Кіріспе

Американдық евангелист және хабар таратушы (1883–1968)
"Доктор Боб" деп танылған басқа адамдар

Роберт Рейнольдс Джонс аға (30 қазан 1883 – 16 қаңтар 1968) – американдық евангелист, діни хабар таратуды бастаушы, және Боб Джонс университетінің негізін қалаушы және алғашқы президенті.

Алғашқы жылдар

Боб Дэвис Рейнольдс Джонс Уильям Александр мен Джорджия Крил Джонстың он екі баласының он біріншісі болды. 1883 жылы Боб дүниеге келген кезде, Алекс Джонс, Конфедерация ардагері, Алабама штатының Дейл округінде шағын шаруашылықпен айналысып жатқан еді, бірақ бірнеше айдан кейін отбасы Дотан қаласының батысына қарай Браннон Стендке көшіп барды. Джонстың барлық үйленбеген балалары шаруашылық жұмысына көмектесті, ал Боб Джонс Дотан қаласында үй-үйге көкөніс сататын. Джонс кейінірек былай деп есіне алды: «Біз азып-тозығып кеткен болсақ та, мінезді қалыптастырдық». Джонстың бастауыш білімі қазіргі заманғы талаптарға сай шектеулі болды, бірақ бала ерте жасынан-ақ жылдам ойлайтын және шешендік қабілетімен көзге түсті. Алекс Джонс Бобқа Киелі кітаптан және әдебиеттен үзінділерді жаттауға көмектесті, ал «ұялмаған және өзіне сенімсіз» болған Бобты қонақтарға өнер көрсетуге жиі шақыратын. Джонс кейінірек былай деп есіне алды: «Мен әкемнің айтқанын орындадым, бірақ ол маған «сөйлеуді» тапсырғанда, ешкім білмейтін қиналысқа ұшырадым». Дегенмен Джонс сахналық қорқынышын тез жеңген болуы керек, өйткені 1895 жылы, он екі жасында ол Дотан қаласындағы дәріхананың алдындағы құрғақ тауар қорабына шығып тұрып, Популистік партияны жырлы, жиырма минут бойы қорғады. Оның қабілетін Филадельфиядан келген методист миссионері және Кинсидегі методист орта мектебінің бұрынғы президенті Чарльз Джефферсон Хаммит (1858–1935) таныды. Джонс Хаммитттермен бірге тұрды және үй шаруашылығына қызмет ету арқылы, тіпті Хаммит балаларының тапсырыстарын қабылдап, өзінің жатақ ақысын төлеуге көмектесті. Джонс 1900 жылы Маллалиуді бітіріп, келесі жылы Гринсборо қаласындағы (Алабама штаты) Оңтүстік колледжіне (кейіннен Бирмингем Оңтүстік колледжіне) оқуға түсіп, уағыздау арқылы өзін-өзі асырады. Ол 1904 жылға дейін оқыды, бірақ ол кезде ол уағыздаушы ретінде осылай танымал болғандықтан, екі жесір әйел бауырларын асырауға көмектесу үшін диплом алмастан кетіп қалды. Джонс 17 жасқа келгенде, оның әкесі мен анасы екеуі де қайтыс болды. 1905 жылы Джонс Бернис Шеффилдке үйленді, ол туберкулезбен ауырып, некелескеннен кейін он ай ішінде қайтыс болды. 1908 жылдың 17 маусымында ол Мэри Гастон Столленверкке үйленді, онымен ол Алабама штатының Юнионтаун қаласында өткізген жиналыста хор мүшесі ретінде танысқан. Олардың жалғыз баласы Боб Джонс кіші 1911 жылдың 19 қазанында Монтгомериде дүниеге келді, онда олар тұрды. Мэри Гастон Джонс 1989 жылдың 12 мамырында, 101 жасында қайтыс болды, күйеуінің алғашқы әйелі қайтыс болғаннан кейін 83 жыл өткен соң.

