Кіріспе

Англияның Ұлттық футбол құрамасы – ФИФА Әлем Кубогын жеңіп алған сегіз команданың бірі, олардың арасында 1966 жылы бір рет жеңіске жеткен. Алты ағылшын футбол клубы УЕФА Чемпиондар лигасының (бұрынғы Еуропа Кубогы) жеңімпаздары атанды.

Орта ғасырлар

Футбол Англияда орта ғасырлардан бері ойналып келген. Футбол матчтарының алғашқы жазба деректері 1170 жылға дейін барып жетеді, онда Уильям Фицстефен Лондонға сапары туралы: "Түскі ас ішкеннен кейін қаланың жастарының бәрі өте танымал доп ойынына алаңға шығады" деп жазған. Ол сондай-ақ әр мамандықтан командалардың бар екенін айтқан: "Ақсақалдар, әкелер және байлар ат үстінде келіп, жас жігіттерінің жарыстарын тамашалап, олармен бірге ойын-сауық көреді; және мұндай белсенділікті көріп, жастардың қуанышына араласу арқылы ақсақалдарда да табиғи қызулық оянады". Допты тебу ойындары Англияда 1280 жылдан бері сипатталған. 1314 жылы Англияның сол кездегі королі Эдуард II футбол ойыны мен доптардың қолданылуы туралы: "көпшілік алаңдарда үлкен доптардан туындайтын белгілі бір тәртіпсіздіктер, олардан көптеген жамандықтар туындауы мүмкін" деген пікір білдірген. 16 ғасырға қарай ұйымдасқан командалар мен қақпалар туралы мәліметтер пайда болды. 1581 жылдан бері ағылшын мектептерінде төрешілердің қатысуымен командалық футбол ойындары ойналғандығы туралы деректер бар. Әртүрлі мемлекеттік мектептердің түлектерінің бір-бірімен ойнау мүмкіндігіне байланысты 1830-шы жылдар мен 1860-шы жылдар аралығында Кембридж университетінде "келісім заңдары" деп аталатын бірнеше жиынтық әзірленді. 1894 жылы шотландтық әкесі мен бразилиялық анасынан туған жас элиталық Чарльз Миллер Саутгемптондағы оқуын аяқтағаннан кейін футболға деген жаңа, терең құмарлығымен үйге оралды. Миллер футболға деген құштарлығын жергілікті спорттық клубтағы әріптестеріне де жеткізді және жергілікті футбол матчтарын ұйымдастыра бастады. Ең маңыздысы, мұғалімдерді даярлаған колледждер ұстаздарды футболға деген құштарлықты таратуға, тіпті өздерінің футбол клубтарын құруға ынталандырды. Ұстаздардың футболға деген құлшынысын таратуы футболдың әлемге таралуына көмектесті. Мысалы, Монтевидеодағы ағылшын орта мектебінің мұғалімі Уильям Лесли Пул Уругвайдағы алғашқы футбол клубы мен лигасының негізін қалаушы ретінде танылған. Әсіресе Лондон мен Шеффилдте, 1857 жылы құрылған Шеффилд футбол клубы бүгінде әлемдегі ең көне тәуелсіз футбол клубы ретінде танылған. 1859 жылы өзінің алғашқы заңдарын жариялаған Шеффилд ФК мысалы көп ұзамай қалада және оның айналасындағы клубтардың "Шеффилд ережелерін" ойнауына әкелді. Бастапқыда Лондондық клубтар басым болған ФА-ның ықпалы 1871-72 маусымда алғаш рет өткізілген ФА кубогының табысымен біртіндеп елге тарады. 1863 және 2021 жылдар аралығында ФА мен Шеффилд ережелері бірге өмір сүрді, әрбір кодекс кейде екіншісіне әсер етті. Шеффилд пен Лондон командалары арасында екі ереже жиынтығын қолдана отырып, бірнеше ойындар өткізілді. Бірнеше даудан кейін екі кодекс 1877 жылы біріктірілді, ол кезде Шеффилд футбол ассоциациясы ФА заңдарын қабылдауға дауыс берді, ФА-ның келісімге келген допты итеру заңын қабылдағаннан кейін. Шеффилд ережелері қазіргі заманғы футбол ойынының дамуына үлкен әсер етті. Ойын заңдарына енгізілген басқа да нәрселердің ішінде бұрыштар және фол үшін еркін соққылар туралы ұғымдар бар. Халықаралық футбол 1870 жылы 5 наурызда Англия мен Шотландия командаларының Лондонның оңтүстігіндегі Кеннингтон Овалдағы кездесуінен басталды. Екі команда арасында 1872 жылдың 21 ақпанына дейін барлығы бес ойын өткізілді, бірақ олар ФИФА-ның ресми халықаралық ойындары ретінде танылмаған, өйткені шотландтық ойыншылардың барлығы Лондоннан шыққан және Шотландияның толыққанды өкілі емес. Бірінші ресми халықаралық матч, Шотландия - Англия, 1872 жылы 30 қарашада Гамильтон Крессентте, Шотландияның батысындағы Крикет клубының Партикте, Глазго қаласында өтті. Бұл 4 мың көрермен бақылаған 0:0 есебімен тең түсті. 1873 жылы 8 наурызда Англияның Кеннингтон Овалда Шотландияны 4:2 есебімен жеңгені халықаралық футболдағы алғашқы жеңіс болды. XIX ғасырдың соңында әуесқойлар мен кәсіби командалар арасындағы өсіп келе жатқан бөліну басым болды, ол шамамен Солтүстік-Оңтүстік бөлінісі бойынша орналасты. Солтүстік клубтар кәсібилікке ұмтылып, жұмысшылардың әуесқойлықпен ойнауға мүмкіндік болмағандықтан, ал оңтүстік клубтар әуесқойлықтың дәстүрлі "коринфтік" құндылықтарына беріліп қалды. Ақырында 1885 жылы ФА кәсібилікті заңдастырды, ал "Астон Вилланың" директоры Уильям Макгрегор Англияның жетекші клубтарының өкілдерінің кездесуін ұйымдастырған кезде, бұл 1888 жылы Футбол лигасының құрылуына әкелді. Престон Норт-Энд 1888-1889 жылдары алғашқы жеңімпаз болды және лига мен ФА кубогын жеңіп алған алғашқы клуб болды. Астон Вилла бұл жетістікті 1896-97 жылдары қайталады.

