Кіріспе

АҚШ-тың федералды атқарушы департаменті

АҚШ Әділет департаменті (DOJ), сондай-ақ Әділет министрлігі деп те аталады, АҚШ үкіметінің федералды атқарушы департаменті болып табылады және АҚШ-тың федералды заңдарын сақтау және әділеттілікті қамтамасыз етумен жүктелген. Ол басқа елдердің әділет немесе ішкі істер министрліктеріне баламалы. Департаментті АҚШ президентіне тікелей баяндайтын және президент кабинетінің мүшесі болып табылатын АҚШ Бас прокуроры басқарады. Қазіргі Бас прокурор – 2021 жылдың наурызынан бері қызмет етіп келе жатқан Меррик Гарланд. Әділет департаменті АҚШ-тың көптеген федералдық құқық қорғау органдарын қамтиды, оның ішінде Федералдық тергеу бюросы, АҚШ Маршалдар қызметі, Алкоголь, темекі, қару және жарылғыш заттар жөніндегі бюро, Есірткі құралдарына қарсы күрес басқармасы және Федералдық түрмелер бюросы. Департаментте сонымен қатар АҚШ федералды үкіметін сотта өкілдік ететін заңгерлердің сегіз бөлімі бар: Қылмыстық істер, Азаматтық істер, Монополияға қарсы іс-қимыл, Салық, Азаматтық құқықтар, Қоршаған орта және табиғи ресурстар, Ұлттық қауіпсіздік және Әділет басқармасы. Департаментке сондай-ақ 94 АҚШ федералды сот округінің әрқайсысы үшін АҚШ прокурорларының кеңселері де кіреді. АҚШ Конгресі 1870 жылы Юлисс С. Грант президенттігі кезінде Әділет департаментін құрды. Әділет департаментінің функцияларының бастауы 1789 жылға дейін жетеді, ол кезде Конгресс Бас прокурор лауазымын құрған болатын.

