Кіріспе

Отто Титус Блати (11 тамыз 1860 – 26 қыркүйек 1939) – венгр инженер-электригі. Мансабында ол қазіргі заманғы электр трансформаторының, кернеу реттегішінің, айнымалы ток сағаттық есептегішінің, турбогенератордың, жоғары тиімді турбогенератордың және бір фазалы (айнымалы ток) электр қозғалтқышының конденсаторын бірлесіп ойлап тапты. Блатидің өнертапқыш ретіндегі мансабы 1883 жылы Ganz зауытында жұмыс істеген кезде басталды. Ол трансформатор жасау үшін тәжірибелер жүргізді. "Трансформатор" атауын Блати ұсынған. 1885 жылы үш венгр инженері – Отто Блати, Микса Дери және Кароли Зиперновский ZBD үлгідегі айнымалы ток трансформаторын ойлап тапты. (ZBD – олардың есімдерінің бас әріптерінен құралған). 1889 жылдың күзінде ол айнымалы ток сағаттық есептегішін патенттеді.

Ерте өмір

Тата және Вена қалаларындағы мектептерде оқыды, 1882 жылы машина жасау саласы бойынша диплом алды. 1881-1883 жылдары Венгрия темір жолының (МАВ) машина жасау шеберханасында жұмыс істеді. Кароли Зиперновскийдің жетістіктеріне қызығып, 1883 жылдың 1 шілдесінде оның командасына қосылды. Университетте электротехниканы ештеңе үйренбегенін мойындады, сондықтан теорияны өздігінен зерттеуге кірісті. Максвелл теңдеулерін пайдаланып, магниттік орамдарды есептеудің практикалық тәсілін ойлап тапты. Капп пен Хопкинсон (олардың құрметіне Хопкинсон заңы аталған) өздерінің нәтижелерін тек кейін, тиісінше 1886 және 1887 жылдары жариялады.

Кәсіби өмір

Оның практикалық есептеу әдісі алғашқы практикалық трансформаторды жасауда шешуші роль атқарды. Ол өзінің бұл жаңалығының негізінде 1883 жылы машиналарын қайта жасап, салмағы бірдей машиналардың тиімділігін арттырды. Ол электр моторларының жылу шығару мәселелерін алғаш зерттеді және сол кезде ток тығыздығы мен жылу арасындағы байланыс анықталды. 1884 жылы Туриндегі Италия ұлттық көрмесінде ол Гаулард пен Гиббстің "екінші генератор" (яғни айнымалы ток трансформаторы) жүйесін көрді және оны жақсартуға бекінді. Фарадейдің зерттеулеріне негізделген, жабық магниттік ағын пайдалана отырып, ол 1884 жылғы жазда Микса Деримен бірге Ганц зауытында тәжірибелер жүргізді. Осы тәжірибелердің нәтижесінде олар 1885 жылы Будапешт ұлттық көрмесінде таныстырылған трансформаторды ойлап тапты. 1884 жылдың күзінде Ганц зауытымен байланысты үш венгр инженері – Кароли Зиперновский, Отто Блати және Микса Дери (ZBD) – ашық өзек құрылғыларының практикалық еместігін анықтады, себебі олар кернеуді сенімді түрде реттеуге қабілетсіз болды. 1885 жылғы жаңа трансформаторларға (кейін ZBD трансформаторлары деп аталды) бірлескен патенттік өтініштерінде олар жабық магниттік тізбегі бар екі конструкцияны сипаттады, онда мыс орамдары темір сым сақинасының өзегіне оралған немесе темір сым өзегімен қоршалған. Бұл екі конструкция қазірге дейін қолданылып келе жатқан екі негізгі трансформатор конструкциясының алғашқы қолданылуы болды, олар "өзек формасы" немесе "қабықша формасы" деп аталады. Ганц зауыты 1884 жылдың күзінде әлемдегі алғашқы бес жоғары тиімді айнымалы ток трансформаторларын жеткізді, алғашқысы 1884 жылдың 16 қыркүйегінде жөнелтілді. Бұл алғашқы құрылғы келесі сипаттамаларға ие болды: 1400 Вт, 40 Гц, 120:72 В, 11.6:19.4 А, қатынасы 1.67:1, бір фазалы, қабықша формасы. ZBD патенттері өзара байланысты тағы екі маңызды жаңалықты қамтыды: біреуі – пайдалану жүктемелерін қатарлы емес, параллель қосылымда пайдалану, екіншісі – жабдықтау желісінің кернеуі пайдалану жүктемелерінің кернеуінен (бастапқыда 1400-2000 В) әлдеқайда жоғары болатын жоғары айналым коэффициенті бар трансформаторларды жасау мүмкіндігі. Параллель қосылған электр тарату жүйелерінде жабық өзек трансформаторлары үйлерде, кәсіпорындарда және қоғамдық орындарда жарықтандыру үшін электр қуатын қамтамасыз етуді техникалық және экономикалық тұрғыдан мүмкін етті. Блати жабық өзектерді пайдалануды ұсынды, Зиперновский параллельді шант қосылымдарын пайдалануды ұсынды, ал Дери тәжірибелер жүргізді. 1885 жылдың басында үш инженер электромагниттік өзектердің ламинациясын ойлап табу арқылы айналым тогының жоғалту мәселесін де шешті. Венгр Отто Блатидің патентіне негізделген және оның атымен аталған алғашқы айнымалы ток киловатт-сағаттық есептегіші Ганц зауытымен 1889 жылдың күзінде Франкфурт жәрмеңкесінде таныстырылды, ал зауыт сол жылдың соңында алғашқы индукциялық киловатт-сағаттық есептегішті сатуға шығарды. Бұл Блати есептегіштері деп аталған алғашқы айнымалы ток ватт-сағаттық есептегіштері болды. Қазіргі кезде қолданылатын айнымалы ток киловатт-сағаттық есептегіштері Блатидің алғашқы өнертабысының принципі бойынша жұмыс істейді. 1886 жылы Блати Америкаға сапар жасады, онда ол Эдисон зауытына да барды. Ол онда өндірілетін машиналардың қоздырғыш катушкаларының параметрлері эмпирикалық кестелер негізінде белгіленгенін байқады. Блати бұл деректерді қатаң есептеулер арқылы да алуға болатынын дәлелдеді, осылайша зауыттағы инженерлердің құрметіне ие болды. Ол Америкада ұзақ қалған жоқ. Галилео Ферраристің пікірлеріне сүйене отырып, Италия үкіметі Римге электр трансформаторын тапсырыс берді, ол 1886 жылдың қазан айында орнатылды. Кейін олар Ганц зауытымен Тиволи үшін алты су турбинасы және 5000 В кернеулі электр стансасын жобалады, олар ескі бу генераторларымен параллель жұмыс істеді. Бұл тарихта екі жоғары кернеулі электр стансасын бірінші рет біріктіру болды.

Шахмат шығармалары

Блати ғылыми еңбектерінен басқа, шахматтық есептердің авторы ретінде де жақсы танымал. Ол өте ұзын көп қадамды есептер саласында маманданған, олар ұзын қадамды есептер деп те аталады. (оның бір есебін қараңыз).