Кіріспе
Металлдан жасалған жауынгерлік кәдімгі бас киім – Сэмюэл Фуллердің 1951 жылғы фильмі.
the 1951 film by Samuel Fuller
Броди кәдімгі бас киімі – 1915 жылы Лондон қаласында латыш өнертапқышы Джон Леопольд Броди жасап, патенттеген болаттан жасалған жауынгерлік бас киім. Оның өңделген түрі Ұлыбританияда Helmet, Steel, Mark I, ал АҚШ-та M1917 бас киімі ретінде белгілі болды. Халық арасында оны шрапнельге қарсы бас киім, шайқасқа арналған шляпа, Томми бас киімі, қалайы бас киім деп атады, ал АҚШ-та – doughboy бас киімі. Сонымен қатар, оны ыдыс-аяқ сияқты, қалайы табақ сияқты, жуынатын таз және Келли бас киімі деп те атады. Неміс әскері оны "Салат-Шюсель" деп атады. "Броди" термині көбінесе дұрыс қолданылмайды. Ол тек 1915 жылғы Brodie Steel Helmet, War Office Pattern түпнұсқасына ғана дұрыс қолданылады.
Өмірбаян
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ешбір соғысқа қатысушы әскерлеріне болат дулыға берген жоқ. Көптеген елдердің сарбаздары матадан, киізден немесе былғарыдан жасалған бас киімдерімен шайқасқа түсті, бұл бас киімдер заманауи қарулардан қорғауды қамтамаған. Бұл кемшілікке қатысты маңызды ішінара ерекшелік – неміс «Пикельхаубе» дулығасы болды. 1914 жылғы басқа әскери дулығалар сияқты, ол былғарыдан жасалған, бірақ сонымен қатар басқа қорғаныш беретін көптеген болат қосымшалары да болды. Олардың ішінде жоғары тікені де бар еді, ол бастапқыда қарсыластың қолындағы қылыштан соққыны тоқтату үшін қолданылған. Француз армиясына заманауи артиллерия қаруларынан салған көптеген қауіпті бас жарақаттары оларды 1915 жылдың жазында алғашқы заманауи болат дулығаларды енгізуге мәжбүр етті. Алғашқы француз дулығалары – мата бас киімдерінің астына киілетін, тостаған тәрізді болат «бас киімдер» болды. Бұл қарапайым дулығалар көп ұзамай Август Луи Адриан жасаған 1915 үлгісіндегі «Адриан» дулығасымен алмастырылды. Бұл идея кейіннен көптеген басқа соғысқа қатысушы елдер тарапынан қабылданып алынды.
Шығу тегі
Сол уақытта Ұлыбританияның соғыс министрлігі де темір дулығаларға қажеттілік бар екенін байқады. Соғыс министрлігінің өнертабыс бөліміне француздық үлгіні бағалау тапсырылды. Олар оның жеткілікті берік емес екенін және жылдам өндіріс үшін тым күрделі екенін анықтады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында британдық өнеркәсіп соғыс өндірісіне толыққанды көшуге дайын болмағандықтан, 1915 жылы оқ-дәрі тапшылығына соқтырды. Джон Леопольд Броди (1873–1945), Ригада туған Леопольд Янно Брауде, Оңтүстік Африканың алтын және алмаз кен орындарында байлық жинаған, бірақ сол кезде Лондонда жұмыс істейтін кәсіпкер және өнертапқыш еді. Ол 1915 жылдың тамызында патент алған үлгісі француздық дулығадан артықшылықтар ұсынды. Ол бір бөліктен жасалған, бір қалың болат парақтан басып шығаруға болатын, бұл оған қосымша беріктік сыйлап, жасауды жеңілдеткен. Бродидің патенты негізінен инновациялық ішкі жабынмен айналысады; Уиллис пен Бейтс фирмасының инженеры Альфред Бейтс, Йоркширдің Халифакс қаласындағы Vapalux парафин қысымды шамдарын өндіруші, Соғыс министрлігінен шрапнельге