бөлігі қалпына келтіріліп, ауыл маңызды туристік орталыққа айналды. Ол Шотландиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұрасының алты орнының бірі және ЕРИХ – Еуропалық индустриалдық мұра жолының тірек нүктесі болып табылады.

Тарих

Нью-Ланарк мақта зауыттары 1786 жылы Дэвид Дейл мен Ричард Аркрайттың қысқа мерзімді серіктестігімен құрылды. Дейл Глазгоның "Бургер ақсүйектерінің" бірі болды, олардың көпшілігі сияқты, жазғы демалыс орнына ие болды – Клайд сарқырамасынан шалқары орналасқан Камбуслангтағы Роузбанк. Зауыттар Ричард Аркрайттың жаңадан ойлап тапқан, сумен жұмыс істейтін мақта илеу машиналарын пайдаланды. Дейл 19 ғасырдың басында зауыттарды, жерді және ауылды 60 000 фунт стерлингке, 20 жыл ішінде төленетін етіп, Роберт Оуэн қатысқан серіктестікке сатты. Оуэн 1800 жылы зауыт директоры болды, ол қайын атасының өнеркәсіптік жұмыскерлерге деген қайырымдылық көзқарасын жалғастырған және кейіннен ықпалды әлеуметтік реформатор болған өнеркәсіпші еді. Жаңа Ланарк әлеуметтік және әл-ауқат бағдарламаларымен оның утопиялық социализмін көрнекті бейнеледі (Оуэнизмді де қараңыз). Қала мен зауыттар Оуэннің идеяларымен байланысы арқылы тарихи маңызға ие, сонымен қатар Ұлыбританиядағы дамып келе жатқан өнеркәсіптік революциядағы рөлі және қала құрылысы тарихындағы орны үшін маңызды. Нью-Ланарк зауыттары су қуатына тәуелді болды. Клайд өзенінің үстінде, Нью-Ланаркқа жақын жерде бөгет салынды және зауыт машиналарын қуаттандыру үшін өзеннен су алынды. Су алдымен туннель арқылы, содан кейін "лада" деп аталатын ашық канал арқылы өтті. Одан кейін әр зауыт ғимаратындағы бірнеше су дөңгелектеріне жіберілді. Соңғы су дөңгелегі 1929 жылы ғана су турбинасымен ауыстырылды. Нью-Ланаркта су энергиясы әлі де қолданылады. Ауылдың туристік аймақтарын электрмен қамтамасыз ету үшін үшінші зауытта жаңа су турбинасы орнатылды. Оуэннің заманында Нью-Ланаркта шамамен 2500 адам тұрды, олардың көпшілігі Глазго мен Эдинбургтың кедейлер үйлерінен келген. Зауыттар коммерциялық жағынан өркендеді, бірақ Оуэннің серіктестері оның әлеуметтік бағдарламаларына жұмсалған қосымша шығындарға наразы болды. Зауыттардың бұрынғы жұмыс істеу тәсіліне қайта оралуына жол бермеу үшін Оуэн серіктестерін сатып алды. 1813 жылы басқарма аукцион өткізуге мәжбүр етті, қала мен зауыттарды арзан бағаға алуға үміттенеді, бірақ Оуэн және оның реформалық идеяларын қолдайтын жаңа басқарма (оның ішінде экономист Джереми Бентам) жеңіске жетті. Қазір олар NLT-мен тікелей немесе толық иеліктегі компаниялар (New Lanark Trading Ltd, New Lanark Hotel Ltd және New Lanark Homes) арқылы басқарылады. 2005 жылға қарай ғимараттардың көпшілігі қалпына келтірілді және ауыл маңызды туристік орталыққа айналды.