ХХ ғасырдың басында: Лиганың кеңейуі

Лига келесі 25 жылда Англияда футбол өркендеген кезде кеңейді, 1888 жылы он екі клубтан тұратын бір дивизионнан 1892–93 маусымда екі дивизионға дейін, барлығы 28 клубқа дейін, ал 1905–06 жылы біртіндеп қосымша клубтар қосылып, барлығы 40 клубқа дейін жетті. 1914–15 маусымнан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін лига тоқтатылғанға дейін ол 40 клубтан тұра берді. Осы кезеңде Солтүстік және Мидлендс аймақтарының клубтары басымдық танытты, Астон Вилла, Сандерленд, «Шаршемби» (кейін Шеффилд Уэнсдей деп аталды) және Ньюкасл Юнайтед Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде үш немесе одан да көп лига титулын жеңіп алды. Осы кезеңде лига титулын жеңген басқа клубтардың ішінде Шеффилд Юнайтед, Манчестер Юнайтед және Эвертон болды. Лондондық клубтар 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында көп жетістікке жете алмады, ал алғашқы маңызды жүлде Лондондық клубтың жеңісімен Тоттенхэм Хотспердің 1901 жылғы ФА кубогындағы жеңісі болды, ол кезде олар әлі де Оңтүстік футбол лигасының клубы болған, бірақ олар көп ұзамай Футбол лигасына қабылданды. Соғыс кезінде бәсекелі футбол тоқтатылды. Дегенмен, 1915–16 және 1918–19 жылдары ресми емес «Соғыс уақытындағы футбол лигасы» өткізілді, бірақ ФА кубогы соғыс аяқталғанға дейін тоқтатылды. 1920–21 маусымда Футбол лигасы кеңейтілді, жаңа Үшінші дивизион лиганы оңтүстікке қарай кеңейтті, ол сол кезге дейін Футбол лигасында сирек өкіл болған. Әр дивизионда 22 клуб болды. Келесі маусымда лига қайтадан кеңейтілді, Үшінші дивизион Солтүстік (20 клубпен) және Оңтүстік (22 клубпен) бөлімдерге бөлінді, бұл Футбол лигасында барлығы 86 клубты құрады. 1923–24 маусымда Үшінші Солтүстік дивизион 22 клубқа дейін кеңейтілді, барлығы 88 лига клубы болды. Жарты ғасыр бойы Англияның әртүрлі аймақтарында кубок финалдары мен халықаралық матчтар өткізілгеннен кейін, 1923 жылы Уэмблидегі ұлттық стадион ашылды, ал «Ақ ат финалы» онда өткен алғашқы ФА кубогының финалы болды. «Болтон Уондерерс» «Вест Хэм Юнайтедті» жеңіп, осы тарихи ойынды жеңіп алды. «Болтон Уондерерс» 1920-шы жылдары үш рет ФА кубогын жеңіп алды. Соғыс аралық жылдары Хаддерсфилд Таун, Эвертон және Арсенал басымдық танытты, олар бәсекеге түскен он сегіз лига титулының он бірін жеңіп алды, Хаддерсфилд пен Арсенал әрқайсысы үш рет қатарынан титул иеленді, ал Арсенал барлығы бес рет, сондай-ақ екі ФА кубогын жеңіп алды. Хаддерсфилд, содан кейін Арсенал, Герберт Чапманмен басқарылды, ол Йоркшир клубының екінші рет жеңіп алғаннан кейін Хаддерсфилдтен Арсеналға ауысты, ал Арсенал үшінші рет жеңіп алу алдында қайтыс болды. 1930-шы жылдардың басында ұлттық құрама Британ аралдарынан тыс басқа ұлттық командалармен жүйелі түрде ойнай бастады, бұл матч Еуропа кубогының құрылуына түрткіс болды. «Челси» 1955–56 жылдары Еуропа кубогының бірінші маусымына қатысудан бас тартты, бірақ «Манчестер Юнайтед» мұндай кеңеске құлақ аспай, 1956–57 жылғы жарыстың жартылай финалына жетті, бірақ кейін жеңімпаз «Реал Мадридтен» жеңілді. Келесі маусымда «Манчестер Юнайтед» Мюнхендегі әуе апатына ұшырады: бұл ұлттық құрамаға да әсер етті, өйткені қайтыс болған үш ойыншы – Роджер Берн, Томми Тейлор және Дункан Эдвардс – Англияның халықаралық құрамалары болды. Олардың бас жаттықтырушысы Мэтт Басби ауыр жарақат алды, бірақ аман қалды; ол 1948 жылы «Юнайтедті» ФА кубогына және 1952 жылы тағы бір лига титулына жеткізді, бұл команданың құрамында Джонни Кэри, Джек Роули және Стан Пирсон сияқты ойыншылар бар еді. Екі ағылшын командасы, «Лондон XI» және «Бирмингем Сити», екеуі де 1958 және 1960 жылдары Интер-Ситис Фэйрс Кубогының алғашқы екі финалында «Барселонадан» жеңілді. «Вольвергемптон Уондерерс» соғыстан кейінгі жылдары өте табысты ағылшын клубы болды. Стан Каллис басқарған кезде олар 1949 және 1960 жылдар аралығында үш рет лига чемпионы және екі рет ФА кубогының жеңімпазы болды. Еуропа кубогының кез келген кезеңінде үлкен әсер етпегеніне қарамастан, олар 1950-ші жылдары Молино стадионында достық кездесулер сериясында Еуропа футболының ең беделді клубтарының кейбіреулерін жеңді. «Арсенал» лига футбол қайта басталғаннан кейін бірнеше жыл бойы табысты болды, 1948 және 1953 жылдар аралығында екі лига титулын және ФА кубогын жеңіп алды. Олардың солтүстік Лондондағы қарсыластары «Тоттенхэм Хотсперлер» 1951 жылы бірінші рет лига чемпионы атанды, ал онжылдықтың соңында жаңа бас жаттықтырушы Билл Николсон мен капитан Дэнни Бланчфлауэрдің басшылығымен тағы да атаққа ие болды. 