қарсы дулығаны өндіру әдісін табуды сұрағанын және болат қабықтың негізгі пішінін оның ойлап тапқанын мәлімдеді. Бейтс мәлімдемесін растайтын газет мақалаларынан басқа ештеңе жоқ. Бродидің дулығасы өткен дәуірлердің үлгілеріне ұқсас, атап айтқанда ортағасырлық жаяу әскердің кастрюль шапағы немесе chapel de fer, және самурай/ашигару джингаса дулығасы, ал неміс Stahlhelm ортағасырлық салетке ұқсады. Бродидің дулығасы кең жиекті дөңгелек тәжбен, былғары ішкі жабынмен және былғары иек баумен жасалған. Дулығаның «әбден толы шұбақ» пішіні киген адамның басын және иығын жоғарыдан келетін шрапнельден қорғауға арналған. Бұл конструкция салыстырмалы түрде қалың болатты пайдалануға мүмкіндік берді, оны бір рет басып шығару арқылы дулығаның қалыңдығын сақтап қалуға болады. Бұл оны оқ-дәріге төзімдірек етті, бірақ басқа дулығаларға қарағанда бас пен мойынның төменгі бөлігін аз қорғады. Алғашқы үлгі (А типі) кең жиекті жұмсақ болаттан жасалған. А типі өндіріске бірнеше апта ғана шығарылып, 1915 жылдың қазан айында В типі енгізілді. Сэр Роберт Хэдфилдтің ұсынысы бойынша сипаттама өзгертілді, 12% марганец қосылған, қаттырақ болаттан жасалған, ол «Хэдфилд болаты» деп аталды, ол жоғарыдан келетін шрапнельге дерлік өткізбейді. Баллистикалық тұрғыдан алғанда, бұл киген адамды 10 пайызға қорғауға мүмкіндік берді. Оның жиегі тар, ал тәжі дөңгелек пішіндес. Броди ұсынған бастапқы бояу схемасы ашық жасыл, көк және қызғылт түсті камуфляж болды, бірақ олар жасыл немесе көк сұр түске де боялды. Салмағы ішкі жабынмен бірге Mark I дулығасының салмағы шамамен тең.
Қызмет
Британ әскерлеріне Бродье каскаларын алғаш рет 1915 жылдың қыркүйегінде бір батальонға 50 данадан жеткізіп берді. Бастапқыда, барлық сарбазды жабдықтауға жеткілікті каска болмады, сондықтан олар "оқшау қоймасы" ретінде белгіленді, оларды алдыңғы шепте сақтап, секторды басып алған әрбір бөлімше пайдаланатын болды. 1916 жылдың басына қарай шамамен ширек миллион данасы жасалды, ал Бродье каскасын барлық шенді сарбаздар алғаш рет киген шайқас сәуір айында Сент-Элуа шайқасы болды. Касканың пайдасы мойындалғанмен, генерал Герберт Пламмер сияқты бірнеше тараптан сын айтылды. Ол касканың тым жайпақ және тым көп жарық шағылыстыратын, жиегі тым өткір және ішкі бөлігі тым сырғалқы екенін айтты. Бірқатар жақсартулар енгізуге шешім қабылданды, және мамыр айынан бастап Mark I деп аталған жаңартылған каска жеткізілімдері басталды. Онда жеке, бүктелген жиек, екі бөліктен тұратын ішкі қаптама және матовый хаки бояуы болды, бетіне құм, ара шаңы немесе ұсатылған пробкамен жабылып, жарық шағылыстырмайтын, күңгірт көрініс берді. АҚШ Қарулы Күштері сияқты басқа елдердің әскерлері де 1917 жылдың соңында Францияға орналаса бастағанда Бродье каскасын пайдаланды. АҚШ үкіметі бастапқыда Ұлыбританиядан 400 000-ға жуық каска сатып алды. 1918 жылдың қаңтарынан бастап АҚШ армиясы АҚШ-та жасалған каскаларды қолдана бастады, олар M1917 деп аталды. Соғыс аяқталғанға дейін 7,5 миллионға жуық Бродье каскасы, оның ішінде 1,5 миллион M1917 каскасы америкалық әскерлер үшін өндірілді.
