Кіріспе
Нанумея – Тувалу полинезиялық мемлекетіндегі солтүстік-батыстағы атолл, және он тоғыз ауданның бірі. Бұл тоғыз маржан атолы мен аралдардың тобы Тынық мұхитында экватордың оңтүстігінде және Халықаралық дата сызығының батысында шамамен 644 километрге (400 миль) созылып жатыр. Нанумеяда 2017 жылғы санақ бойынша 512 адам тұрады.
Nanumea is the northwesternmost atoll in the Polynesian nation of Tuvalu, a group of nine coral atolls and islands spread over about 400 mile (644 km) of the Pacific Ocean just south of the equator and west of the International Date Line. Nanumea is with a population of 512 people (2017 census).
География
Полинезия үшбұрышының бір шетінде орналасқан Нанумея, Гилберт аралдарының оңтүстігінде жатыр, ал Гилберт аралдары тіл және мәдениет жағынан Микронезияға жатады. Нанумея – классикалық атолл, лагунаны қоршап тұрған коралл рифінде орналасқан төменгі аралдардың тізбегі. Шамамен ұзындығы және ені , жалпы аумағы болса, құрғақ жердің ауданы шамамен құрайды. Атоллдың құрғақ жер аумағының 90% -ын екі ең ірі арал – Нанумея және Лакена құрайды. 1990 жылдардың басынан бері лагунаның барлық бөлігінде тор және сүңгі қолдануға тыйым салынды, ал 2006 жылы Нанумеяны қорғау аймағы құрылды. Нанумеяны қорғау аймағы орталық лагунаның шамамен бөлігін және атолл рифінің 10% -ын, соның ішінде теңіз мекендемелерін және 2 аралшықты қамтиды. 2010 жылы қорғау аймағында зерттеу жұмыстары жүргізілді. Ең ірі ауылдар – Хаумаефада 187 адам (2012 жылғы мәлімет бойынша) және Лолуада 187 адам (2012 жылғы мәлімет бойынша) тұрады. Пулака шұңқырлары Лакенада орналасқан, себебі нанумеялықтар Нанумеяның басты аралын масалардан таза ұстағысы келеді. Пулака (батпақты таро) су астындағы компостталған топырақтың үлкен шұңқырларында өсіріледі. 2011 жылы ку жапырақты құрт (Ethmia nigroapicella) Канава ағаштарының (Cordia subcordata, beach cordia) жапырақтарын жойып, Нанумеяға ауыр зиян келтірді. Канава ағаштары жағалауды қорғауға, желден қорғауға, көлеңке беруге және теңіз құстарының мекендеу ортасы болуға мүмкіндік береді. Канава гүлдері де жергілікті тұрғындар үшін қымбатты. 2015 жылдың наурыз айында «Пам» циклонынан туған дауыл толқындары салдарынан Нанумеяда үйлерге, егістерге және инфрақұрылымға зиян келді.
Климаттық дағдарыс
2016 жылы Тувалу әйелдерінің ұлттық кеңесі Жасыл климат қорымен бірлесіп, Нанумеа және Нанумага аралдарының әйелдеріне климаттық дағдарыл туралы пікір-таластарға қатысуға мүмкіндік жасады. Олардың басты мәселелерінің бірі – табиғи апаттардан кейін әйелдердің мойнына артылатын қосымша әлеуметтік қамқорлық жүктемесі болды. Нанумеадағы Тувалу жағалауға бейімделу жобасының шаралары, дауыл кезінде қорғаныш белдеуін құру арқылы жағалау эрозиясының зиянын азайтуға бағытталған.