1955 жылы Лондонның тағы бір клубы – «Челси» чемпион атанды. «Ньюкасл Юнайтед» 1950-ші жылдары үш рет ФА кубогын жеңіп алды, ал «Портсмут» соғыстан кейінгі алғашқы жылдары лига титулдарын жеңіп алды. Футбол лигасы 1958–59 маусымға реорганизацияланды, Үшінші дивизионның Солтүстік және Оңтүстік бөлімдері таратылды. Бұрынғы маусымдағы әр аймақтық Үшінші дивизионның жоғарғы жартысы жаңа Үшінші дивизионды құрады, ал төменгі жартылары жаңа Төртінші дивизионды құрады. 1960-шы жылдарда модернизация жүргізілді, Джордж Истхэм ісі сияқты ойынға революциялық өзгерістер енгізілді, бұл ойыншыларға қозғалыс еркіндігін берді және 1961 жылы ең жоғары жалақы алынып тасталды. «Тоттенхэм Хотсперлер» 1960–61 жылдары 20-шы ғасырдағы алғашқы клуб болып «Дәуір» жеңісіне қол жеткізді, келесі маусымда ФА кубогын сақтап қалды, содан кейін 1962–63 жылдары «Атлетико Мадридті» 5–1 есебімен жеңіп, еуропалық жүлдені жеңіп алған алғашқы ағылшын клубы болды. Бас жаттықтырушы Билл Николсон содан кейін тағы бір ФА кубогын жеңіп алған сәтті «Тоттенхэм» командасын құрды. Алайда, дәуірдің ең айқын жетістігі Альф Рамсейдің Англия құрамасы болды, ол 1966 жылғы ФИФА Әлем кубогын өз жерінде жеңіп алды, даулы түрде Германияны қосымша уақытта 4–2 есебімен жеңді, бұл ұлттық құраманың жүлдені жеңіп алған жалғыз реті болды. 1960-шы жылдардың соңында ағылшын клубтары Интер-Ситис Фэйрс Кубогының соңғы жылдарында үстемдік танытты, «Лидс Юнайтед», «Ньюкасл Юнайтед» және «Арсенал» жеңіске жетті. «Манчестер Юнайтед» 1967–68 жылдары Еуропа кубогын жеңіп алған алғашқы ағылшын клубы болды, финалда «Бенфиканы» Уэмблиде 4–1 есебімен жеңді. «Ливерпуль» (төрт), «Ноттингем Форест» (екі) және «Астон Вилла» (бір) 1977 мен 1984 жылдар аралығындағы сәтті кезеңде Еуропа кубогын жеңіп алды. 1960-шы жылдардың бірінші жартысында екі команда Бірінші дивизионға көтерілді, олар көп жылдар бойы осы деңгейде үлкен жетістіктерге жететін болды: «Ливерпуль» (1962 жылы) және «Лидс Юнайтед» (1964 жылы). «Ливерпуль», бас жаттықтырушы Билл Шэнкли басқаруымен, 1964 жылы лига титулын жеңіп алды, көтерілгеннен кейін екі маусым өткен соң, содан кейін бір жылдан кейін алғашқы ФА кубогын жеңіп алды және 1966 жылы тағы бір лига титулын жеңіп алды. Олардың қатарында 1966 жылғы Әлем кубогының жеңімпаз құрамында Англия үшін шабуылда ойнаған Роджер Хант болды. «Лидс Юнайтед» 1961 жылы «Манчестер Сити» үшін ойыншы ретінде ФА кубогын жеңіп алған Дон Ревиді жаңа бас жаттықтырушы етіп тағайындады және ол оларды 1964 жылы көтерді. Көтерілгеннен бір жыл өткен соң, олар гол айырмасы бойынша ғана лига титулын жеңіп алмады, содан кейін 1969 жылы жеңіп алды, сол кезде олар бұрыннан-ақ Футбол лигасы кубогы мен Интер-Ситис Фэйрс Кубогын жеңіп алған еді. «Манчестер Юнайтед» өзінің жергілікті қарсыласы «Манчестер Ситимен» де бәсекелестікке түсті, ол онжылдықтың басындағы нашар кезеңнен (үш маусымды Екінші дивизионда өткізген) кейін «Юнайтедті» 1968 жылы лига титулына жеңіп алды, 1969 жылы ФА кубогын жеңіп алды және 1970 жылы еуропалық жүлдесін жеңіп алды, ол Еуропа кубогы иегерлері кубогы болды. «Вест Хэм Юнайтед» де 1960-шы жылдардағы ағылшын футболында маңызды рөл атқарды. Олар 1964 жылы ФА кубогын жеңіп алғанда алғашқы жүлдесін жеңіп алды және бір жылдан кейін Еуропа кубогы иегерлері кубогын жеңіп алды. 1966 жылы олар Англияның Әлем кубогын жеңіп алған құрамында үш маңызды ойыншыны – гол соққан Геофф Херст пен Мартин Питерсті, сондай-ақ капитан Бобби Мурды ұсынды. «Ливерпуль» 1970-ші жылдары одан да көп жетістіктерге жетті. Олар лига титулын, ФА кубогын және УЕФА кубогын жеңіп алды, содан кейін бас жаттықтырушы Билл Шэнкли зейнетке шықты...