Тұрғын үй жағдайы

XIX ғасырдың ортасында бүкіл отбасы бір бөлмеде тұратын. Мұндай тұрмыс жағдайларын Нью-Ланарк әлемдік мұрасы ескертуіне жататын Миллверкерлер үйінің қайта жаңартылған нұсқасын немесе Блантайрдағы Дэвид Ливингстон орталығын аралап көру арқылы ұғынуға болады. Нью-Ланарк қаласын құрған Дэвид Дейл Блантайрдағы диірмендерге де қатысқан. Блантайрда сақталған жалғыз тұрғын үй қатары бар, қазір ол мұражай болып табылады. Мұражай көбінесе 1813 жылы осы жерде дүниеге келген Дэвид Ливингстонға арналған. Екі жерде де Ливингстон сияқты балаларға арналған төсек-орындармен бірге, сол кездегі бір бөлмелі тұрмыс жағдайлары қайта жаңартылған. Дэвид Ливингстон орталығы Глазго мен Гамильтон арасында, Нью-Ланарктан 18 миль қашықтықта орналасқан. Ауылдағы тұрмыс жағдайлары біртіндеп жақсарып, ХХ ғасырдың басында отбасылар бірнеше бөлмеге ие бола бастады. 1933 жылға дейін үйлерде раковиналарға арналған ішкі суық су крандары болған жоқ, ал жалпы қолданыстағы сыртқы әжетханалар ішкі санитарлық тораптармен алмастырылды. 1938 жылдан бастап ауыл иелері Нью-Ланарқтағы барлық үйлерге тегін электр қуатын берді, бірақ әр бөлмеде бір ғана әлсіз шамды жағуға ғана жеткілікті қуат болды. Жексенбі, жұма күндері сағат 22:00-де, сенбі күні сағат 23:00-де электр қуаты өшірілді. 1955 жылы Нью-Ланарк Ұлттық желіге қосылды.

Жаңа Ланарк қазіргі уақытта

Жыл сайын бұл ауылға 400 000-нан астам адам келеді деп есептеледі. Жаңа Ланарк ЮНЕСКО тарапынан Шотландияның алты Дүниежүзілік мұра орындарының бірі ретінде мойындалды, ал қалғандары – Эдинбургтің Ескі және Жаңа қалалары, неолиттік Оркнейдің жүрегі, Сент-Килда, Антонин қабырғасы және Форт көпірі. 1986 жылы Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуге жасалған алғашқы өтініш қабылданбағаннан кейін, 2001 жылы диірмендер мен қала тізімге енгізілді. Жаңа Ланаркта шамамен 130 адам тұрады. Тұрғын үйлердің ішінде тек Мантилла қатары қалпына келтірілмеген. Қалпына келтіру жұмыстарын NLA және NLCT жүргізді. Брэксфилд қатарының және Ұзын қатардың көп бөлігі жеке тұлғалармен қалпына келтірілді, олар үйлерді қираған күйде сатып алып, жеке тұрғын үйлерге айналдырды. NLCT "Қос қатардағы" жеті үйдің сыртқы жағын қалпына келтірді және оларды жеке меншікке сатуға дайындап жатыр. Ауылдағы 21 жеке меншікке тиесілі үйлерден басқа, 45 жалға берілген үй бар, оларды NLA жалға берген, ол тіркелген тұрғын үй қауымдастығы еді. NLA ауылда басқа да ғимараттарға иелік еткен. 2009 жылы NLA қаржылық және әкімшілік тұрғыдан тиімсіз деп танылды және ауылдың жалға берілген мүліктеріне жауапкершілік NLCT-ге берілді. 2009 жылы Clydesdale банкі шотландтық банкноттардың жаңа сериясын шығарды, оның 20 фунттық банкнотасының артқы жағында Жаңа Ланарк суреті бейнеленген. Ауылдың тарихи сәйкестігін сақтауға ерекше мән берілді. Ауылда телеантенналар мен спутниктік тарелкаларға рұқсат берілмейді, ал телефон, теледидар және электр энергиясы сияқты қызметтер жер асты кабельдері арқылы жеткізіледі. Сыртқы түрінің біркелкі болуы үшін барлық сыртқы ағаш конструкциялары ақ түспен боялған, ал есіктер мен терезелер бір стильде жасалған. Бұрын үй иелеріне иттің болуына тыйым салынған, бірақ қазір бұл ереже күшін жойды. NLT енгізген кейбір жаңалықтар, мысалы, коммерциялық таңбалар және Машина үйі мен үшінші диірменді байланыстыратын шыны көпір сынға ұшырады. Ауыл алаңындағы 1924 жылғы үлгідегі қызыл телефон будкасының сақталуы да тиімсіз деп есептелді. Ауылдағы диірмендер, қонақ үй және тұрғын емес ғимараттардың көп бөлігі NLT-ге толыққанды иелік ететін компаниялар арқылы тиесілі және басқарылады.

Тарихи карталар

1911 жылғы Ordnance Survey картасын Шотландия Ұлттық кітапханасынан алуға болады.