Евангелистік мансап

Джонстың отбасы шын ниетпен христианды қабылдаған – анасы Примитивті баптист, ал әкесі «суға батырып» шомылған методист болған. Отбасы жақын жердегі методист шіркеуіне барып, Боб Джонс 11 жасында сол шіркеуде дінге келген. Бірақ Джонстың кейіннен конфессиялық емес болатынының белгісі ретінде, ол да методистерге қосылар алдында суға батырып шомылдырылды. 12 жасында Джонс жексенбілік мектептің басшысы болып тағайындалды және алғашқы жаңарту жиналысын үй шіркеуінде өткізді – бір апта ішінде алпыс адам дінге қайта оралды. Он үш жасында ол «бұтақтан жасалған шатыр» салып, 54 мүшеден тұратын өз қауымын құрды. 15 жасқа келгенде Джонс Алабама методист конференциясының лицензиялы аймақтық уағызшысы болды. Бір жылдан кейін ол бастаған шіркеуі де бар бес шіркеудің Хедленд аймағына шақырылды және еңбегі үшін айына 25 доллар (қазіргі күні құны) таба бастады. Кейін Джонс: «Шайтан мені тұзаққа түсірген жоқ, мені одан-мұнан, үйден-үйге тартты. Адамдар менің уағызымды тыңдауға ағылып келді. Ғимараттар көпшілікті қабылдай алмады, тіпті адамдар сыртта тұрып, терезеден тыңдайтын. Менің бұзылмауыма таңғаламын», – деп ойлады. Америкадағы евангелистік жиналыстар ХХ ғасырдың басында бұрынғыдан да көп газет беттерінде жарияланды және көбінесе қала басшыларының азаматтық мақтанышымен қолдау көрсетілді. Боб Джонстың жиналыстары ол өткізген қалаларда апталар бойы газеттердің бірінші бетінде жарияланды. 1920 жылдарға қарай Джонс, Білли Сандейден басқа, АҚШ-тағы ең танымал евангелист болды. Оның науқандарының нәтижелері тіпті сол дәуір үшін де керемет болды. Мысалы, 1917 жылы 22 000 тұрғыны бар Занесвилл қаласында өткен жеті апталық науқанда 3 384 адам дінге келді, олардың 2 200-і Пасха күні шіркеулерге қосылды. 1921 жылы Мускингм колледжі, пресвитериан мектебі, Джонсқа құрметті докторлық дәрежесін берген алғашқы оқу орны болды. 40 жасқа келгенде Джонс 15 миллионнан астам адаммен тікелей сөйлесіп, күшейткіш құралдарсыз уағыз айтқан және ондаған мың адамды дінге келтіргені үшін мақтау алды. (Билли Сандейден айырмашылығы, Джонс өзінің нәтижелерін тізімдеп сақтауға құштар емес еді.) Көпшілік саны бір мезгілде 15 000 адамға жететін, осы кезеңнің евангелисттеріне тән үлкен дауыс, гиперболалық тіл және әсем әрекеттерді қажет ететін. (Занесвиллде бір журналист Джонстың «алтарьға сонша қатты соққы бергенінен оны бұзғанын» жазды.)

Боб Джонс университеті

1920-жылдардағы фундаменталистік модернизм даулары кезінде Джонс жоғары білім берудің секуляризациялануына алаңдады. Шіркеу мүшелерінің балалары колледжге түсіп, ата-аналарының дінінен бас тартты. Кейін Джонс 1924 жылы Индиана штатының Винона-Лейк қаласындағы Библиялық конференцияда достасы Уильям Дженнингс Брайанның өзіне жақындап: «Егер мектептер мен колледждер эволюцияны факт ретінде оқытуды тоқтатпаса, біз атеисттер ұлтына айналамыз» дегенін еске алды. 1925 жылдың күзінде, Скопс процесінен кейін Джонс әйелімен бірге Флориданың оңтүстігінде жүргенде, православиелік христиан колледжінің қажеттілігі туралы әңгімелесті, мемлекеттік және діни колледждердің секуляризмге ұшырауы деп санайды. Сандвичтер жеп болған соң, Джонс «көкте күркірегендей» осындай мектеп ашылатынын жариялады. Әйелі: «Роберт, сен ақылдан безгенсің бе?» деді. Джонс көлікті солтүстікке бұрып, Алабама мен Флоридадағы достарымен орналасу туралы кеңесе бастады. 1926 жылдың 14 сәуірінде Флорида штатының Панама-Сити қаласындағы округ соты жарғыны бекітті, ал Джонс колледжге қаржы жинау үшін жылжымайтын мүлікті сатуға кірісті. 1926 жылдың 1 желтоқсанында Флорида штатының Линн-Хейвен қаласының жанындағы Сент-Эндрюс шығанағында құрылысы басталды, ал колледж 1927 жылдың 12 қыркүйегінде 88 студентімен ашылды. Джонс мектепке өзінің атын қоюға қарсы болды, бірақ достары «мектеп менің қатысым болғандықтан осы атпен аталады, басқа ат беру адамдарды шатастырады» деген аргументімен оның қарсылығын жеңді. Боб Джонс колледжден жалақы алмады, тіпті жылдар бойы жеке жинақтарымен және жақындығынан түскен табысымен мектепке көмектесті. Уақыт пен орын да қиын болды. Флоридадағы жылжымайтын мүліктің құны 1925 жылы шарына жетті, ал 1926 жылдың қыркүйегіндегі дауыл жердің құнын одан әрі төмендетті. Үлкен экономикалық депрессия оның ізінен келді. Боб Джонс колледжі 1933 жылы Кливлендке көшіріліп, банкроттықтан мүжілді. Дегенмен, мектептің және оның негізін қалаушының беделі арта берді, ал Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында GI Bill заңына сәйкес колледж жаңа орын іздеуге және жаңа кампусты салуға мәжбүр болды. 1947 жылы мектеп Оңтүстік Каролина штатының Гринвилл қаласына көшірілді, онда ол Боб Джонс университеті деп аталды. Сол кезде күнделікті басқару ұлы Боб Джонсқа жүктелді. Дегенмен, Джонс ақсақал ақша жинауды жалғастырды, шіркеуде үнемі уағыздады және 1950-ші жылдары кампусты толтырған жүздеген діни қызметкерлерге шабыт берді, олар оны «Доктор Боб» деп құрметтеді. 1960-шы жылдардың басында ол «артериялардың қатаюынан» зардап шеге бастады, 1964 жылы басқарма төрағасы қызметінен кетті және 1966 жылы Университет клиникасына зейнетке шығуға мәжбүр болды. Ақыл-есі шатасқан күйі де, оның дұғалары соңына дейін айқын болды делінеді.