Тарих

Бас прокурордың кеңсесі 1789 жылғы Сот актісімен бір адамға арналған жартылай штаттық жұмыс ретінде құрылды, бірақ бюрократияның өсуімен бірге кеңейді. Бір кезде бас прокурор АҚШ Конгресіне де, президентке де заңдық кеңес берді; алайда, 1819 жылы бас прокурор Конгреске ғана кеңес беруді бастады, бұл басқаруға қолайлы жұмыс жүктемесін қамтамасыз етті. 1853 жылға дейін бас прокурордың жалақысы заңмен басқа кабинет мүшелеріне төленетін сомадан кем етіп белгіленді. Алғашқы бас прокурорлар жеке заң практикасымен айналысып, жалақыларын толықтырды және көбінесе сотта адвокат ретінде істерді қарады. Офистің қарапайымдылығын Эдвард Бейтс (1793–1869), Авраам Линкольннің (1861–1864) бас прокуроры көрсетеді. Бейтс кішкентай кеңседе, алты қызметкермен жұмыс істеді. Басты міндеті – Линкольн мен кабинет мүшелерінің сұрауы бойынша заңдық пікірлер беру және Жоғарғы Сотта сирек кездесетін істерді қарау болды. Линкольннің кабинетінде оның пікірін сұрау қажеттігін сезінбеген тәжірибелі заңгерлер көп болды. Бейтс ел бойынша АҚШ прокурорларына билік ете алмады. Федералды сот жүйесі Ішкі істер министрлігінің қарауында болды, ал Қаржы министрлігі талап-арыздармен айналысты. Бейтс кеңсесінің шығарған пікірлерінің көпшілігі маңызды емес еді. Линкольн оған ешқандай арнайы тапсырма бермеді және Жоғарғы Сотқа тағайындау туралы кеңес сұрамады. Бейтс саяси негізі мықты кабинет мүшесі ретінде жалпы саясатқа пікір білдіруге мүмкіндік алды, бірақ ол көбінесе үнсіз болды. 1830 және 1846 жылдары бас прокурорды толық штаттық жұмысқа айналдыруға жасалған сәтсіз әрекеттерден кейін, 1867 жылы Конгрессмен Уильям Лоуренс басшылық еткен Палатаның Әділет комитеті бас прокурор басқаратын және түрлі министрліктердің адвокаттары мен АҚШ адвокаттарынан құралған «заң департаментін» құру туралы тергеу жүргізді. 1868 жылдың 19 ақпанында Лоуренс Әділет департаментін құру туралы заң жобасын Конгреске ұсынды. 1870 жылдың 22 маусымында президент Улисс Грант заң жобасына қол қойды. Грант Амос Т. Акерманды бас прокурор, ал Бенджамин Х. Бристоуді Американың бірінші бас заңгері етіп тағайындады. Департаменттің негізгі міндеті – азаматтық құқықтарды қорғау болды. Ол Конституцияның 13, 14 және 15-ші түзетулеріне қарсы тұру үшін зорлық-зомбылық пен сот процестерін пайдаланған ішкі террористік топтарға қарсы күресті бастады. Акерман да, Бристоу да 1870-ші жылдардың басында Ку-клукс-клан мүшелерін қудалау үшін Әділет министрлігін пайдаланды. Гранттың билікке келген алғашқы жылдары Клан мүшелеріне қарсы 1000 айыптау актісі қойылды, оның ішінде 550-ден астам адам Әділет департаментімен сотталды. 1871 жылы 3000 айыптау және 600 сот үкімі шығарылды, олардың көпшілігі қысқа мерзімге сотталды, ал көшбасшылары Нью-Йорктегі Альбани федералдық түрмесінде бес жылға дейін жазасын өтеді. Нәтижесінде Оңтүстікте зорлық-зомбылық күрт азайды. Акерман Грантқа алғыс айтып, досына террористерді қудалауда Гранттан «жақсырақ» немесе «күштірек» ешкім жоқ екенін айтты. 1871 жылдың желтоқсанында Акерманның орнын бастан алған Джордж Х. Уильямс Гранттың екінші президенттік мерзімінде 1872 жылдың көктеміне дейін Кланды қудалауды жалғастырды. Содан кейін Уильямс Кланға қатысты істермен толып кеткен Әділет департаментінің қылмыстық іс жүргізуді жалғастыруға жеткілікті күші болмағандықтан Кланға қарсы қудалауды тоқтатты. Заң Солиситор-генералдың кеңсесін де құрды, ол АҚШ Жоғарғы Сотында үкіметтік сот ісіне бақылау және басшылық жасады. 1887 жылы Мемлекетаралық сауда туралы заң қабылданғаннан кейін, федералды үкімет құқық қорғау міндеттерінің бір бөлігін өз мойнына алды және Әділет департаментіне оларды орындау міндеті жүктелді. 1884 жылы федералды түрмелерді басқару Ішкі істер департаментінен жаңа департаментке ауыстырылды. Жаңа нысандар салынды, соның ішінде 1895 жылы Левенворттағы жазалау орындасы және 1924 жылы Батыс Вирджиниядағы Алдерсон қаласында орналасқан әйелдерге арналған нысан құрылды. 1933 жылы президент Франклин Д. Рузвельт Әділет департаментіне «АҚШ үкіметінің талаптары мен талаптары бойынша және оған қарсы айыптаулар бойынша сотқа шағымдану функцияларын, сондай-ақ АҚШ үкіметінің талаптары мен талаптарын қорғау және осыған байланысты АҚШ адвокаттарының, маршалдардың және клерктерінің жұмысын қадағалау функцияларын берді, қазір кез-келген агенттік немесе офицер жүзеге асырады».

Бас кеңсесі

АҚШ Әділет департаментінің ғимараты 1935 жылы Милтон Беннетт Медаридің жобасы бойынша аяқталды. Медаридің 1929 жылы қайтыс болуымен, оның Филадельфиядағы «Занцингер, Бори және Медари» фирмасының қалған серіктестері жобаны өздеріне алды. Конституция және Пенсильвания даңғылдарымен, сондай-ақ тоғызыншы және оныншы көшелермен шектелген солтүстік-батыс учаскесінде орналасқан ғимаратта кеңістік бар. Әділет департаментінің мөріндегі латын тіліндегі «Qui Pro Domina Justitia Sequitur» (шамамен «Әділет қызметінде кім тырысады») ұранының бастапқы мағынасын анықтауға бірнеше әрекет жасалды, бірақ ешқайсысы толыққанды сәтті болған жоқ. DOJ мөрінің түпнұсқа нұсқасы қашан қабылданғаны және ұран мөрде алғаш рет қашан пайда болғаны да белгісіз. DOJ-дың ең сенімді пікірі бойынша, бұл ұран Бас прокурорға (және, демек, Әділет департаментіне) қатысты, ол «әділет атынан (немесе Әділет қызы) қудалайды». Ұрандағы прокурордың (немесе мемлекеттік адвокаттың) әділеттің өзінің қызметшісі ретіндегі ұғымы, Әділет департаментінің Бас ғимаратындағы Бас прокурордың кеңсесіне жақын салтанатты ротонданың кіреберісіндегі есік панеліндегі ағылшын тіліндегі ұқсас жазуда («АҚШ азаматтарына сот арқылы әділет орнатылғанда жеңіске жетеді») нақты бейнеленген. 2001 жылы ғимарат бұрынғы Бас прокурор Роберт Ф. Кеннедидің құрметіне қайта аталды. Оны кейде «Бас Әділет» деп те атайды.