Соғыс аралығы мен Екінші дүниежүзілік соғыс
1936 жылдан бастап Mark I қалқанына жақсартылған ішкі қаптама және серпімді, иілгіш желбезекпен жамбасқа бекітілетін белдік орнатылды. Бұл соңғы үлгі 1940 жылдың соңына дейін қолданылды, содан кейін ол біраз өзгертілген Mk II үлгісімен алмастырылды, ол екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде британдық және Достас елдерінің әскерлеріне қызмет етті. Британдық парашютистері мен әуе шабуылы жасаушы күштері "Темірлік бас киім" деп аталатын әуе шабуылы жасаушы әскерлерге арналған қалқанды қолданды. Австралия, Жаңа Зеландия, Канада және Оңтүстік Африка сияқты бірнеше Достас елдері Mk II үлгісінің жергілікті нұсқаларын жасады, оларды Ұлыбританияда жасалғандарынан ажыратуға болады. Осы кезеңде бұл бас киімді Ұлыбританиядағы полиция, өрттен қорғау қызметкерлері және ARP күзетшілері де қолданды. ARP күзетшілеріне арналған бас киімдер екі негізгі нұсқада келді: қара түсті, үстінде ақ "W" әрпі (күзетшілер үшін) және ақ түсті, үстінде қара "W" әрпі (жоғары шенділер үшін); қосымша қара жолақтар күзетшілер қызметіндегі шенділікті көрсететін. Бірақ көптеген түрлі үлгілер қолданылды. Жеке сатып алуға арналған азаматтық үлгі де болды, ол Цукерман бас киімі деп аталды, ол сәл тереңірек болған, бірақ қарапайым жұмсақ болаттан жасалған. Норвегия армиясы 1915 жылы Mark I бас киімін қабылдады, соңында барлығы 10 000 дана импорттады. Импортталған бас киімдердің кейбіреулері алдыңғы жағында Норвегияның елтаңбасы бейнеленген бас киім пластинасымен жабдықталған. Mark I 1930 жылдары сатып алынған швед бас киімдерімен бірге соғыстар аралық кезеңде Норвегияда қолданылды. Бұл бас киімдер 1940 жылы Норвегиядағы неміс басқыншыларына қарсы әскери науқанда Норвегия күштеріне берілген жабдықтардың ішінде болды. Соғыстан кейінгі алғашқы жылдары Mark I бас киімі Норвегия армиясында американдық M1 бас киімі, швед бас киімдері және капитуляциялаған неміс оккупациялық күштері қалдырған Stahlhelm бас киімдерімен бірге қолданылды. 1944 жылы британдықтар оны айтарлықтай өзгертілген Mk III "Тасбақа" бас киімімен толықтырды. АҚШ армиясы 1942 жылға дейін Броди үлгісіндегі M1917 бас киімін, кейбір өзгерістермен, соның ішінде жаңа ішкі қаптамамен және кенептен жасалған жақ сүйегімен қолданды. 1942 жылы M1 бас киімі пайда болды және азаматтық қорғанысқа берілді. Бұл бас киім 1927 жылы Чарльз Эвенден құрған бұрынғы майдандағы әскерлердің бауырластығы – "Қалайы шляпалар" орденінің (немесе MOTH) атының шығуына себеп болды.
Ұлыбритания
Броддидің болат дулығасы, Соғыс кеңсесінің үлгісі, А түрі: 1915 жылғы түпнұсқа дулыға, магниттік жұмсақ болаттан жасалған. Броддидің болат дулығасы, Б түрі: дулығасы Хэдфилд (марганец) болаттан жасалған. Дулыға, болат, Mark I: 1916 жылдың көктемінде Бродди дулығасының өңделген нұсқасы, толыққандай қайта жасалған ішкі бөлігі және дулыға қабығына орнатылған жұмсақ болаттан жасалған жиегі бар. 1917 жылы ішкі бөлік пен дулығаның үстіңгі жағы арасына резеңке сақина немесе «буын» қосылды, ал 1935 жылы ішкі бөлік пен мойын таспасы алынып тастауға болатындай етіп өзгертілді. Дулыға, болат, Mark I*: 1938 жылы шығарылған, ескі Mark I дулығаларынан жасалған, бірақ жаңа ішкі бөлігі мен мойын таспасымен жабдықталған. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың басындағы британдық армияның стандартты дулығасы болды. Дулыға, болат, Mark II: сондай-ақ 1938 жылы ұсынылған, Mark II магниттік емес жиегі бар жаңа қабықшаға ие (осылайша киюші магниттік компасты пайдалана алады) және Mark I-де қолданылған жаңа ішкі бөлік пен мойын таспасы бар. Алғашқы өндіріс АРП, өрт сөндіру және полиция қызметтеріне жіберілді. 