Кіріспе

Кук аралдарындағы Айтутаки аралы, дәстүрлі түрде Араура және Утатаки деп те аталады. Ооту түбегі, негізгі аралдан шығысқа қарай оңтүстік бағытта рифтің шығыс жиегімен созылып, негізгі аралдың бір бөлігін құрайды. Лагунаның ауданы туралы әртүрлі мәліметтер бар. Спутниктік суреттердің өлшемдері үлкен ауданға рифтің жазықтығы да кіретінін көрсетеді, бірақ ол әдетте лагунаның бөлігі саналмайды. Айтутакиді құрайтын барьерлік риф шамамен тең қабырғалы үшбұрыш пішіндес, қабырғалары шамамен ұзындығында. Үшбұрыштың оңтүстік жиегі көбінесе мұхит суының астында болады, ал шығыс жағы Мангере, Акайами және Текопуа сияқты кіші аралдардан тұрады. Атоллдың батыс жағында Айтутакидің маңызды нысандары көп, соның ішінде Арутангада жағаға жақын теңізге түсуге мүмкіндік беретін барьерлік риф арқылы кеме өту жолы бар. Бұл жақтың оңтүстігінде барьерлік рифте кішкентай жарық бар, ол кішкентай қайықтарға үшбұрыштың оңтүстік бөлігінің көп бөлігін қамтитын лагунаға кіруге мүмкіндік береді. Солтүстікке қарай негізгі аралдың көп бөлігі орналасқан. Оның құнарлы жанартаулық топырағы тропикалық жемістер мен көкөністер өсіруге жарайды. Айтутакидің 15 шағын аралының (моту) екеуі де жанартаулық, ал қалғаны маржаннан тұрады. Айтутаки әуежайы үшбұрыштың солтүстік нүктесіне жақын орналасқан. Акайамиге жақын лагунаның оңтүстік-шығыс бөлігі бұрын TEAL дирижабльдері үшін "коралл жолы" бойында қону алаңы ретінде пайдаланылған.

Тарих

Полинезиялықтар алғаш рет 1225–1430 жылдары Айтутакиге қоныстанды. Олар кең аумақты аралап, байланыс орнатты, себебі осы аралда табылған базальт ац басының геохимиялық көзі батыста Самоадағы және шығыста Коғам аралдарындағы карьерлерге дейін жетеді. Ауызша дәстүр бойынша, аралға Авайкиден келген Те Эруи ат қойған. Ерекшелігі, бұл құралдардың ешқайсысы Айтутакиді қамтымаған. Айтутаки тұрғындары өздерін британдықтардың теңдес деп санаса да, тәждің құқығы нақты болмағандықтан, арал 1900 жылдың 9 қазанында ресми түрде жарияланған жарлық арқылы анексияланды. Бұл Кук аралдарындағы берілмеген, анексияланған жалғыз арал болды. 1942 жылы Жаңа Зеландия және американдық әскерлер аралда орналасты. Америкалық Sverdrup & Parcel инженерлік фирмасы, Жаңа Зеландияның Құрылыс министрлігі, АҚШ әскери қызметкерлері және көптеген жергілікті тұрғындар бірігіп 1942 жылдың 14 қарашасында аяқталған екі ұшу-қону жолағын салды. Бұл әуежай және ең солтүстік Пенрин аралындағы әуежай Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастар үшін база ретінде пайдаланылуға тиіс болды. Бірінші ұшақ, американдық жеңіл бомбалаушы, 1942 жылдың 22 қарашасында қонды. Соғыс аяқталғаннан кейін кейбір әскерилер қалып, жергілікті тұрғындарға үйленді. 1950 жылдары Айтутаки лагунасы атақты Коралды жолдағы TEAL (Tasman Empire Airways Limited) ұшатын қайықтары үшін аялдама ретінде пайдаланылды. Акайами аралы жолаушылар үшін демалыс орны болды, олар ұшаққа екі сағат бойы жанармай құйғанша жатып демалды. Бұл сала 1970 жылдардың соңында қайта жанданды, бірақ Жаңа Зеландия Рожерномиканы қабылдап, ерекше нарыққа қол жеткізуді жойғаннан кейін құлдырады. Туризмнің өркендеуі 1990 жылдардың басында басталды, туристер саны 1994 жылы жылына 10 000 адамға дейін екі есеге өсті. 2010 жылдың 10–11 ақпанында Айтутакиде Пат дауілі болды. Дауылдың күшті желдері көптеген үйлердің шатырларын жыртып, мектеп пен аурухананы қоса алғанда, басқа да ғимараттарға зақым келтірді. Шамамен 60% үйлер зақымдалды. Қайтыс болғандар туралы хабарлама жоқ, бірақ бірнеше жеңіл жарақат алғандар болды. Жаңа Зеландия әуе күштерінен Hercules жүк ұшағы және әскери инженерлік топ, сондай-ақ бастапқы 200 000 доллар көмек көрсетілді. Кук аралдарының депутаты Тейна Бишоп: «Жаңа Зеландияның көмегі апатқа ұшыраған аймаққа әлдеқайда ертерек жіберілуі керек еді» деді. 2010 жылдың маусым айында арал Lonely Planet саяхаттық нұсқаулығының негізін қалаушы Тони Уилермен «дүниедегі ең әдемі арал» деп танылды. 2012 жылғы Тынық мұхит аралдары форумының делегаттары, негізгі шарасы Раротонгада өткен, екі күндік демалысқа Бір аяқ аралына сапар жасады.