Тіл және мәдени байланыстар
Нанумеялықтар полинезиялықтар. Тувалу тілінің нанумея диалектісі басқа батыс полинезия тілдерімен, соның ішінде тонга тілімен, токелау, самоан және полинезиялық шет тілдерімен тығыз байланысты. Тувалудың сегіз қауымдастығының ерекше акценттері мен кейбір ерекше сөздіктері болса да, тувалу диалектілері тувалу тілдерін сөйлейтін адамдар үшін өзара түсінікті, бірақ Нуи атолының тілінен басқа, оның тұрғындары гильберттік тілдің диалектісінде сөйлейді (кішкентай балаларды қоспағанда, Нуиден келген тувалулардың көпшілігі тувалу тілінде де сөйлейді). Бұл тілден басқа, тувалу тілі бүкіл Тувалуда түсінікті және кең таралған. Тувалуда ағылшын тілі де қолданылады, әсіресе оның астанасында, және орталық үкіметтің ресми тілдерінің бірі болып табылады. Тефолаханың ұлдары мен қыздары бүгінгі таңда жетекші отбасылардың және Нанумеяның жеті басты әулетінің негізін қалаушы ата-бабалары саналады. Бүгінгі халық Тефолахамен келген экипаж мүшелерінен де, сондай-ақ алыс және жақын өткендегі келушілерден де таратылады. Нанумея дәстүрлері Моту Фолики, Лафогаки және Те Афуа а Таэпоа аралдарының Тефолаха Нанумеядан қуған кезде екі әйел, Пай мен Ваудың себеттерінен құм төгілген кезде пайда болғанын айтады. Батыр Тефолахамен бірге Нанумеяға аңызға айналған керемет найза Каумаиле келді. Ол Самоа мен Тонга аралдарында ұзын қарумен шайқасты. Тефолаха қайтыс болғаннан кейін "Каумаиле" оның мұрагерлеріне, содан кейін оның мұрагерлеріне, жалпы 23 ұрпаққа өтті. Найзаның ағаш бөлігі радиокөміртекпен дараланғанда 880 жыл бұрын, яғни 1070 жылда жасалғаны анықталды. Ағаш Casuarina equisetifolia түрінен алынған. Еуропалықтардың Nanumea-ны алғашқыда байқауы 1781 жылдың 5 мамырында испандық теңіз офицері Франсиско Моурелле де ла Руа жасады, ол Филиппиннен Жаңа Испанияға қарай Тынық мұхитының оңтүстігінен өтіп бара жатып La Princesa фрегатымен өтті. Ол Nanumea-ны Сан-Августин деп белгіледі. 1809 жылы капитан Паттерсон "Элизабет" бригімен Австралияның Сидней қаласындағы Порт-Джексоннан Қытайға сауда сапары кезінде Тувалудың солтүстік сулары арқылы өтіп бара жатып Nanumea-ны көрді. 19 ғасырдағы Палаги саудагерлерінің арасында Том Дэй (шамамен 1872 жыл), Эдмунд Даффи (1890 жылдар шамасында) және Джек Бакленд (шамамен 1895 жыл) болды. Nanumea-ның 1860-1900 жылдар аралығындағы халқы 500 мен 650 адам арасында екені естілді. Nanumea пошта бөлімі 1919 жыл шамасында ашылды. Гилберт және Эллис аралдары колониясының 1932-1938 жылдар аралығындағы ресми округтік офицері Дональд Гилберт Кеннеди паопаоның құрылысын және Вайтупу мен Нанумеяда дамыған бір қанатты каноэлердің түрлерін сипаттады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық әскерлер Nanumea әуежайын салды және халық Лакенаға көшті. USS LST 203 кемесі 1943 жылдың 2 қазанында жабдықтарды түсіру үшін Nanumea рифіне тіреліп қалды. Кеменің тозған корпусы рифте қалып қойды. "Америкалық өткел" жергілікті суға түсушілердің көмегімен әскери-теңіз құрылыс батальоны (Seabees) жасады. Бұл өткел Nanumea-ға қол жеткізуді жеңілдетті. 30-шы бомбалау тобының B-24 Liberator ұшақтары Nanumea әуежайынан ұшты. Соғыстан кейін әуежай бұзылып, жер иелеріне қайтарылды, бірақ ұшу-қону жолағын жасау үшін коралл негізі тығыздалғандықтан, жер қазір кокос өсіруге қолайсыз.