1940 жылдың шілдесінде ол «Болат дулыға, Mark II, No 1» деп қайта аталды, ал келесі жылы «Болат дулыға, No 1, Mark 1» деп қайта аталды. Дулыға, болат, Mark II, No 2: 1940 жылдың шілдесіне қарай Mark II дулығасына деген сұранысты қанағаттандыру мүмкін емес екені анықталды, сондықтан стандартқа сай келмейтін немесе арзан жұмсақ болаттан жаңадан жасалған дулығалар «Mark II, No 2» деген атаумен Ұлттық қауіпсіздік және азаматтық қызметтерге беріле бастады. Бұл дулығалардың жиегіне бірден төртке дейін кішкентай тесіктер салынды, олардың қорғаныс деңгейін көрсетеді. Бұл дулыға түрі 1941 жылы «Болат дулыға, No 2, Mark 1» деп қайта аталды. Дулыға, болат, азаматтық, азаматтық қорғаныс дулығасы немесе Цукерман дулығасы: жануарлардың шабуылынан туған өрттерді қадағалау үшін көптеген азаматтардың қажеттігі анықталғанда, одан да арзан, көптеп өндірілген дулыға қажет болды. Үкіметтік кеңесші Солли Цукерман басқарған команда жобалаған жұқа жұмсақ болат дулығаның пішіні әскери үлгіге ұқсас болды, бірақ дулығаның жоғарғы бөлігі биік болды, бұл дулығаның бүлінуіне мүмкіндік берді. Жақсырақ ішкі бөлік дулығадағы тесіктер арқылы өткізілген бағдарлама немесе жіп арқылы бекітілді. Ол 1940 жылдың желтоқсанынан бастап азаматтық өртке қарсы күзетшілерге әрқайсысы бес шиллинг пен алты пенс бағасымен ұсынылды. Коммерциялық дулығалар: 1939 жылы бірнеше британдық компания алаңдаулы азаматтарға сату үшін дулығалар жасауды бастады. Бұл әдетте Бродди стиліндегі дулығалардың көрінісіне ие болды, бірақ әдетте құйма қорытпалар, былғары, шайырмен сіңдірілген талшық немесе тіпті бакелит (пластиктің ерте түрі) сияқты арзан материалдардан жасалды және киюшіге аз қорғаныс берді.
Австралия
No 1 каска, Mark II: 1936 жылы Австралияда болат каскалар өндірілуі тиіс деген ұсыныс 1939 жылы The Commonwealth Steel Company компаниясымен іске асырылды. Бұл каскалар британдық Mark II үлгісімен жасалған, бірақ оларда жиегі болмады. Екі миллионнан астам каска өндірілді.
Бельгия
M1949: Соғыстан кейінгі Бельгияда жасалған Mark II қапшағының көшірмесі. Қаптамасы британдық түпнұсқамен толықтай бірдей болды, тек қана оның жоғарғы бөлігіндегі ішкі қаптаманы бекіту бұрандасы кішкентай ойысқа орналасқан. Ішкі қаптамасы белгілік үлгіде жасалған, ал мойынға тағатын бағы британдық Mark III қапшағынан алынған.
Канада
Каска, болат, Mark II: Бірінші дүниежүзілік соғыста британдық каскаларды сатып алғаннан және Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, 1940 жылы Канадада каска өндірісі басталды. Каскалар британдық түпнұсқадан толықтай дерлік еш айырмашылығы жоқ болды, тек қана ішкі жабындағы резеңке "амортизаторлық" төсемдер көлденең бағанаға ғана, тік бағаналарға емес, орнатылды. Mark II каскасы 1960 жылдың наурыз айына дейін канадтық әскерлердің алдыңғы қатардағы қызметінде қолданылды.
Жаңа Зеландия
Каска, болат, Mark II: 1940 жылы Ұлыбритания 30 000 болат каскаға тапсырыс беруге шамасы келмеді, сондықтан өндіріс Жаңа Зеландияда басталды. General Motors (Жаңа Зеландия) және Жаңа Зеландия теміржол шеберханалары Австралиядан импортталған престер мен болат жақтарын пайдаланып, 1942 жылға дейін 54 000 Mark II каска жасады, олар австралиялық және британдық ішкі қаптамалармен жабдықталған. Қалған каскалар басқа одақтас елдер мен Ұлт Достастығының әскерлеріне жеткізілді.