Спорт

Айтутакидегі ең танымал спорт түрлері – регби және нетбол, одан кейін волейбол. Аралда 2000 адам тұрады, ал шетелде 50 000 адам өмір сүреді. Айтутакиде төрт клуб бар, әр клубта бірінші және екінші командадан тұратын сегіз команда өнер табады. Аралдың ең жақсы ойыншылары Айтутаки арал командасы құрамында басты қарсыластары Раротонгамен күш сынасады.

Білім

Араура колледжі – Айтутакидегі жалғыз орта мектеп. Мектептің міндеті 7-сыныптан (1-қадам) бастап 13-сыныпқа (7-қадам) дейін шамамен 200 оқушыны оқыту болып табылады. Осының нәтижесінде туризм экономикаға үстемдік етеді, еңбекке қабілетті халықтың 36%-ы мейрамхана және орналасу саласында жұмыс істейді. 2000 жылдан бері Айтутаки түрлі телешоулардың түсірілім алаңы ретінде пайдаланылды, оның ішінде «Кеме қақтығысы», «Тірі қалғандар: Кук аралдары» және «Тірі қалған ер» секілді бағдарламалар түсірілді. 2019 жылы аралды 100% жаңартылатын энергияға көшіру жоспары аясында 750 кВт қуаттылықтағы күн панельдері орнатылды.

Флора

Айтутакидің флорасы күрт өзгерген, ал басты аралда ұшақ алаңының жанында ғана бірнеше бұзылған туаған ормандар қалды. Жағалаудың жазық бөлігін әдемі геттарда (Guettarda speciosa), кокос пальмасы, гибискус, панданус және Эрнандия моэренхутиана басып алған.

Фауна

Айтутакиде көптеген теңіз және жағалау құстары мекендейді, олардың ішінде қызыл құйрықты тропик құсы, ақ құйрықты тропик құсы, қоңыр қазқар, үлкен фрегат, қоңыр тоқылдақ, қара тоқылдақ, ақ теңіз құсы және Тынық мұхитының риф балықшыл құсы бар. Құрлықтағы құстарға қарапайым мина және көк лорикет жатады. Соңғылары "Пэт" циклоннан ауыр зардап шекті, олардың популяциясының 50%-дан астамы және барлық жасөспірімдері қырылды. Субфоссильдік қалдықтар Куль лорикеті, дақсыз суыр және сиырлап ұшатын қаздың бұрын белгісіз түрінің Аитутакиде бір кезде кездесетінін, бірақ кейін жойылғанын көрсетеді. Басты арал BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құстар аймағы (IBA) деп жарияланды, себебі ол көк лорикеттердің популяциясын сақтап тұрады.