1992 жылдан қазіргі уақытқа дейін: Премьер-лига дәуірі

1991–1992 жылғы маусымда, ағылшын футболының жетекші клубтары Футбол лигасынан бөлініп, жаңа лига құру мүмкіндігі туралы екі жыл бойы кеңінен талқыланғаннан кейін, Бірінші дивизионда өнер көрсететін 22 клуб Футбол лигасынан бірден ұсынып, FA бақылауымен жаңа жоғары деңгейдегі жарыс – FA Премьер-лигасын құрды. Бұл, негізінен, олардың елдегі ең ірі және ең бай клубтар мәртебесін пайдаланып, тиімді теледидар құқықтарын келіссөздер арқылы алу мақсатында жасалды. Жаңа лига 1992–1993 жылғы маусымнан бастап күшіне енді. Футбол лигасы қайта ұйымдастырылып, Екінші, Үшінші және Төртінші дивизиондар тиісінше Бірінші, Екінші және Үшінші дивизиондар деп қайта аталды. Осылайша, Бірінші дивизион, әлі де Футбол лигасының жоғарғы деңгейі болғанымен, ағылшын футбол лигасының екінші деңгейіне айналды. Премьер-лига 1994–1995 жылғы маусымнан кейін 20 командаға дейін қысқартылды. Премьер-лиганың 30 маусымында жеті клуб жеңіске жетті, оның ішінде «Манчестер Юнайтед» 13 рет жеңіп алды. Олар осы процесте көптеген прецеденттер жасады, 1996 жылы лига титулы мен ФА кубогының екінші жиынтығын жеңген алғашқы команда болды (олардың алғашқы жиынтығы 1994 жылы жеңілді), ал 1999 жылы лига титулы, ФА кубогы және Еуропа кубогының бірегей үштігін жеңді. Англия клубтары да Хейзел трагедиясынан кейін бәсекеге қатысуға рұқсат алғаннан бері Еуропалық турнирлерді жеңіп алды. 1999 жылы УЕФА Чемпиондар лигасының жеңімпазы болған алғашқы ағылшын командасы – «Манчестер Юнайтед». 2008 жылғы финалда алғаш рет екі ағылшын командасы – «Манчестер Юнайтед» және «Челси» кездесті. «Манчестер Юнайтед» финалда 1–1 есебімен тең түсіп, пенальтилер сериясінде жеңіске жетті. Премьер-лиганың алғашқы жылдары ағылшын футболындағы трансферлік рекордтық сома бірнеше рет бұзылды және тіпті 1970-ші жылдардың соңымен салыстыруға келмейтін қарқынмен өсті. Футбол лигасы дәуірінде ағылшын клубы төлеген ең үлкен сома 1991 жылдың шілдесінде «Ливерпульдің» Дин Саундерс үшін төлеген 2,9 миллион фунт стерлинг болды. Ұлттық рекорд келесі жазда «Блэкберн Роверс» Алан Ширер үшін 3,3 миллион фунт төлеген кезде жаңартылды. Ұлттық рекорд 1993 жылдың маусымында «Манчестер Юнайтед» Рой Кин үшін 3,75 миллион фунт төлеген кезде қайтадан жаңартылды. «Блэкберн» 1994 жылғы маусымның соңында 21 жастағы «Норвич Сити» шабуылшысы Крис Саттон үшін 5 миллион фунт төлеп, ұлттық рекордты тағы да жаңартты. 1995 жылы рекордтық сома алты ай ішінде үш рет жаңартылды. Жыл басында Энди Коул «Манчестер Юнайтедке» 7 миллион фунт стерлингке ауысты. Маусым аяқталғаннан кейін «Арсенал» голландиялық шабуылшы Деннис Бергкамп үшін «Интер Миланға» 7,5 миллион фунт төледі, бірақ Бергкамп жаңа клубымен бірнеше күн өткізгеннен кейін «Ливерпуль» «Нотингхэм Форест» шабуылшысы Стэн Коллимор үшін 8,5 миллион фунт төледі. Бір жылдан кейін Алан Ширер «Блэкберн Роверстен» «Ньюкасл Юнайтедке» 15 миллион фунт стерлингке ауысып, Англия ғана емес, әлемдегі ең қымбат ойыншы атанды. Алайда, бұл сома төрт жылдан астам уақыт бойы сақталды. Премьер-лига клубтары шетелдік ойыншыларды тартуда, әсіресе 1990 жылдардың ортасында ортақ нарық елдерінен ойыншыларды шақыру шектеуі алынғаннан бері үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Премьер-лиганың алғашқы онжылдығында 1993, 1994, 1996, 1997, 1999, 2000 және 2001 жылдары чемпион атанған «Манчестер Юнайтед» басымдық танытты, содан кейін 2003 жылы тағы да жеңіске жетті және 1999 жылы континенттік үштік жеңіске жетті. «Юнайтед» бас бапкері Алекс Фергюсон команданы жаңартуға тырысқаннан кейін, «Юнайтед» 2007, 2008, 2009, 2011 және 2013 жылдары тағы да чемпиондық атақтарды жеңіп алды. «Манчестер Юнайтедтің» алғашқы үстемдігін бұзған алғашқы команда 1995 жылы бір ұпай айырмашылығымен жеңіске жеткен «Блэкберн Роверс» болды. Олар 1992 жылы ағылшын футболының жоғары лигасына оралды, 26 жылдық шеттеуден кейін, болат өнеркәсібінің иесі Джек Уокердің байлығымен қаржыландырылды, ол «Блэкберннің» ағылшын футболының ең үздік ойыншыларының кейбірі үшін бәсекелесуіне мүмкіндік берді, бірақ олардың титулдық табысынан кейін олардың көрсеткіштері төмендеді. Арсен Венгердің басшылығымен «Арсенал» үш рет Премьер-лига чемпионы атанды: 1998, 2002 және 2004 жылдары. Алғашқы екі ойында олар лига титулын және ФА кубогын жеңіп алды, ал үшінші ойында олар маусым бойы бірде-бір лига ойынында жеңіліске ұшырамастан титулды жеңіп алды. 1997 жылы «Челси» голландиялық Рууд Гуллиттің басшылығымен Англия кубогын жеңіп, тарихқа енді, ол ағылшын футболындағы маңызды трофейді жеңген алғашқы шетелдік бапкер атанды. Олар бір жылдан кейін Гуллиттің ізбасары Джанлука Виаллидің басшылығымен Еуропа кубогын жеңіп алды, ол 2000 жылы тағы бір ФА кубогын қосты. Алайда, «Челсидің» ең үлкен жетістіктері 2003 жылдың маусымында жаңа португалиялық бас бапкер Жозе Моуриньюдің тағайындалуынан кейін келді. Моуринью үш жылдан астам уақыт бойы команданы басқарды, содан кейін 2007 жылдың қыркүйегінде клубтан кенеттен кетті, бірақ алты жылдан кейін бас бапкер ретінде қайта оралды (ол 2015 жылдың желтоқсанында қызметтен босатылды). Осы аралықта «Челси» алты маусым бойы жеті түрлі бапкермен басқарылды, бірақ тұрақты түрде трофейлерді жеңіп алды. Роман Абрамовичтің «Челсиді» сатып алғаннан бері, батыс лондондық клуб Премьер-лига чемпионы бес рет, ФА кубогының жеңімпазы төрт рет және Лига кубогының жеңімпазы үш рет атанды, сонымен қатар Еуропа кубогы мен УЕФА кубогын (бұрынғы УЕФА кубогы) жеңіп алды. 2008 жылдың тамызынан бері бай араб иелерінің қаржыландыруымен «Манчестер Сити» 2011 жылы ФА кубогын жеңіп алып, 35 жылдық үлкен трофей күтімін аяқтады, содан кейін келесі маусымда 44 жылдан бері алғаш рет лига титулын жеңіп алды, екеуі де итальяндық бапкер Роберто Манчинидің басшылығымен жеңіске жетті. Оның чилилік ізбасары Мануэль Пеллегрини 2014 жылы «Ситиді» Премьер-лига титулы мен Лига кубогына жетелеп, ағылшын футболындағы маңызды трофейді жеңген алғашқы еуропалық емес бапкер атанды. Испандық бапкер Пеп Гвардиола басшылығымен тағы да титулдар жеңіліп, оның ішінде отандық үштік және 2023 жылы Еуропа кубогы жеңіліп, қосымша отандық трофейлер жеңіліп қойды. Бұрынғы маусымда құлдыраудың азды-көпті болғанынан кейін, «Лестер Сити» 2016 жылы бұрынғы ешқашан жеңіске жетпеген жоғары лига титулын жеңіп алып, тарихтағы ең керемет жеңіске жетті. Жеңіске жеткен команданың құны «Манчестер Сити» командасы құнынан он есе аз болды. Премьер-лига дәуірінің көп бөлігінде «Ливерпуль» бұрынғы онжылдықтардағы өнер көрсетуін қайтаруға күресіп, 2020 жылға дейін лига чемпионатын жеңіп алмады, бірақ осы аралықта басқа отандық трофейлерді, УЕФА кубогын және тағы екі Еуропа кубогын жеңіп алды. Премьер-лига құрылғанға дейін ағылшын футболының соңғы чемпионы болған «Лидс Юнайтед» Премьер-лиганың алғашқы 12 маусымында өнер көрсетті, 2000 жылы үшінші орынға жетті, бірақ 2004 жылы қаржылық дағдарыстың ортасында лигадан шығып қалды, бұл өткен маусымдарда ойыншыларға жасалған ауыр шығындардың және отандық және еуропалық турнирлерде сәтті өнер көрсетуден туындаған қосымша кіріс табудың сәтсіздігінің тікелей салдары болды. Олар 2020/2021 жылғы EFL чемпионатының жеңімпазы атанған Марсело Бьелса басшылығымен он жылдан астам уақыттан кейін ғана Премьер-лигаға оралды. Премьер-лига құрылғаннан бері Англияның көптеген жетекші клубтары жаңа стадиондарға көшті. 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында бірнеше кіші клубтар бұл тәсілді қабылдағаннан кейін, жаңадан құрылған «Мидлсбро» 1995–1996 жылғы маусымда «Риверсайд» стадионына көшіп, 92 жылдық «Айресом Парк» стадионындағы тарихын аяқтады. Екі жылдан кейін «Мидлсброның» солтүстік-шығыс көршісі «Сандерленд» тарихи «Рокер Парк» стадионынан 42 000 орындық жаңа «Стадиум оф Лайт» стадионына (кейін 50 000 орынға дейін кеңейтілді) көшті. Сондай-ақ 1997 жылы...