Радио хабарларын тарату

Радио мен кино сияқты жаңа көпшілік ойын-сауық құралдары Боб Джонс пен Билли Сандейдің уағыздау қызметімен сипатталатын, қалалық масштабтағы уағыз тарату дәуірін аяқтауға көмектесті. Бірақ Джонс технологиялық прогреске қарамады және жаңа медианың жақсы жаңалықты таратуға қосымша мүмкіндіктер бере алатынына сенді. 1920 жылдардың басында Джонс радиода хабар тарататын алғашқы діни тұлғалардың бірі болды. 1925 жылы Питтсбургте өткен Боб Джонс евангелистік жиындары, әлемдегі алғашқы қашықтықтан басқарылатын діни хабар таратулар және евангелистік науқаннан тікелей эфирде таратылған алғашқы хабарлар болды. (Осы жылы Джонс сонымен қатар діни фильм түсірді, ол кейбір күнәлерді көрсетуінің графиктігі үшін Пенсильвания штатының цензуралық кеңесі оны "тануға келмейтін күйге" дейін қысқарды.) 1927 жылы, АҚШ-та желілік радио іске қосылған жылы, Джонс Нью-Йорк пен Алабама арасында естілетін күнделікті және апталық желілік бағдарламаны бастады; және басқа да жауапкершіліктеріне қарамастан, ол 1962 жылы денсаулығы нашарлағанға дейін 35 жыл бойы үздірілмейтін радио қызметін жалғастырды. 1944 жылы Джонс Ұлттық діни хабар таратушылардың негізін қалаушысы болды және директор болып қызмет етті. Джонс мыңдаған адамға дауысын күшейтпестен уағыз айту тәсілінің жаңа медиа үшін қолайсыз екенін түсінді, сондықтан оның радио уағыздары жақын және қарапайым стильде жеткізілді. Оның шамамен он мың радио хабарламасының үш мыңы сақталған, ал жазбалары бүгінгі күнге дейін ұлттық синдикат арқылы таратылуда.

