Дания-Норвегияның колониялық империясы және Америкадағы иеліктері

Кіріспе

Дания және Дания – Норвегияның бұрынғы нақты одағы 17-шы ғасырдан 20-шы ғасырға дейін колониялық империяға ие болды, оның көп бөлігі Америка құрлырында орналасқан. Дания мен Норвегия түрлі нысандарда 13-шы ғасырдан бері Гренландиядағы жер талаптарын сақтап келді, ал бұл талаптар Дания тарапынан 21-ші ғасырға дейін жалғасты.

Батыс Үндістан (17541917)

Даниядан келген зерттеушілер (негізінен норвегиялықтар), ғалымдар, саудагерлер (негізінен даниялықтар) және қоныс аударушылар 17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басында Дания-Норвегияның Батыс Үнді аралдарын (қазіргі АҚШ Виргин аралдары) иеленді. Дания-Норвегия 1665 жылы Сент-Томас және 1683 жылы Сент-Джон аралдарында отар құрды (соңғысының бақылауы 1718 жылға дейін Ұлыбританиямен даулы болды), ал 1733 жылы Франциядан Сент-Кройды сатып алды. 18 ғасырда Кариб теңізіндегі Виргин аралдары екі аумақтық бірлікке бөлінді: британдық және дания-норвегиялық. Дания-Норвегия аралдарын 1755 жылға дейін Данияның Батыс Үндістан және Гвинея компаниясы басқарды, содан кейін Дания-Норвегия королі оларды сатып алды. 1813 жылғы Лейпциг шайқасынан кейін, 1814 жылдың 14 қаңтарында қол қойылған Киль шарты бойынша Фредерик VI Норвегия Корольдігін Швеция короліне өткізді. Норвегия швед коронасының билігінде болғанына қарамастан, отбасылық байланыстарға байланысты норвегиялықтар келуді жалғастырды. 18 және 19 ғасырлардың басында аралдардың экономикасын құл еңбегімен өндірілген қант қамысы жетекке алды. Даниялық өндірушілер африкалық құлдарды сатып алып, оларды Дания мен Норвегияға арналған Батыс Үндістан қантымен айырбастайтын үшбұрышты сауда жүзеге асырылды. Құл саудасы 1803 жылы жойылды, бірақ құлдық 1848 жылға дейін жойылмады, одан кейін британдық аралдарға көптеген құлдар қашып кетті және құлдар наразылық білдірді. Даниялық Виргин аралдары қарақшылардың да базасы ретінде пайдаланылды. Британдықтар мен голландтықтар аралдардағы құл емес халықтың ең ірі тобын құрады. Олардың тілдері үстемдік құрды, сондықтан 1839 жылы Дания үкіметі құл балаларының ағылшын тілінде білім алуын міндеттеді. Колония 1840-50 жылдары ең көп халқына жетті, содан кейін экономикалық төмендеу эмиграцияны күшейтті және халық саны азайды, бұл үрдіс АҚШ аралдарды сатып алғанға дейін жалғасты. 1880 жылы Данияның Батыс Үндістанында 34 000 адам тұрды. 1868 жылы Дания колонияны АҚШ-қа сатуға дауыс берді, бірақ олардың ұсынысы қабылданбады. 1902 жылы Дания американдықтардың сатып алу ұсынысын қабылдамады. 1917 жылдың 31 наурызында АҚШ құлдық жойылғаннан бері экономикалық құлдырауда болған аралдарды сатып алды.