Ерлер лигасы жүйесі

1888 жылы «Астон Вилла» клубының директоры Уильям Макгрегор құрған және 2016 жылы «Англия футбол лигасы» деп қайта аталған Англия футбол лигасы – әлемдегі алғашқы кәсіби футбол лигасы болды. Бірақ, оның құрылуынан бері Англияда көптеген басқа лигалар да құрылды. Клубтар әр апта соңында жексенбілік лигаларда ойнайды, бұл туралы Англия футбол қауымдастығы (FA) жүргізген зерттеуде көрсетілген. Жылдар бойы барлық лигаларды біріктіріп, пирамида тәрізді құрылым жасауға күш салынып келеді, бұл түрлі деңгейлерде командалардың жоғарылап немесе төмендеуіне мүмкіндік береді. Осының басты себебі – Англиядағы кез келген клубтың қазіргі статусына қарамастан, бір күні ең жоғары деңгейге жетіп, өркендеу арманынан айырылмауы. 2006 жылы ФИФА жүргізген зерттеуде FA-да тіркелген 40 000-ға жуық клуб бар екені анықталды, бұл көрсеткіш басқа елдерден 11 000-ға артық. Бразилия футбол конфедерациясы 29 000 тіркелген клубқа ие, бірақ Англия олардан да көп. Халық санының көрсеткіштерін ескермегеннің өзінде, Англияда әлемдегі кез келген елден футбол клубтарының саны көп. Дәстүрлі түрде, ерлер лигасының ойындары сенбі күні сағат 15:00-де өтеді, бірақ соңғы кезде маңызды матчтар телеарналар үшін демалыс күндері түстен кейін және кешке де өткізіледі. Еуропалық матчтар көбінесе сейсенбі, сәрсенбі және бейсенбі күндері кешке ұйымдастырылады.