Ғимараттар

Брэксфилд Роу, шамамен 1790 жылы салынған – он үй-иесі бар пәтер блогына айналған, тоғызы төрт қабатты, ал біреуі бес қабатты. Лонг Роу, шамамен 1790 жылы салынған – 14 үш қабатты үйге айналған. Оның 10-ы жеке меншікте, ал 4-і жалға берілген. Double Row, шамамен 1795 жылы салынған – 1790-1970 жылдар аралығында пайдаланылған жеті төрт қабатты және бір бес қабатты үйден тұратын пәтер блогы. Бастапқыда бұл үйлер қабырғасы қабырғаға тірелген пәтерлер болған. Өзенге қараған жағы Су қатары деп те аталады. Жеті үйдің сыртқы жағы жаңартылып, жеке тұрғын үй ретінде сатылуда. №7 үйі «Музей сатысы» деп белгіленген және түпнұсқа артефакттар мен материалдардың, мысалы, каминдердің, раковиналардың, кіріктірілген төсектердің, қабырға қағазы мен линолеум қалдықтарының керемет сақталуына байланысты ескерткіш ретінде танылған. Мантилла Роу, шамамен 1795 жылы салынған – құрылысы нашарлағандықтан бұзылған пәтер блогы. Жаңа негіздер мен бірнеше қабырғалар салынды, бірақ қатар толығымен қайта салынбады. Wee Row, шамамен 1795 жылы салынған – 1994 жылы жастар жатақханасына айналған пәтер блогы. Бұрын Шотландия жастар жатақханалары қауымдастығы басқарған, қазір Нью-Ланарк диірмені қонақ үйі басқарады. Жабылып, сатылымға қойылды. Жаңа ғимараттар, 1798 жылы салынған – төрт қабатты ғимарат, онда қоңырау мұнарасы орналасқан. Бұрын жұмысшыларды диірменге шақыратын қоңырау қазір жылдың соңғы күні түнгі жарты сағатта соғылады. Ғимаратта мұражай мен жалға берілген пәтерлер бар. Балалар бағы, 1809 жылы салынған – жалға берілген пәтерлерге айналған үш қабатты ғимарат. Бұрын диірменде жұмыс істеген жетім балаларға пана берген. Caithness Row, 1792 жылы салынған – үш қабатты пәтер блогы, жалға берілген пәтерлерге айналған. Кейтнесс – Шотландияның Таулы аймағындағы аудан, ал қатарға сол аймақтан диірменде жұмыс істеу үшін шақырылған таулықтардың тобының құрметіне ат қойылған делінеді. Ауылдық шіркеу, 1898 жылы салынған – қазір әлеуметтік мақсаттар үшін пайдаланылады және Қоғамдық зал деп аталады. Содан бері құрылысы нашарлап, қауіпті жағдайға келді. Бірінші диірмен, 1789 жылы салынған – бастапқыда 1785 жылы салынған және 1786 жылдың наурыз айында жұмыс істеуге басталған. 1788 жылдың 9 қазанында өртеніп, 1789 жылы қайта салынған. 1802 жылы диірменде 6556 шпінделді қозғалтқан үш су доңғалағы болған. 1811 жылы диірменде 558 адам жұмыс істеген, олардың 408-і әйелдер. 1945 жылы жоғарғы екі қабаты алынып тасталған. Ғимарат қирап, жаңа Ланарк диірмені қонақ үйі ретінде қайта жаңартылып салынған. Қонақ үй 1998 жылы ашылды. Су үйлері, шамамен 1799-1818 жылдары салынған – Бірінші диірменнің жанындағы бір және екі қабатты ғимараттар қатары, демалыс пәтерлеріне айналған. Екінші диірмен, 1788 жылы салынған – 1811 жылы үш су доңғалағы болған және 486 адам жұмыс істеген, олардың 283-і әйелдер. 1884-1885 жылдары тік тоқыма станоктарын орналастыру үшін кеңейтілген. Бұл ғимарат ауылдағы жалғыз кірпішпен салынған ғимарат. Қазір ол туристік мақсаттар үшін пайдаланылады. Үшінші диірмен, 1790-1792 жылдары салынған – «джинс үйі» деп белгіленген және көптеген сумен жұмыс істейтін джинстерді қамтыған. 1819 жылы өртеніп, шамамен 1826-1833 жылдары қайта салынған. 1811 жылы онда 398 адам жұмыс істеген, олардың 286-сы әйелдер. Қазір ол туристік мақсаттар үшін пайдаланылады. Сондай-ақ, онда ауылдың кейбір бөліктеріне электр энергиясын өндіретін су турбинасы бар. Төртінші диірмен, шамамен 1791-1793 жылдары салынған – бастапқыда қойма және шеберхана ретінде пайдаланылған. Сондай-ақ, онда «ата-анасы жоқ 275 бала» (Донначи және Г.Хьюит) тұрған. 1883 жылы өртеніп, қайтадан салынбаған. 1990 жылы Файфтың Хоул Милл фермасынан су доңғалағы әкеліп, диірмен орнына орнатылды. Мінезді қалыптастыру институты, 1816 жылы салынған – төрт қабатты ғимарат, қазір туризм және бизнес мақсаттарында пайдаланылады. Мотор үйі, 1881 жылы салынған – Мінезді қалыптастыру институтына қосылған және қалпына келтірілген бу машинасы бар. Мектеп, 1817 жылы салынған – үш қабатты ғимарат, қазір мұражай. Онда Шотландиядағы жұмысшы сыныптың балалары үшін алғашқы мектеп орналасқан. Механика шеберханасы, 1809 жылы салынған – үш қабатты ғимарат, бір кезде диірмен машиналарын құрастырып, күтіп-ұстаған шеберлер орналасқан. Бояу фабрикасы, салынған мерзімі белгісіз – бастапқыда өз су доңғалы бар мыс және темір қорыту зауыты. Қазір онда дүкендер мен келушілер орталығы бар. Сегізбұрышты түтіні бар газ зауыты, 1851 жылға дейін салынған – қойма ретінде пайдаланылады. Оуэнс үйі, 1790 жылы салынған – мұражай ретінде пайдаланылады. Дейлс үйі, 1790 жылы салынған – бизнес үй-жайы ретінде пайдаланылады. Милл Лейд – диірмен машиналарын қуаттандыру үшін Клайд өзенінен су тасымалдау үшін қазылған канал. Көрімдік – Жаңа Ланарк төбесінде, ауыл мен келушілердің тұрақ орны арасында орналасқан. Онда алғашқы ауыл тұрғындарының көпшілігі жерленген. 1 және 2 Жаңа Ланарк жолы (жергілікті жерде «екі үй» деп белгіленген) – ауылдан шалқары орналасқан екі қабатты қақпа үйлер. Бұл Жаңа Ланаркқа кіреберіс белгілеген. Олар қазір жеке меншікте.

