Кіріспе

Норвегияның 4-ші премьер-министрі, норвегиялық саясаткер Йохан Свердруп (30 шілде 1816 – 17 ақпан 1892) – Либералдық партиядан шыққан норвегиялық саясаткер. Ол парламентаризм енгізілгеннен кейін Норвегияның алғашқы премьер-министрі және Норвегияның төртінші премьер-министрі болды. Свердруп 1884 жылдан 1889 жылға дейін премьер-министр қызметін атқарды.

Алғашқы жылдар

Ол Норвегияның Вестфолд қаласындағы Семде дүниеге келген. Ол Якоб Лив Борх Свердруп (1775–1841) және Гунделл Биргитт Сиангтың (1780–1820) ұлы еді. Оның әкесі Норвегияда ғылыми егіншіліктің негізін қалаушы болды. Ол 1841 жылы заң білімін аяқтады. Ослофьордтың батыс жағалауындағы кішкентай Ларвик қаласында заңгер болып жұмыс істеді. 1851 жылы ол алғаш рет Стортингке сайланды, және содан бастап 1884 жылы премьер-министр болып тағайындалғанға дейін парламенттің жетекші тұлғаларының бірі болды. Норвегияда саяси партиялар тиімсіз және қажетсіз деп есептелді. Свердруп Стортингке келген күндерінен бастап шаруалардың көп бөлігінен және қалалық өкілдер арасындағы радикалды топтардан тұратын радикалды партия құруға тырысты. Оның алғашқы талпынысы топ жетекшілерінің кәсібіне орай "заңгерлер партиясы" деп аталды. Бірақ, мұндай радикалды жаңалыққа уақыт жетпегені тез байқалды, ал келесі жылдары Свердруп шаруалардың жетекшісі Оле Габриэль Уэландпен (1799–1870) бекем одақ құрды.

Қақтығыстар күшейе түседі

Саяси реформа ретінде басталған күрес қазір саяси сәтсіздікке айналды, ол заң шығару және атқару билігі арасындағы тепе-теңдікті өзгертуді талап етті. Осының өзі Свердруптың мақсаты болды. "Барлық билік Стортингтің залдарында шоғырлануы керек" – оның саяси бағдарламасының негізі болды. 1879 жылы құрылып келе жатқан партиясы конституцияға жаңа өзгерістер енгізу арқылы күтпеген қадам жасады. Бұл Кеңес мүшелерін таңқалдырды, тіпті Кеңестің көрнекті өкілі, премьер-министр Фредерик Стэнг отставкаға кетті. Жаңа премьер-министр Кристиан Селмер Кеңесте бұрынғыдай беделді де, ықпалды емес еді, ал Свердруп конституциялық талаптарға сәйкес 1881 жылы жасалуы тиіс келесі қадамға дайын тұрды. Бірақ Свердруптың көпшілігі Кеңеске қарсы жоспарланған импичмент процесінде жеңіске жетуіне жеткіліксіз болды. 1882 жылғы жалпы сайлауда Свердруптың партиясы сенімді түрде жеңіске қолы жеткізді. Олар Стортингтің 25 пайызын, сондай-ақ Жоғарғы Сотпен бірге сот төрешілерінің құрамын, құрылып келе жатқан солшыл партияның мүшелерімен толықтыра алды. Venstre (норвег тілінен аударғанда "сол") – Свердруп пен Яабектің либералдық және радикалдық партиясы, бірақ социалистік идеологиядан мүлдем алыс болған партия. Høyre (норвег тілінен аударғанда "оң") – Кеңестің және консервативті саналатын азшылық партиясы. 1883 жылдың күзінде судьялар жиналды, ал сот процесі бірнеше айға созылды, нәтижесінде көптеген министрлер лауазымынан алынып, ірі айыппұл салынды. Патша Кристиан Швейгард басқаруымен жаңа Кеңес тағайындалды, бірақ бұл қадам тиімсіз болды, себебі Свердруп дереу жаңа импичмент процесімен қорқытты. Жаңа Кеңес "Сәуірлік министрлік" деп аталды, бұл патшаның туындаған тотальді дағдарыстың шешімін табу үшін күрескен уақытын көрсетеді, оны қабылдауға болатын жағдайға жеткізуге тырысты. Ақырында, Жохан Свердрупты премьер-министр етіп тағайындаудан басқа жол қалмады. Норвегия тарихында Монтескье ұсынған тепе-теңдік пен өзара бақылау идеалынан парламенттік жүйеге көшу оның премьер-министр болып тағайындалған сәтінде орын алды. Дәлелдерге сүйенсек, Свердруптің өзі парламенттік жүйенің салдарына толыққанды түсінбеген. Сондықтан, үлкен қолдаумен билікте өткізген бес жылы жеңіспен аяқталған жоқ, керісінше, парламенттегі жеңілістер тізіміне айналды. Бұл дерлік жеке трагедияға ұласты, ал 1889 жылғы отставкасы Venstre партиясының ішінде орын алған сәтсіз драманың жалғыз мүмкін аяқталуы болды.