Премьер-лига

Премьер-лига 1992 жылы Англияның үздік клубтары Футбол лигасынан бөлініп, кіші лига клубтарының есебінен табыстарын арттыру мақсатындағы сәтті әрекеттер нәтижесінде құрылды. Футбол лигасымен байланыс сақталды, және әр маусымда Премьер-лигадағы соңғы үш клуб төмен дивизионға жіберіледі, ал олардың орнына Чемпионнаттан алдыңғы үш клуб көтеріледі. Премьер-лигада әр маусымда 20 клуб бақталастырады. Премьер-лигадағы әр клуб лиганың бір жиырмадан бір бөлігіне ие, яғни олардың барлығы тең құқықтар мен міндеттерге ие тең серіктестер. Премьер-лигадағы белгілі клубтардың қатарында «Манчестер Юнайтед», «Ливерпуль» және «Челси» бар. Премьер-лига – әлемдегі ең көп тамашаланатын футбол лигасы, оның жаһандық аудиториясы 4,7 миллиардтан астам адамға жетеді деп есептеледі. Бұл сонымен қатар әлемдегі ең бай футбол лигасы, клубтар жыл сайын ойыншыларға, жалақыға және трансферлерге миллиардтаған доллар жұмсайды.

Англия футбол лигасы

Әлемдегі ең көне лига болғанына қарамастан, Англия футбол лигасы (EFL) 1992 жылы Англияның жетекші клубтарының бөлінісіп, Англия Футбол Премьер-лигасын құрғаннан бері ағылшын футболының иерархиясында екінші орында тұр. EFL құрамында 72 клуб бар, олар тең бөлініп, қазіргі таңда Чемпиондық лига, Бірінші лига және Екінші лига деп аталатын үш дивизионға біріктірілген. Ұйымдық бөлініс болғанына қарамастан, клубтардың жоғарылауы мен төмендеуі Премьер-лига мен EFL арасында жалғасуда.

Ұлттық лига

Премьер-лигада немесе Англия футбол лигасының үш деңгейінде ойнамайтын клубтар көбінесе "лигадан тыс футбол" ойнайды деп айтылады. "Лигадан тыс" терминінің қолданылуы жаңсақтыр болуы мүмкін, себебі мұндай төменгі деңгейдегі клубтар ұйымдастырылған лига жүйесінде ойнайды, бірақ бұл лигалар Премьер-лига мен Англия футбол лигасының құрамына кірмейді; сондықтан оны "лигадан тыс футбол" деп атайды. Соңғы жылдары жоғарғы деңгейлер Англия Футбол қауымдастығы (FA) басқаратын Ұлттық лига жүйесіне біріктірілді. Ұлттық лига дивизионының көптеген клубтары толық кәсіби болып табылады. Лига 2 мен Ұлттық лига арасында, сондай-ақ одан төменгі бірнеше деңгейде жоғарылау мен төмендеу жүреді, бірақ лига жүйесінде одан әрі төмен түскенде бұл үрдіс жиі болмайды. Лигадан тыс жүйе көбінесе "пирамида" деп аталады, өйткені деңгейлерге төмендей түскен сайын әр деңгейдегі лигалардың саны арта бастайды, ал әр лига кішкентай географиялық аймақты қамтиды.

Жексенбілік лига

Англиядағы жексенбілік лига футбол көбінесе төмен деңгейдегі әуесқойлық футбол болып табылады, және көптеген пабтар команда құрып қатысқандықтан, оны "Паб лигасы" деп те атайды. Әрбір жергілікті округтік футбол федерациясы жексенбілік лига футболдың барлық мәселелерін реттейді.

Шағын топтар

Ойынның кіші командалы түрлері, мысалы, бес командадан футбол ойнау кең таралған. Футзал да Англияда дами бастаған спорт түрі. Мұндай ойындар көбінесе бейресми түрде өтеді, бірақ ел бойынша көптеген бәсекелестік шағын лигалар ұйымдастырылып тұрады.

Резервтік лигалар

Профессионалды клубтардың резервтік командалары үшін ең жоғарғы дивизион – Премьер-резервтік лига, ол 1999 жылы құрылды және он командадан тұратын Премьер-резервтік лига Солтүстік және Премьер-резервтік лига Оңтүстік болып екіге бөлінеді. Одан төмен, Футбол лигасы клубтарының резервтік командалары үшін Орталық лига, ал Англияның орта және солтүстігіндегі клубтар үшін – Футбол комбинациясы жұмыс істейді. Футбол комбинациясы Англияның оңтүстігі мен Уэльс клубтарына арналған. Орталық лига 1911 жылы құрылған және қазіргі уақытта 28 командадан тұрады, олар үш дивизионға бөлінген: Орталық, Солтүстік және Оңтүстік. Әр дивизионның жеңімпаздары және үздік көрсеткен екінші орын алған командалар маусым соңындағы плей-офф ойындарында лига чемпиондарын анықтау үшін күш сынасады. Орталық лига Футбол лигасының резервтік командалары үшін арналған, ал Батыс дивизионында «Манчестер Сити» командасы бар, ол резервтік және жастар командаларының ойыншыларын пайдаланады. 2007-08 жылдары олар Орталық лиганың чемпиондары атанды. Орталық лига сонымен қатар Орталық лига кубогын ұйымдастырады, бірақ барлық клубтар оған қатыспайды. Футбол комбинациясы 1915 жылы құрылған және қазіргі уақытта 30 командадан тұрады. Комбинация да үш дивизионға бөлінген: Шығыс, Орталық және Уэльс және Шығыс. Командалардың көпшілігі Футбол лигасының резервтік командалары болғанымен, Комбинацияда қазіргі уақытта Ұлттық лиганың екі командасы – «Льюс» және «Солсбери Сити» де бар. Футбол комбинациясы Комбинация кубогын да ұйымдастырады, бірақ барлық клубтар оған қатыспайды. Резервтік командалар лигаларында жоғарылау мен төмендеу болмайды. Бірінші команда Премьер-лигадан төмендеген жағдайда, олардың резервтік командасы Премьер-резервтік лигадан басқа екі лиганың біріне ауысады және Чемпионшиптен көтерілген клубтың резервтік командасымен алмастырылады. Кәсіби клубтардың резервтік лигаларынан төмен, көптеген клубтар өздерінің резервтік командаларын ұстайды, олар Ланкашир лигасы сияқты жеке резервтік лигаларда ойнайды. Кейбір төменгі лигалар, мысалы, Солтүстік-Батыс округтер футбол лигасы өздерінің резервтік лигаларын ұйымдастырды. Ал пирамиданың төменгі деңгейлерінде резервтік командалар бірінші командалармен өзара жарысады.