Діни көзқарастар

Теологиялық тұрғыдан Джонс Реформация дәстүріндегі протестант болды. Ол Боб Джонс колледжін құрған кездегі алғашқы мәселелерінің бірі – христиандық сенімнің негіздерін қамтитын сенімді ұсыну еді. Боб Джонс университетінің ілімдері (журналист және тыйым салушы Сэм Смолл құрастырған) – бұл дәстүрлі ортодоксияның қысқартылған мәлімдемесі, ол жиырмасыншы ғасырдың басында шабуылға ұшыраған сенімнің аспектілерін атап көрсетеді. Сондықтан, БЖК ілімдері Киелі кітаптың уахиғасымен келгенін растады және христиандық сенімнің қажетті қағидалары ретінде адам эволюциясы теориясын қабылдамады. Мүмкін, анасының Примитивті баптист көзқарастары мен өзінің методист шіркеуіне ұзақ жылдар бойы мүше екендігі арасындағы шиеленіс салдарынан Джонс кальвинизм мен арминиандық арасындағы айырманы табуға тырысты. Ол тыңдаушыларын «Киелі кітапта не айтылса, соның бәрі рас» деп сенуге шақырды, тіпті оның сөздері нақты теологиялық жүйеге сәйкес келмесе де. Джонс адамның табиғаты бұзылған және құтқарылу Мәсіх арқылы, тек рақыммен ғана мүмкін деген сенімде болса да, оның ертедегі жаңғыру уағыздары ішімдік ішу, билеу және сенбі күнін сақтамау сияқты әлеуметтік күнәларға қарсылық білдіруге және оларды заңмен де, жекелей өкінішпен де жақсарту мүмкіндігіне баса назар аударды. Джонстың академиялық білімге деген көзқарасы да практикалық болды; ол христиандық жоғары білімді жақтады, бірақ сенім адамның дәлеліне негізделмейтінін айтты. Джонс реформаторлық дәстүрдің интеллектуалдық басымдылығына да, «терең өмір» қозғалысының ізгіленушілігіне де күмәнмен қарады. Ол Гёте мен Цицеронды әсерсіз айта білді, бірақ студенттерін «ақиқатты қарапайым және оңай түсінуге» шақырды, «жерге шөп шашуға» және «жирафтан бастап ешкіге дейінгі барлық жануарларға» ізгі хабарды түсінуге тең мүмкіндік беруге ұсынды. 1950 жылдары Джонс православиелік протестантизмді фундаментализм мен неоевангелизмге бөлуде маңызды, бірақ қарсы емес рөл атқарды. Кейбір консервативті семинарияларда бұрыннан айтылып келген бұл ажырасу, евангелист Билли Грэмнің беделге көтерілуімен нақтыланды. Грэм қысқа уақытқа Боб Джонс колледжінде оқыды, ал университет оған 1948 жылы құрметті диплом берді. 1940 жылдары Джонс пен Грэм әке мен бала сияқты қарым-қатынас дамытқан сияқты. Алайда 1950 жылдары Грэм ескі фундаментализмнен алыстап кетті, ал 1957 жылы Нью-Йорк крестовый походы үшін кең экуменикалық демеушілікке ұмтылды. Джонс Грэмнің сайлауалды науқанының атқарушы комитетінің мүшелері ортодоксалды христиан дінінің басты қағидаларын, мысалы, Мәсіхтің құдайлық болмысы мен қыздан тууы сияқты ілімдерді қабылдамағаны үшін, Грэм 2 Жохан 9-11-ді бұзған, онда «Мәсіхтің ілімдеріне мойынсұнбағандарды» қауымға қабылдау тыйым салынған. Грэм ұйымының мүшелері Джонсты қызғанышпен айыптады, өйткені Грэм қазір Джонсты естіген кез келген адамнан гөрі үлкен топты тартады. Джонс өзінің «саудаға түсе алмаушы» қарт адам екенін, бірақ Иеміз Иса Мәсіхке «қайта оралмайтынын» жазды. Грэм-Джонс ажырасымының танымалдылығы Киелі кітапқа сенушілердің кіші фундаменталистік және үлкен евангелистік топтарға көбінесе тұрақты бөлінуін көрсетті.

Саяси және әлеуметтік көзқарастар

Джонс саясатқа қызығушылық танытты, көптеген саясаткерлермен дос болды және бірнеше рет мемлекеттік лауазымға түсуге шақырылды. 1928 жылғы президенттік сайлау кезінде Джонс оңтүстік штаттары бойынша демократ Ал Смитке қарсы республикалық Герберт Гуверді қолдап науқан жүргізді. Оның сөзіне қарағанда, Смит католиктер үшін "Құдайдың дауысы" болатын Папаның ықпалында болар еді. Джонс: «Ақ үйдің ішінде католик көруге, әрбір бұрышта салонды көруім артық» деді. 1928 жылы Гуверді қолдауы, мүмкін, «Біртұтас Оңтүстік» құлдырауының алғашқы белгісі болды. 1920 жылдардың соңында Джонс, Билли Сандей сияқты (Айовалық), Ку-Клукс-Кланнан өздерінің уағыздық науқандары үшін қаржылай көмек алды. Джонс сондай-ақ Клан мүшелерін, әсіресе оның досы, Алабама губернаторы Бибб Грейвсті саяси лауазымға қолдады. Джонс заңсыздық пен линчтеуге қарсы болғанымен, Кланның діни догматизмді, тыйым салуды және эволюция теориясын факт ретінде қабылдамауын қолдады. 1920 жылдардағы Алабама штатында ақ адамдар арасында нәсілдік сегрегация мәселесі аса маңызды болған жоқ, себебі сол кезде Кланның жақтастары да, оған қарсылардың көпшілігі де сегрегацияны қолдады. Дегенмен Джонс, азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде, 70 жасқа жеткенде де сегрегацияшыл болып қалды. Джонстың 1950 жылдардың соңына дейін уағыздарында және шіркеу хабарларында нәсілге қатысты азаматтарды қозғайтын сілтемелер аз болды, бірақ 1960 жылы радиода сөйлеген сөзінде Джонс Құдайдың сегрегацияның авторы екенін және сегрегацияға қарсылық Құдайға қарсылық екенін мәлімдеді. Джонстың денсаулығы 1965 жылы көршілес Фурман университетінің бірігуінен бұрын нашарлай бастады, ал ол алты жылдан кейін Боб Джонс университетінде сегрегацияның тоқтатылуын көре алмады.