Португалия
1916 жылы Португалия Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқанда, елде өз қалқандарын өндіруге қабілеті болмады және Ұлыбританияға жүгінді. Сол кезде британдық қалқан өндірісі өз әскерлеріне басымдық берді, бірақ оқ-дәрімен жабдықтау директоры Бродье қалқанының коммерциялық нұсқасын тапты, ол бастапқыда бас киімдер жетіспейтін кезде британдық офицерлерге сатуға арналған еді. Португалиялық "M1916" деп аталып, Португалия экспедициялық корпусын жарақтандырды. Жұқа болаттан жасалған, қабықшасы күшін арттыру үшін жолақталған. Бірақ жолақтар зымыран қырқалардың біріне тисе, оның тесілу мүмкіндігін арттырды, сондықтан кейбір M1916 қалқандары тегіс қабықшамен шығарылды. Қарапайым төсем бірнеше тесік арқылы қатты қабыққа байланды. M1917: британдық өндіріс мүмкіндіктері пайдалы болғаннан кейін жеткізілген Mark I қалқанының португалиялық атауы. M1917/30: 1930 жылы M1917 қалқандары жаңадан жасалған былғары төсеммен жаңартылды.
Оңтүстік Африка
Каска, болат, Mark II: Екінші дүниежүзілік соғыстағы басқа доминиондар сияқты, Оңтүстік Африка Ұлыбританиядан Mark II каскаларын алу мүмкін болмаған кезде олардың көшірмелерін шығара бастады. «Трансваалдық болат сығу синдикаты» жасаған бір жарым миллионға жуық каска өндірілді. Британдық Mark II және басқа көшірмелерден өзгеше, Оңтүстік Африка каскаларының пішіні сопақ емес, дерлік дөңгелек болды. Тағы бір ерекшелік – касканың артқы бөлігінде үш кішкентай тесік салынған, бұл ыстық аймақтарда мойын қорғағышын орнату үшін жасалған болуы мүмкін. Артық Оңтүстік Африка каскалары басқа одақтас әскерлерге жеткізілді.
Америка Құрама Штаттары
M1917: бастапқыда АҚШ 1917 жылы американдық экспедициялық корпусын жабдықтау үшін 400 000 британдық Mark I қапшағын сатып алды, ал француз бөлімшелерімен бірігуге тиіс бөлімдерге Адриан қапшағы берілді. АҚШ-та жасалған алғашқы Mark I үлгілері 1917 жылдың соңына дейін жеткізілді және соғыс аяқталғанға дейін 2 700 000 данасы жасалды. M1917 британдық түпнұсқадан көп ерекшеленбеді; ішкі қаптаманы бекіту үшін басқа түйреуіштер қолданылды, иектің белбеуіне бекітілген сым ілмек қалыңдатылды және резеңке "түйреуіш" төсем қабылданбады. Дегенмен, АҚШ өндірушілері түпнұсқаға қарағанда жақсырақ баллистикалық қорғаныспен қапшақ жасауға қол жеткізді. M1917A1: жаңадан жобаланған ішкі қаптама және жаңа таспалы иек белбеуі 1934 жылы қолдануға бекітілді. Бұл модель 1941 жылы толық өндіріске енгізілді, осы жылы 904 020 данасы шығарылды. M1917 Азаматтық қорғаныс қапшағы: бұл қапшақ соғыс басталғанда Азаматтық қорғаныс корпусын жабдықтау үшін жасалды және стандартты қапшақтан қарапайым ішкі қаптамасымен және жұқа таспалы иек белбеуімен ерекшеленді.
Пайдаланушылар
: Америкалық M1917 шлемдері қолданылды.
Асбест мәселесі
2014 жылдың мамыр айында Ұлыбританияның Денсаулық және қауіпсіздік басқармасы Императорлық соғыс мұражайымен кеңесіп, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің каскаларында асбест болу мүмкіндігіне байланысты оларды қолдану қауіпті деп хабарлады. Мектептерге оқушыларға мұндай заттарды ұстатуға тыйым салу және оларды қауіпсіз жою немесе қауіпсіз көрсету үшін асбестті алып тастау қажеттігі туралы кеңес берілді.