Жастар лигалары

Көптеген клубтардың жасөспірімдер командалары бар. Жастар футболының ең жоғарғы деңгейі – 1997 жылы құрылған Премьер-Лига академиясы, ол Академия командалары бар Премьер-Лига және Футбол лигасы клубтарының барлығына арналған. Қазіргі уақытта 40 клубтан тұратын лига, әрқайсысы он командадан тұратын төрт топқа бөлінеді. Әр топтың жеңімпаздары маусым соңындағы плей-офф турнирінде лига чемпиондарын анықтайды. Екінші деңгейдегі жастар лигасы – 1997 жылы құрылған Футбол лигасының жастар альянсы, онда "Үздік орталық" статусына ие Футбол лигасы клубтары өздерінің жасөспірімдер командаларын қатыстырады. Қазіргі уақытта 58 клубтан тұратын лига, төрт аймақтық конференция лигасына бөлінеді. Жастар альянсы жыл сайынғы Жастар альянсы кубогын да ұйымдастырады. FA Жастар кубогы – FA ұйымдастырған 18 жасқа дейінгі командалар арасындағы жалпыұлттық кубок турнирі. Әр маусымда 400-ден астам клуб FA Жастар кубогына қатысады.

Ең табысты ерлер клубтары

Барлық уақыттағы ең табысты ерлер футбол клубы – «Ливерпуль», олардың жалпы саны 69 ресми жүлдесі бар, одан тікелей «Манчестер Юнайтед» 67 жүлдемен келеді. «Арсенал» мен «Челси» олардан кейін табысты клубтардың қатарында. 1888–89 жылдан бергі барлық уақыттық лига кестесінде «Ливерпуль» қайтадан жинаған ұпайлар бойынша ең табысты клуб атанды. Одан кейін «Арсенал», «Эвертон», «Манчестер Юнайтед» және «Астон Вилла» орналасқан.

Премьер-лига клубтарының танымалдылығы

Премьер лиганың көптеген табысты клубтары әлеуметтік желілерде де сәттілікке жетіп, зор халықаралық жанкүйерлер қауымын құрайды. 2023 жылдың 28 қыркүйегіне дейін әлемдегі әлеуметтік желілердегі ең танымал 20 футбол клубының алтауы Англиядан шыққан:

УЕФА-ның біліктілігі

2015–16 маусымнан бастап түрлі мүмкіндіктерге сәйкес, ең көп бес ағылшын клубы УЕФА Чемпиондар лигасына және бес УЕФА Еуропа лигасына ілікпелі. 2018–19 маусымнан бастап Еуропаның ең жоғары рейтингтегі төрт лигасының алдыңғы төрт клубы тікелей топтық кезеңге қатысады. Қазіргі уақытта бұл лигалар – Англия, Германия, Италия және Испания. Ең төменгі квота – төрт ағылшын клубының УЕФА Чемпиондар лигасына және үш клубының УЕФА Еуропа лигасына ілікпелігі.

Жарыс | Кім іріктеледі | Ескертпелер
---|---|---
УЕФА Чемпиондар лигасының топтық кезеңі | Премьер-лигада 1-орын алған клуб |
| Премьер-лигада 2-орын алған клуб |
| Премьер-лигада 3-орын алған клуб |
| Премьер-лигада 4-орын алған клуб |
УЕФА Чемпиондар лигасының жеңімпаздары | 2018–19 маусымнан бастап УЕФА Чемпиондар лигасының жеңімпаздары тікелей топтық кезеңге қатысады. |
УЕФА Чемпиондар лигасының плей-офф кезеңі (чемпион емес клубтар үшін) | УЕФА Еуропа лигасының жеңімпаздары |
Еуропа лигасының жеңімпаздары | Бұрын, 2015–16 маусымына дейін, әрбір ұлттық лигадан Чемпиондар лигасына қатысатын клубтардың саны төртке шектелген еді. Егер Англияның алдыңғы төрттігіне кірмейтін клуб Чемпиондар лигасының жеңімпазы болса, 4-орын алған клуб келесі маусымда Еуропа лигасына түсірілетін. Мұндай жағдай 2011–12 маусымында болды, Челси Чемпиондар лигасының жеңімпазы болды, бірақ Премьер-лигада 6-орынды ғана иеленді. Олар Чемпиондар лигасының соңғы өкілі ретінде Еуропа лигасына түсірілген «Тоттенхэм Хотспер» клубының орнын басты. 2018–19 маусымнан бастап УЕФА Еуропа лигасының жеңімпаздары тікелей УЕФА Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне қатысады. |
УЕФА Еуропа лигасының топтық кезеңі | Англия кубогының жеңімпаздары | Егер Англия кубогының жеңімпаздары отандық чемпионат арқылы УЕФА Чемпиондар лигасына немесе УЕФА Еуропа лигасына іліксе, регламент 3.04-ке сәйкес, ең жоғары рейтингтегі, бірақ ілікпеген лига клубы Еуропа лигасының соңғы бос орнына ие болады (Лига кубогының орны – Лига кубогы лига орнын иеленеді, ал лига Англия кубогының орнын иеленеді). |
| Премьер-лигада 5-орын алған клуб | Егер 5-орын алған клуб Англия кубогы арқылы Еуропаға іліксе, онда Премьер-лигадағы келесі жоғары орын алған клуб осы орынды иеленеді. |
УЕФА Конференция лигасының плей-офф кезеңі | Лига кубогының жеңімпаздары | Егер Лига кубогының жеңімпаздары Премьер-лигадағы жоғары нәтижесі арқылы Еуропаға іліксе, онда Премьер-лигадағы келесі жоғары орын алған клуб осы орынды иеленеді. |

