Кіріспе

Фрэнк Джулиан Спраг (25 шілде 1857 – 25 қазан 1934) – американдық өнертапқыш және электр инженериясы саласындағы пионер. Ол электр қозғалтқышын, электр теміржолдарын және электр лифттерін дамытуға үлес қосты. Оның еңбектері, әсіресе, қалалардың көлемін ұлғайту арқылы (жақсартылған көлік жүйесі есебінен) және коммерциялық аймақтарда бизнес шоғырлануына жағдай жасау арқылы (көкжайлардағы электр лифттерін пайдалану арқылы) қалалық дамуды ілгерілетуде маңызды рөл атқарды.

Ерте өмір және білім

Спраг 1857 жылы Коннектикут штатының Милфорд қаласында Дэвид Каммингс Спраг пен Франсис Джулия Кинг Спрагтың отбасында дүниеге келді. Оның анасы он жасында қайтыс болды, содан кейін әкесі оны Нью-Йорк қаласындағы тәтесімен бірге тұруға жіберді. Ол Массачусетс штатының Солтүстік Адамс қаласындағы Дрюри орта мектебінде оқыды және математика пәнінде өте жақсы нәтижелер көрсетті. Орта мектепті бітіргеннен кейін Спраг Вест-Пойнтқа түсу үшін Массачусетс штатының Спрингфилд қаласына барып емтихан тапсырды, бірақ күтпеген жағдайда Мэриленд штатының Аннаполис қаласында АҚШ Әскери-теңіз академиясына түсу үшін төрт күндік емтихан тапсырды. Ол ең жоғары ұпал жинады (емтиханды тағы он екі адам тапсырған), ал оқуға бару үшін оған ақша қарыз алу қажет болды. Жергілікті мердігер мен банк оған төрт мың доллар қарыз берді, содан кейін ол Мэрилендке сапар шекті.

АҚШ әскери-теңіз флоты, өнертапқышы

Ол АҚШ Әскери-теңіз күштеріне прапорщик болып кірісті. Одан кейінгі теңіз қызметінде ол алдымен "Ричмонд", содан кейін "Миннесота" кемелерінде қызмет етті. Азияда болғанда Спраг Бостон Herald газетіне жіберу үшін әңгімелер жазды. Ол 1885 жылы Чарльз Ван Деполе жасаған серіппелі троллейбус бағанасының дизайнын жетілдірді, трамвай моторларын орнатудың жақсартылған тәсілін және жақсырақ тісті дөңгелектердің дизайнын ойлап тапты. 1889 жылдың қаңтарында Бостон алғашқы электрлік трамвайларын иеленді – бұл Америкада жер астына түскен алғашқы трамвайлар болды, сегіз жыл өткен соң Тремонт көшесі метросы ретінде пайда болды. Бұл жаңа троллейбус технологиясы және оның жоғарғы жағындағы ұшқыш тілшесінің жарқырауы соншалықты танымал болды, акын Оливер Венделл Холмс осы жаңалық туралы өлең жазды:

Спрагтың электрмен жабдықтау жүйесі 1883 жылдан бері Mödling және Hinterbrühl трамвайында күнделікті қолданылып келе жатқан алғашқы екіполюсті U-тәрізді жоғары сымдарға үлкен артықшылық берді.

Электрлі лифтілер

Ричмонд трамвайларын электрлендіру кезінде жолаушылар сыйымдылығы мен жылдамдығының артуы Спрагге тік көлік құралдары – электр лифттерінде де осындай нәтижелерге қол жеткізуге болатыны туралы ой келтірді. Ол лифт шахталарының сыйымдылығын арттыру жолаушылардың уақытын үнемдеу ғана емес, сонымен қатар биік ғимараттардың кірісін де арттыратынын түсінді, себебі ғимараттың биіктігі баяу гидравликалық лифттердің шахталарда алатын еден алаңымен шектеліп отырды. 1892 жылы Спраг «Спраг электр лифті компаниясын» құрды. Чарльз Р. Праттпен бірлесіп жұмыс істеп, ол Sprague Pratt электр лифтін жасады, оның алғашқысы 1894 жылы Пошталық телеграф ғимаратына орнатылды. Компания еденді басқару жүйесін, автоматты лифттерді, кабина қауіпсіздігінің жылдамдатылған басқаруын және бірнеше жүк лифттерін әзірледі. Sprague Pratt лифті гидравликалық немесе бумен жұмыс істейтін лифттерге қарағанда жылдамырақ және үлкен жүк көтеруге қабілетті болды, сонымен қатар әлем бойынша 584 лифт орнатылды. Спраг 1895 жылы өз компаниясын «Отис лифт компаниясына» сатты.

Көп бірлікті пойыздарды басқару

Спрагтың электрлік лифтілердегі тәжірибесі оны электрлік теміржолдарды пайдаланудың көп бірлік жүйесін ойлап табуға жетеледі, бұл электрлік жетектің дамуын үдетті. Көп бірлік жүйеде, пойыздың әрбір вагоны электр жетекті қозғалтқыштармен жабдықталған. Пойыз желісінің сымдары арқылы қуаттандырылатын релелердің көмегімен, машинист (немесе моторист) пойыздың барлық жетекті қозғалтқыштарын бірдей жұмыс істеуге бұйрық береді. Жеңіл пойыздар үшін локомотивтердің қажеті болмайды, сондықтан пойыздың әрбір вагоны табыс табуға мүмкіндік береді. Локомотивтер қолданылса, бір адам олардың барлығын басқара алады. Спрагтың көп бірлік жүйесі бойынша алғашқы тапсырысы Чикаго қаласындағы (Иллинойс штаты) Оңтүстік жақ көтерілген теміржолынан (жергілікті жерде "L" деп белгілі бірнеше көтерілген теміржолдардың біріншісі) келіп түсті. Бұл жетістіктің артынан Бруклинде (Нью-Йорк штаты) және Бостонда (Массачусетс штаты) маңызды көп бірлік келісімшарттары жасалды.