Басқару және басқа нанумеандық қауымдастықтармен байланыс
Нанумеяның жергілікті басқару жүйесі құрылтайшы Тефолахадан немесе басқа маңызды қоныс салушылардан тараған жеті әулеттік желіні ұсынатын басшылар кеңесінен (Фалекаупуле) және сайланған жоғары басшыдан (Пулефенуа) тұрады. Арал сондай-ақ, астанасы Фунафутиде орналасқан Тувалу ұлттық парламентіне екі өкіл сайлап жібереді. Нанумеа атолы барлық нанумеялықтардың отаны болып қала берсе де, Фунафутиде, Жаңа Зеландияда (әсіресе Окленд пен Веллингтонда), Австралияда және Тынық мұхитының басқа да аймақтарында Нанумея тұрғындарының саны артып келеді. Бұл эмигранттар жақсы ұйымдастырылған, сайланған белсенді басшылық кеңестеріне ие және Нанумеядағы жағдайды тығыз қадағалайды.
Жалпы сайлау, 2024 жыл
Ампелоса Маноа Техулу және Тими Мелей 2024 жылғы жалпы сайлауда парламентке қайта сайланды.
Жеке тұлға
Нанумеялықтардың өзіндігі мен мақтанышын тувалу тілінің ерекше дыбысталу үлгісі мен сөздік қорынан, сондай-ақ олардың бірегей По о Тефолаха мерекесінен көруге болады, ол Рождество, Жаңа жыл және одан кейінгі бірнеше аптаға созылатын ұзақ мерекелік кезеңнің бір бөлігі. Бұл "Ұлы күндер" (По Лахи) мерекелері аралдың қоғамдық залында, аахига немесе манеапада түскі аспен аталады, және бәсекелі доп ойыны Те аноның марафондық кезеңін қамтиды, онда екі ауылдық команда – Хаумаефа және Лолуа – бір-бірімен күш сынасады. Жыл сайын 8 қаңтарда аралдың бір ғасырдан астам бұрын христиан дініне көшкені По о Тефолаха, Тефолаха күнінде еске алынады. По Лахи Нанумеяда және Фунафути, Фиджи, Окленд, Веллингтон, Тарава, Австралия және басқа да елдердегі көптеген Нанумеялық қауымдастықтары тарапынан тойланады. Нанумеялықтардың өзіндігі мен бірлігінің кең танылған символы – "Каумайле" атты соғыс найзасы. Аңыз бойынша, бұл найзаны аралдың негізін қалаушы Тефолаха әкелген, және ол Нанумеяға шабуыл жасаушыларды жеңу үшін қолданылған, әсіресе Лапи алып Туулаапупуды жеңгенде. Жақында жүргізілген радиокөміртектеу сынақтары Каумайле найзасының 800 жылдан астам екенін көрсетті.
Жергілікті танымал адамдар
Леди Наама Махеу Латаси (16 наурыз 2012 жылы қайтыс болды) – Нанумеа сайлау округінен сайланған Тувалу Парламентіне сайланған алғашқы әйел. Маатия Тоафа (1 мамыр 1954 жылы туған) – 2004–2006 жылдары Тувалу премьер-министрі болды және 2002 жылдан бастап 2019 жылғы жалпы сайлауға дейін Тувалу Парламентінде Нанумеадан өкілдік етті. Ол Сопоага үкіметінде Қаржы және экономикалық даму министрі қызметін атқарды (2013–2019). Вилли Телави (28 қаңтар 1954 жылы туған) 2006 жылы парламентке алғаш рет сайланды және Аписай Иелемия үкіметінде Ішкі істер министрі болып тағайындалды. Ол 2010 жылы қайта сайланды және 24 желтоқсан 2010 жылы Тувалу премьер-министрі болды. Оның премьер-министрлік мерзімі 2 тамыз 2013 жылы аяқталды. Ол 2014 жылдың тамызында Парламенттен отставкаға кетті.