Ұлттық құрамалар

Англия Ұлттық футбол құрамасы – Англияны халықаралық футболда ұсынып тұратын команда. Бұл әлемдегі ең көне екі ұлттық футбол құрамасының бірі, екіншісі – Шотландия. Англия – әлем чемпионатын жеңіп алған сегіз құраманың қатарында, бұл 1966 жылы болған. Олар әлемдік аренадағы маңызды командалардың бірі, ФИФА мен Эло рейтингтерінде алғашқы ондықтан сирек түседі. 1984 жылы турнир тоқтатылғанға дейін, олар 54 жеңіспен (оның ішінде 20 ортақ жеңіс) Британдық үй чемпионаттарында ең табысты команда атанды. 16 жасқа дейінгі құрамадан бастап 21 жасқа дейінгі құрамаға дейін басқа да ұлттық құрамалар бар, соңғысы – негізгі құрамаға ойыншы дайындаушы команда саналады. Сонымен қатар, Англияның "B" құрамасы да бар, ол негізгі құрамаға көмек ретінде кейде ойындар өткізеді. Англияның "C" құрамасы (бұрынғы Англия Ұлттық ойын тобы және Англия жартылай кәсіби құрамасы) Англияны лигадан тыс деңгейде ұсынып тұрады. Олар жыл сайын Төрт Ұлттың турниріне қатысады, сондай-ақ жыл бойы достық матчтарда да өнер көрсетеді.

Әйелдер футболы

Англияда әйелдер футболының алғашқы тіркелген матчы 100 жылдан астам бұрын өтті. Әйелдер футболы көп жыл бойы өте танымал болды, бірақ 1921 жылдан 1962 жылға дейін Футбол қауымдастығының тыйымымен тоқтатылды. Англиядағы әйелдер футболы ерлер футболына ұқсас пирамидалық жүйеде ұйымдастырылған. Онда жеті деңгей бар, ал ең жоғары деңгейде 2011 жылы құрылған FA Women's Super League (FA WSL) тұр.

Қуаттылығы

Уэмбли стадионы – Англияның ұлттық стадионы. Ол 90 000 көрерменге арналған елдегі ең ірі стадион болып табылады. Олд Траффорд стадионы 76 212 орындыққа ие, бұл клубтар арасындағы ең үлкен стадион. Тоттенхэм Хотспур стадионы 62 850 көрерменге, ал Эмирейтс стадионы 60 355 көрерменге арналған. Премьер-лиганың барлық клубтары тек орындықтары бар стадиондарда ойнайды. Көптеген кәсіби клубтар жаңа, арнайы салынған стадиондарға көшіп немесе өз стадиондарын жаңартып келді. Лигадан тыс деңгейде де үлкен жақсартулар болды, мысалы, Телфорд Юнайтед клубының үй стадионы – «Нью-Бакс-Хед» 6 300 орындықпен лигадан тыс стадиондардың ең жақсыларының бірі саналады, ал Дартфорд клубының үй стадионы – «Принс Парк» 4 100 орындықпен экологиялық тұрғыдан ең озық стадиондардың бірі болып табылады.

Меншік

Кейбір клубтар ескі стадиондарынан жаңадан салынған, қалалық кеңес салған және меншігіндегі стадиондарға көшіп өтті, онда олар жалға алушылар. Мұндай клубтардың қатарында Донкастер Роверс, ол Донкастер кеңесіне тиесілі Keepmoat стадионында ойнайды, және Халл Сити, ол Халл қалалық кеңесіне тиесілі KC стадионында ойнайды. Ковентри Ситидің Ricoh Arena стадионы бастапқыда қалалық кеңес пен Алан Эдвард Хиггс қайырымдылық қорына бірлесіп тиесілі болған, бірақ кейіннен регби клубы Wasps сатып алды.

Барлық лига клубтарының стадиондарына бару

92 клубы – Англия мен Уэльстегі қазіргі Премьер-лига және Футбол лигасының барлық клубтарының стадионында футбол матчын көрген адамдардың қоғамы. Мүше болу үшін, адам осы клубтардың әрқайсысының стадионындағы ойынды қатысуы тиіс.

Сыйымдылығы бойынша ең ірі ағылшын футбол стадиондары

Жалпы рейтинг Стадионның орналасқан жері Сыйымдылығы Салынған жылы Команда Ескермелер 1 Уэмбли стадионы Лондон 90000 2007 Англия ұлттық футбол құрамасы Бұрынғы Уэмбли стадионының (1923) орнында салынған. 2 Олд Траффорд Манчестер 74310 1910 Манчестер Юнайтед 3 Тоттенхэм Хотспур стадионы Лондон 62850 2019 Тоттенхэм Хотспур 4 Лондон стадионы Лондон 62500 2012 Вест Хэм Юнайтед Бұрын Олимпиадалық стадион деп аталған. Реттелетін сыйымдылығы 66000-нан 62500-ға дейін төмендетілді. 7 Анфилд Ливерпуль 61276 1892 Ливерпуль 5 Эмираттар стадионы Лондон 60704 2006 Арсенал УЕФА жарыстарында «Арсенал стадионы» деп танылады. 6 Манчестер қаласы стадионы Манчестер 53400 2003 Манчестер Сити Коммерциялық атауы – «Этихад стадионы». 8 Сент-Джеймс паркі Ньюкасл-апон-Тайн 52305 1892 Ньюкасл Юнайтед