Кіріспе
Мұса Джалиль (1905–1944) – совет татар ақыны және партизан. Ол Кеңес Одағының Батыры атағы мен «Моабит дәптерлері» шығармасы үшін Ленин сыйлығын бірдей алған жалғыз ақын. Екі сыйлық та оған өлімнен кейін берілді.
Musa Cälil (, ; Муса Джалиль; 15 February 1905 [O. S. 2 February 1905] – 25 August 1944) was a Soviet–Tatar poet and resistance fighter. He is the only poet of the Soviet Union awarded simultaneously the Hero of the Soviet Union award for his resistance fighting and the Lenin Prize for having written The Moabit Notebooks; both awards were bestowed upon him posthumously.
Ерте өмір
Мұса Кәлил Орынбор губерниясындағы Мұстафино ауылында металл жинаушылар отбасында дүниеге келген. Орынбордағы Хусания медресесін бітірген. Оның алғашқы жарияланған шығармалары революциялық өлеңдер болды. Кәлилдің ерте туындыларында түркілік аруз өлеңінің ырғағы байқалады, бұл 1920 жылдардағы жас татар поэзиясында жиі кездесетін революцияны жырлайтын романтикалық поэтикалық стиль – ғысыянизмге (ğıysyanizm; гыйсъянизм) байланыстырылады. 1919 жылы ол Орынбордағы жасырын комсомол ұясына қосылды (сол кезде аймақ ақ гвардияшылардың бақылауында болды). Содан кейін Мұса Ресей азамат соғысына ақтарға қарсы күреске қатысты; жас болғандықтан, ол фронтқа аттанбады, орнына Қызыл Армия бөлімінде қызмет етті. 1920 жылы Кәлил туған ауылына оралып, коммунистік жастар ұйымы "Қызыл гүлді" құрды. Ол сондай-ақ Мұстафинода комсомол белсендісі болды. Өз ауылын губерниялық комсомол конференциясында өкілдік етті.
Әдеби өмір
1920 жылы Татар АССР-і құрылып, Қазан оның астанасы болды. 1922 жылы Мұса, басқа татар ақындарымен бірге Қазанға көшіп келді. Осы кезеңде ол жазған өлеңдердің ішінде "Қызыл әскер", "Қызыл мереке", "Қызыл батыр", "Қызыл жол", "Қызыл күш" және "Қызыл ту" бар. Қазанда Кялил "Qьzьl Tatarstan" газетінде түсірмеші болып жұмыс істеді және Шығыс педагогикалық институтының рабфагында оқыды. Ол Қауи Нәкми, Хади Такташ және Ғәдел Құтұй сияқты татар ақындарымен танысты. 1924 жылы ол "Пролеткульт" әдеби қоғамының мүшесі болды. Сол жылдан бастап оның поэзиясы ғисианшылдықтан және аруздан тайып, татар халық поэзиясына көшті. Оның "Барабыз" атты алғашқы өлеңдер жинағы 1925 жылы жарық көрді. Ондағы өлеңдер революцияға дейінгі өмірді бейнелейді.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде
1941 жылғы маусымда Одаққа Орталық державалар басқыншылық жасағаннан кейін, Кэлиль Қызыл Армияға өз еркімен қатысты. Саяси комиссарлық курстарды бітірген соң, Волхов майданына жетіп, "Отвага" газетінде соғыс тілшісі болды. Ол бастапқыда патриоттық өлеңдер жазса, кейіннен соғыс және соғысқа ұшыраған адамдар туралы лирикалық шығармаларға көшті. 1942 жылғы маусымда Любан шабуыл операциясы кезінде Кэлильдің бөлімшесі қоршауға түсті. Бөлімшесі блокаданы бұзуға тырысқанда, ол ауыр жарақат алып, соққыға ұшырап, тұтқынға түсті. Кеңес әскерінің тұтқындары үшін арналған концлагерьлерде, оның ішінде Латвиядағы Даугавпилстегі және Спандаудағы Сталаг 340-та айлар бойы өткізгеннен кейін, Кэлиль Германия басып алған Польшадағы Демблин бекінісіне ауыстырылды. Онда Вермахт лагерьге Идель-Урал және Шығыс ұлттарының тұтқындарын жинады. Кэлиль оған қарсылық көрсету тобын құру арқылы жауап берді. 1942 жылдың соңында Вермахт "ұлттық легиондар" деп аталатын әскерлік құрамаларды құра бастады. Басқаларының ішінде, Идель-Урал легионы Волга бассейнінің ұлттарына жататын әскери тұтқындардан Лагер-Едльняда құрылды. Легионның көп бөлігі Волга татарларынан тұрғандықтан, немістер оны көбінесе Волга татарлары легионы деп атады. Вермахт легионерлерді Қызыл Армияға қарсы әрекет етуге дайындауға кірісті. Кэлиль Гумероф деген жалған есіммен легионның Вермахт үгіт бөліміне қосылды. Кэлильдің тобы Ұлттық-социалистік жоспарларды жорықтап, адамдарды оларға берілген қаруды Ұлттық-социалистерге қарсы пайдалануға көндіруді мақсат етті. Қарсылық тобының мүшелері неміс басшылығы шығарған "Идель-Урал" газетінің редакциясына еніп, легионерлер арасында Гитлерге қарсы жалақтарды басып, таратып, әрқайсысы бес адамнан тұратын жасырын топтар құрды. Шығыс майданына жіберілген Волга татарлары легионының бірінші батальоны көтеріліс жасап, ондағы барлық неміс офицерлерін атып өлтіріп, Белорусьтегі кеңес партизандарына қосылды.
Тұтқындалу және өлім
1943 жылы 10 тамызда Гестапо оны және жолдастарын тұтқындап, Берлиндегі Моабит түрмесіне жіберді. