Кіріспе

Перос Банхос (Pedro dos Banhos) немесе Baixos de Pêro dos Banhos – ежелгі карталарда көрсетілген, Британдық Үнді мұхитының Чагос архипелагындағы бұрынғыда мекенделген атолл, сонымен қатар Маврикий да оған құқық таласады. Атоллдың солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан Йейе аралы – Чагос архипелагының Мальдив аралдарына ең жақын аралы.

География

Атолдың жалпы ауданы – , ал құрлықтың ауданы бар болғаны – , ол 32 шағын аралдан тұрады. Қалған беттің көп бөлігін ашық теңізге байланысқан лагуна және риф жазықтығы алып жатыр. Перос Банхос – бұл коралл рифтерімен қоршалған, көршілес Мальдив аралдарындағыдай, орташа өлшемді коралл атолы. Лагунаның диаметрі, француз тілінде Baie de Peros Banhos деп аталатын, 20 км-ден сәл астам. Айналмалы рифтің оңтүстік-шығыс жағы шөгіп кеткен. Барлық аралдар тегіс, құмды, ал ең ірілері кокос ағаштарымен жабылған. Топтың ең үлкен және ең маңызды аралы – Иль-ду-Койн. Онда Перч елді мекені орналасқан, сол жерден атоллдың кокос плантациялары басқарылған. Бұл арал атоллдың басты порты болды және тауарларды тиеу-түсіру үшін кемежайы болды. Перус-Банхоста тұрақты түрде қоныстанған жалғыз арал – Иль-ду-Койн. Атоллдың басқа маңызды аралдарында ғимараттар болған және Grande Soeur, Île Diamant, Île Manoël және Île Pierre аралдарында уақыт-уақытпен адамдар тұрған. Бұл аралдардың барлығы бұрын Иль-ду-Койндан басқарылған кокос плантациясының бір бөлігі болған. Атоллдың солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан Йейе аралы – Мальдив аралдарына ең жақын Чагос аралы. Йейе аралы мен Ган аралының (Адду атолы) арақашықтығы – . 19 ғасырдың ортасында алғашқы карталар жарияланғаннан бері осы атоллдың географиясында өзгерістер болды. Алғашқы зерттеу кезінде кокос ағаштарымен жабылған Сент-Брэндон аралы қазір тек құм жағалауына айналған. Екінші жағынан, Перос Банхостың батыс жағында Верте аралының солтүстігіндегі арал 1837 жылы командир Роберт Морсбидің зерттеуі кезінде кішкентай құм жағалауы болған, бірақ қазір ол өсімдіктермен жабылған орташа өлшемді арал.

Тарих

Перус-Банхос 1513 жылы португалдық теңізші Афонсу де Альбукерке ашқан. Бұл атоллдың атауы "Pêro dos Banhos" деген есімнен шыққан, ол осы атолда кемесі сүңгіп, қаза тапқан тағы бір португалдық теңізшісінің есімі. Перус-Банхостың ең алғашқы және ең қызықты сипаттамасын Мануэл Рангель «Перо-дос-Банхос трагедиясы» атты еңбегінде жазған. Ол 1556 жылы Перус-Банхос рифтерінде сүңгіп, қираған португалдық «Консейса» кемесінің құрбаны болған. Кокос ағаштары пайда болғанға дейін 165 адам Перус-Банхостың құмды аралында тірі қалды; олардың арасында екі әйел және бес католик дін қызметкері болды. Рангель сол аралда шөптер мен өсімдіктер өскенін, шамамен он мың құс мекендегенін айтады. Құстардың еті барда кемеден құтылғандар аман қалды, бірақ құс популяциясының көп бөлігін жегеннен кейін көптеп қайтыс бола бастады. Мануэл Рангельдің сөзіне қарағанда, құмға шағын шұңқырлар қазып ауыз су табуға болады. Сондай-ақ, көптеген тасбақалар осы аралдың жағасына жұмыртқа салуға келетін. 1756 жылдан бастап Иль-дю-Койн аралында 500-ге дейін адам тұрған. Илои тұрғындарының көпшілігі кокос плантацияларында және мұнай өндіру саласында жұмыс істеген. Илоилер христиан дінін ұстанды және жергілікті халық көшірілгенге дейін Перус-Банхоста шіркеулер мен бастауыш мектептер болған. Олардың тілі француз тілінің креолдық түрі болған. Атоллдың солтүстік-батысында Іле Диабл деп аталатын кішкентай бұталы арал бар. Бұл аралдың аты жергілікті халықтың кейбір наным-сенімдері болғанын көрсетеді. Перос-Банхос атолының солтүстік жағындағы Морсби аралы 1837 жылы Чагос архипелагының алғашқы дәл картасын жасаған британдық гидрограф Роберт Морсбидің құрметіне аталған. Морсбидің зерттеулерінен кейін, Перус-Банхос атолының ең толық картасын Үндістан Әскери-теңіз күштерінің гидрографиялық қызметі жариялады. 1970 жылы Перус-Банхос атолының барлық халқы британдық үкімет тарапынан Маврикийге күштеп көшірілді. Соңғы кезде аралдарға қайта қоныстандыру мүмкіндігі зерттелді, бірақ қазіргі таңда кіруге тыйым салынған. 2022 жылдың ақпан айында, жер аударылған арал тұрғындары халықаралық сот шешімдері мен БҰҰ Бас Ассамблеясының көпшілік дауысынан кейін аралға бірінші рет ешкімнің бақылауысыз сапар жасады. Маврикийдің премьер-министрі Правинд Джугнаут бұл Ұлыбританияны ұялту мақсатында емес, «біздің аумағымыздың бір бөлігіне қатысты егемендігімізді жүзеге асыру және бұл халықаралық құқыққа сәйкес келеді» деді.

Табиғат қорығы

Морсби аралының (солтүстік) ең шығыс нүктесі мен Фуке аралының (оңтүстік) ең шығыс нүктесі арасындағы сызықтан шығысқа қарай жатқан атолл бөлігі Перос Банхос атолл қатаң табиғи қорығының құрамына кіреді. Осы және басқа да қатаң табиғи қорықтарға, сондай-ақ олардың ішіндегі аралдарға кіруге тыйым салынады, ал Британдық Үнді мұхиты территориясы белгілі бір іс-әрекеттерге қатаң шектеулер қояды. Кеме иелері Перос Банхос атолл қатаң табиғи қорығының шегінде тіпті аялдама жасаудан да аулақ болуға кеңес береді.