Нью-Йорк: Гранд-Сентрал, көкжиектердегі лифттер

1896 жылдан 1900 жылға дейін Спраг Нью-Йорк орталық темір жолының терминалды электрлендіру комиссиясында қызмет етті, соның ішінде Нью-Йорктегі Grand Central вокзалында, онда ол жол бойындағы сигналдарға сәйкестікті қамтамасыз ететін автоматты пойыз бақылау жүйесін жобалады. Ол осы жүйені әзірлеу және құрастыру үшін Sprague Safety Control & Signal Corporation компаниясын құрды. Уильям Дж. Уилгуспен бірлесіп, ол Grand Central терминалына келіп жатқан теміржолдарда қолданылатын Wilgus Sprague төменгі контактілі үшінші рельс жүйесін жасады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Спраг Теңіздік кеңесшілер кеңесінде қызмет етті. 1920 жылдары ол бір шахтада жергілікті және экспресс лифттері сияқты екі тәуелсіз лифтті қауіпсіз пайдалану тәсілін ойлап тапты, бұл еден алаңын үнемдеуге мүмкіндік берді. Ол осы жүйені, сондай-ақ лифт кабинасының қауіпсіздік жүйелерін жылдамдану немесе жылдамдық шектен шыққан кезде қосатын жүйелермен бірге Westinghouse компаниясына сатты.

Мұра

Спрагтың электр жетегіндегі жетістіктері қалалардың өсуіне жағдай жасады, ал лифтіні өңдеп жасауы олардың коммерциялық аймақтарындағы тығыздықты арттырып, коммерциялық ғимараттардың пайдалылығын жоғарылатты. Спрагтың өнертабыстары қазіргі заманғы жеңіл рельстік және жылдам транзиттік жүйелерді мүмкін етті, олар бүгінгі күнге дейін сол қағидалар бойынша жұмыс істейді. 1908 жылдан 1983 жылға дейін қызмет еткен Париж метросының танымал Sprague Thomson құрама вагондары бүгін де les rames Sprague ("Спраг пойыздары") деп аталады. Спрагтың қозғалтқыштары Австралиядағы Сидней портына дейін қолданылды. 1900-1980 жылдар аралығында Кокату аралы кемежайында пайдаланылған бес атты күшті Лунделл электр моторы қазір Канберрадағы Австралия Ұлттық мұражайының қорында сақталады.

Жеке өмір

Спраг екі рет үйленген, алғаш Мэри Китингеге, содан кейін Харриет Чапман Джонсқа. Франк пен Харриеттің екі ұлы мен бір қызы болды: Роберт С. Спраг (сонымен қатар өнертапқыш), Джулиан К. және Франсис А. Әкесін еске алып, Роберт 1935 жылы былай деп жазды:

Спраг 1934 жылғы 25 қазанда қайтыс болды. Басқа да құжаттар, оның ішінде Спрагтың 75 жылдығына арналған алты томдық құттықтау хаттары мен фотосуреттері Уильямс колледжінің Чапин кітапханасында сақталады. 1959 жылы Харриет Спраг Коннектикут штатының Мильфорд қаласындағы Спрагтың балалық шағындағы үйінен көп алшақтамай, Ист-Хейвендегі Шор Лайн Троллейбусы мұражайындағы Спраг ғимаратына қаржы бөлді. Бұл мұражай АҚШ-тағы ең көне жұмыс істейтін троллейбус мұражайы және АҚШ-тағы троллейбусқа қатысты заттардың ең ірі коллекцияларының біріне ие. Франктың ұлы Роберт С. Спраг, 1926-1953 жылдары президент, ал 1953-1987 жылдары бас директор болып, «Sprague Electric» компаниясын құрып, басқарды. Өркендеген кезеңінде «Sprague Electric» компаниясында бүкіл әлемде 12 000 адам жұмыс істеді, Шотландия, Франция, Италия және Жапонияда, сондай-ақ АҚШ-тағы бірнеше жерде өндіріс орындары болды, бұл компанияны конденсаторлар және басқа да электрондық компоненттердің жетекші өндірушісіне айналдырды. «Sprague Electric» компаниясы 1979 жылы «General Cable» компаниясымен, ал 1992 жылы «Vishay Intertechnology» компаниясымен біріктірілді. Франк пен Харриеттің немересі, кәсіпкер Питер Спраг 1965-1995 жылдары «National Semiconductor» компаниясының бас директоры болды.

Құрметтеулер

1999 жылы немерелері Джон Л. Спраг және Питер Спраг лентаны қиып, 1884 жылғы Спраг моторын Шор Лайн Троллейбусы мұражайының жаңа көрмесінде іске қосты. Онда "Фрэнк Дж. Спраг: өнертапқыш, ғалым, инженер" деген тұрақты көрме "электрлік көліктің әкесі" және электр қуатының қалалардың дамуындағы рөлі туралы баяндайды. 2012 жылы Пенсильвания троллейбусы мұражайы бақсымайтын мысықты қабылдап, оны Спрагтың құрметіне Фрэнк троллейбус мысығы деп атады.

Танымал мәдениетте

2017 жылы Спраг PBS телеарналарында көрсетілген American Experience деректік сериясының 29-шы маусымындағы бір бөлімінің тақырыбы болды. "Жер астындағы жарыс" деп аталған бұл бөлім Бостон аймағындағы MBTA трамвай желісінің басталуын жариялады және Спрагты "Америкалық метроның ұмытылған қаһарманы" деп сипаттады.