Свердруп үкіметі

Бірінші күннен бастап Свердруптың премьер-министр ретінде, көптеген норвегиялықтардың қорқынышпен немесе құрметпен қараған құзыретті стратегия емес екені анық болды. Ол өзінің жақтастарының дерлік 30 жыл бойы солай істегендей одан әрі оны қолдауын күтті. Сондай-ақ, Venstre Свердруп пен басқа да көшбасшылар күткеннен гөрі әлсіз байланысқан коалиция екені белгілі болды. Билік тармағына қарсы күрес, кейіннен тез тарап кеткен одақтарды құрады. Свердруп және оның барлық министрлері партияның консервативті фракциясына жатты. Олардың қолдауы зор болды, бұл қолдауды жетекші норвегиялық социолог, Штайн Роккан, «шеткері аймақ» деп атады – дін қызметкерлеріне қарсы жаңа христиандық дінді ұстанатындар, қала тіліне қарсы «жаңа норвегиялық» тілді қолдайтындар, тоталитаризмді жақтаушылар. Оның ең ірі қатесі – сол жылдары туындаған қиын саяси жағдайларда радикалды фракциядан ешкімді қабылдамауы және олардың кеңестерін ескермеу арқылы оларды одан әрі шеттету болды. 1885 жылғы жалпы сайлауда партияның ұраны «Йохан Свердрупқа сеніңіз» болды, кейіннен ол жасалған ең абсурдты ұрандардың бірі деп танылды. Бір-бірімен келісе алмайтын партия ұзаққа соқпайды, ал партиядағы жарықшақ келесі жалпы сайлауға дейінгі үш жыл ішінде анық көрінді. Свердруп және оның әріптестері, Стортингтегі азайған тобы партиядан шеттетіліп, өздерінің Venstre партиясын құруға мәжбүр болды. Алғашқы партия, енді Свердруптың басты қарсыластары Ульманн мен Штин басқарып, оған қарсы дауыс берді және «орындыққа» жабысып тұрған аға мемлекет қайраткерін сықақ етті, бірақ оны Høyre құтқарды, олар Venstre ішіндегі қақтығысты азайтуға ниеттенбеді және олардың ең жақсы үміті 1888 жылғы жалпы сайлауға дейін Свердруп үкіметін бейбітшілікте қалдыру екеніне сенді. Сол сайлаудан кейін Høyre стратегиясының дұрыс екені толыққанды дәлелденді, Свердруптың үкіметі тез құлатылды.

Парламентаризмнің атасы

Бұл даулы саяси көшбасшыға қатысты пікірлер, пікір білдірушілердің саяси және тарихи байланысына қарай күрт өзгеше болуы мүмкін. Свердруптың өте білікті және қабілетті оппозициялық көшбасшы және стратегияшы болғанын жоққа шығаруға болмайды, оның ішкі саясатқа шамамен 30 жыл бойы зор ықпалы болды. Аталған көзқарасқа қарсы айтуға болатыны, оның оппозициясының көптеген нәтижелері құрылысқа қатысты зиянды болды, себебі ол радикалды және әлеуметтік-либералдық саяси ұстанымдарын Яабектің шаруалардың шала байланысты одағында ықпал ету үшін сатқан. Екінші жағынан, шаруалар мен мемлекеттік қызметкерлер мен саудагерлер арасындағы таптық күрес болғанын ұмытуға бейім, ал Норвегияда ақсүйектер болмағандықтан, олар ең ықпалды топтар еді. Свердруп, мемлекеттік қызметкер, қоғамды өзгерту мақсатымен шаруалардың көпшілігіне, ықпалы аз тобына қосылған. Оның әлсіздігі – кешірімділік танытуға және қартайған шағында икемділік танытуға келмейтін болғаны. Оның саясатының басты мақсаты болып көрінген парламентаризм тұжырымын түсінбеуі де сондай. Оның билік символына жабысуына жасы себеп болуы мүмкін, бірақ ол 70 жасқа жуық еді. Көптеген тарихшылар оның патша тағайындаған Кеңеске қарсы күресі тым ұзаққа созылғанын қорытындылайды. Ол жемісін жинауға үлкермеді, бірақ Норвегиядағы жаңа саяси жағдайға жол ашты.