Explorers (mainly Norwegians), scientists, merchants (mainly Danish) and settlers from Denmark–Norway took possession of the Danish West Indies (present day U. S. Virgin Islands) in the late 17th and early 18th centuries. Denmark–Norway started colonies on St. Thomas in 1665 and St. John in 1683 (though control of the latter was disputed with Great Britain until 1718), and purchased St. Croix from France in 1733. During the 18th century, the Virgin Islands in the Caribbean Sea were divided into two territorial units, one British and the other Dano Norwegian. The Dano Norwegian islands were run by the Danish West India and Guinea Company until 1755, when the Dano Norwegian king bought them out. Following the Battle of Leipzig in 1813, the Treaty of Kiel signed on 14 January 1814, Frederick VI ceded the Kingdom of Norway to the King of Sweden. Despite Norway then being under the Swedish crown some Norwegians kept coming due to family connections. Sugar cane, produced by slave labor, drove the islands' economy during the 18th and early 19th centuries. A triangular trade existed with Danish manufacturers buying African slaves which in turn were traded for West Indian sugar meant for Denmark and Norway. Although the slave trade was abolished in 1803, slavery itself was not abolished until 1848, after several mass slave escapes to the free British islands and an ensuing slave protest. The Danish Virgin Islands were also used as a base for pirates. The British and Dutch settlers became the largest non slave groups on the islands. Their languages predominated, so much so that the Danish government, in 1839, declared that slave children must attend school in the English language. The colony reached its largest population in the 1840–50s, after which an economic downturn increased emigration and the population dropped, a trend that continued until after the islands' purchase by the United States. The Danish West Indies had 34,000 inhabitants in 1880. In 1868, Denmark voted to sell the colony to the United States but their offer was rebuffed. In 1902, Denmark rejected an American purchase offer. On 31 March 1917, the United States finally purchased the islands, which had been in economic decline since the abolition of slavery.

Гренландия (1728/1814 қазіргі)

Гренландия, 980 жылдары викингтер қоныстанған, 1261 жылы норвегиялық билікке бағынды. 1397 жылы Дания мен Швеция Норвегия королевасының тұсында Норвегиямен Кальмар одағына кірді, ал Гренландияны қоса алғанда, Норвегияның теңіз артындағы территориялары кейіннен Копенгагендегі патшаға бағынышты болды. Скандинавиялықтардың Гренландиядағы қоныстануы жылдар өте төмендеді, соңғы жазба 1408 жылы тіркелген неке болды, бірақ Норвегияның жерге деген талабы сақталды. Тәуелсіз Швеция құрылғаннан кейін, Норвегия мен Дания 1536/1537 жылдары Дания-Норвегия мемлекеті болып қайта ұйымдастырылды және Гренландияға қатысты Норвегияның номиналды егемендігі жаңа одаққа көшті. Еуропалық қоныстардың төмендеуіне және байланыс үзілуіне қарамастан, Дания-Норвегия Гренландияға қатысты иелік ету құқығын сақтап қалды. 1605-1607 жылдары Дания-Норвегия королі Кристиан IV Гренландияға үш экспедиция ұйымдастырды. Бұл экспедициялар жоғалған викингтердің Шығыс қонысын табу және Гренландияға Данияның егемендігін қайта бекіту мақсатымен жүргізілді. Экспедициялар көбінесе сәтсіз аяқталды, себебі олардың басшылары арктикалық мұз бен ауа райының қиындықтарына жеткілікті тәжірибесіз болды. Сонымен қатар, кейінгі экспедициялар Гренландияның шығыс жағалауын зерттеді, сол кезде оңтүстікке қарай жылжыған мұздың салдарынан бұл жерге жету өте қиын болды. 1660 жылдары патшалық елтаңбаға ақ аю қосылды. Осы кезеңде Дания-Норвегия кемелері, сондай-ақ басқа еуропалық елдердің кемелері Гренландияға қамыс киттерін аулау үшін сапар шегуді бастады, бірақ ресми түрде қайта отарлауға тырысқан жоқ. 1721 жылы норвегиялық лютерандық пастор Ханс Эгеде және оның Берген Гренландия компаниясы король Фредерик IV-тен Гренландияға қатысты кең өкілеттіктер беретін және ескі викингтердің колониясын іздеуді және оның тұрғындары арасында Реформацияны таратуды тапсыратын патшалық жарлық алды, олардың әлі де католик немесе жазыққа қайтқан болуы мүмкін деп есептелді. Эгеде үш қайықпен Баал өзеніне (қазіргі Нүп Кангерлуа) барып, отбасымен және бірнеше ондаған отарлаушылармен Кангекте Үміт колониясын құрды. Викингтердің тірі қалғандары табылмады, ол инуиттер арасында миссионерлік жұмыс бастады және 1724 жылы алғашқы балаларды крещение рәсімінен өткізді. Осы уақытта оның отарлаушылары цингадан зардап шекті, ал голландтықтар Ниписатта салынған кит аулау стансасына шабуыл жасап, өртеп жіберді. 1727 жылы Берген компаниясы банкрот болды. Фредерик патша оны корольдік колониямен алмастыруға тырысты, 1728 жылы майор Клаус Парс пен бірнеше ондаған сарбаз бен сотталғандарды колония үшін бекініс салуға жіберді, бірақ Жақсы үміт (Годтааб) жаңа қонысы бүлік пен цинга салдарынан сәтсіз аяқталды және 1730 жылы қайта шақырылды. 1905 жылы Швециядан тәуелсіздік алған Норвегия 1931 жылы Гренландияның шығысындағы Эрик Қызылдың жеріне қарсылық білдіріп, оны өз меншігі деп мәлімдеді. Халықаралық Әділет соты Норвегияға қарсы шешім шығарды және екі жылдан кейін Данияның егемендігін қолдады. 1940 жылдың басында Данияға жасалған шабуыл губернаторлардың билігі мен маңыздылығын арттырды, бірақ 1941 жылы арал американдық протекторатқа айналды. Соғыстан кейін бұрынғы корпоративтік саясат тоқтатылды: Солтүстік және Оңтүстік Гренландия колониялары біріктірілді және RGTD монополиясы ресми түрде аяқталды. 1953 жылы Гренландияның отарлық мәртебесі жойылды және ол Дания Корольдігінің құрамдас бөлігіне айналды, сондай-ақ Фолкетингте өкілдік құқығына ие болды. 1979 жылы Фолкетинг аралға өзін-өзі басқару құқығын берді, ал 2009 жылы қорғаныс және сыртқы саясаттан басқа барлық мәселелер аймақтық парламентке берілді.