Жаңа Ланаркты аралау

Ауылдың шетінде үлкен ақы төленетін тұрақ бар. Ауылға мүгедектер ғана көлік тіге алады. Тұрақтан диірмен ауылына дейінгі жол керемет панорамалық көрініс сыйлайды. Ланарк станциясының автобус аялдамасынан [№ 135] автобус қатынайды. Теміржол стансасынан Глазгоға жарты сағат сайын поездар жүреді. Жаңа Ланарк Ланарк теміржол және автобус станцияларынан бір шақырымнан астам қашықтықта орналасқан. Жол негізінен төмен қарай, жақсы көрсетілген. Ауылда төрт жұлдызды қонақ үй [New Lanark Mill Hotel], демалысқа арналған пәтерлер [Waterhouses] және жатақхана сияқты қызмет көрсететін Wee Row бар. Ауылда мейрамханалар мен дүкендер, сондай-ақ келушілер орталығы орналасқан. Барлығы Нью-Ланарк сақтау қорына тиесілі және олардың басқаруында. Клайд жаяу жолы ауылдан өтеді, ал Шотландияның жабайы табиғат қорының Фоллс-оф-Клайд табиғи қорығының келушілер орталығы диірмен ғимараттарының кешенінде орналасқан.

Жалпы

Тарихи Жаңа Ланарк, И. Донначи және Г. Хьюитт. Эдинбург университетінің баспасы, 1993. Клайд аңғарындағы тарихи саяхаттар. Басылып таратылды: Клайд Долының туристік қауымдастығы және Ланарк округінің археологиялық қауымдастығы. Роберт МакЛехоз және Компания Лимитед баспасы, Ренфрю, Шотландия. 1982 жыл. Дэвид Дейл: Өмір. Stenlake Publishing Ltd. D. J. MacLaren, 2015. Дэвид Дейл, Роберт Оуэн және Жаңа Ланарк тарихы. Moubray House Press, Эдинбург, Шотландия. 1986 жыл. Жаңа Ланарк әлемдік мұра орнының басқару жоспары 2003–2008. Қала әкелері: Ұлыбританиядағы қала құрылысы тарихының бастапқы кезеңдері, С. Белл және Р. Белл, Penguin, Хармондсворт. Роберт Оуэннің Жаңа Ланарктегі тәжірибесі. Патернализмнен социализмге дейін, О. Симеон. Palgrave Macmillan, 2017 жыл.