Greenland, which had been settled by the Norsemen in the 980s, submitted to Norwegian rule in 1261. Denmark and Sweden entered the Kalmar Union with Norway in 1397 under the Queen of Norway, and Norway's overseas territories including Greenland later became subject to the king in Copenhagen. Scandinavian settlement in Greenland declined over the years and the last written record is a marriage recorded in 1408, although the Norwegian claims to the land remained. Following the establishment of an independent Sweden, Norway and Denmark were reorganized into a polity now known as Denmark–Norway in 1536/1537 and the nominal Norwegian sovereignty over Greenland was taken up by the new union. Despite the decline of European settlement and the loss of contact, Denmark–Norway continued to maintain its claim to lordship of Greenland. Between the years 1605–1607, King Christian IV of Denmark–Norway commissioned three expeditions to Greenland. These expeditions were conducted in order to locate the lost Norse Eastern Settlement as well as to reassert Danish sovereignty over Greenland. The expeditions were largely unsuccessful, partly due to its leaders lacking experience with the arctic ice and difficult weather conditions. Additionally later expeditions were searching on the east coast of Greenland, which was almost inaccessible at the time due to southward drifting ice. In the 1660s, a polar bear was added to the royal coat of arms. Around this same time Dano Norwegian ships, joined by ships from various other European countries, began journeying to Greenland to hunt bowhead whales, though no formal recolonization was attempted. In 1721, the Norwegian Lutheran minister Hans Egede and his Bergen Greenland Company received a royal charter from King Frederick IV granting them broad authority over Greenland and commissioning them to seek out the old Norse colony and spread the Reformation among its inhabitants, who were presumed to still be Catholic or to have reverted to paganism. Egede led three boats to Baal's River (the modern Nuup Kangerlua) and established Hope Colony on Kangeq with his family and a few dozen colonists. Finding no Norse survivors, he started a mission among the Inuit and baptized the first child converts in 1724. Meanwhile, his settlers had been ravaged by scurvy and the Dutch attacked and burnt a whaling station erected on Nipisat. The Bergen company went bankrupt in 1727. King Frederick attempted to replace it with a royal colony by sending Major Claus Paarss and several dozen soldiers and convicts to erect a fortress for the colony in 1728 but this new settlement of Good Hope (Godthaab) failed due to mutiny and scurvy and the retinue was recalled in 1730. Norwaywhich had become independent of Sweden in 1905 eventually protested and claimed Erik the Red's Land in eastern Greenland during 1931. The Permanent Court of International Justice ruled against Norway and supported the Danish sovereignty two years later. The invasion of Denmark in early 1940 increased the power and importance of the governors greatly, but by 1941 the island had become an American protectorate. Following the war, the former corporate policy was discontinued: the North and South Greenland colonies were united and the RGTD's monopoly officially ended. In 1953, Greenland's colonial status was ended and it was made an integral part of the Kingdom of Denmark with representation in the Folketing. In 1979, the Folketing granted the island home rule and, in 2009, all matters other than defense and foreign policy were transferred to the regional parliament.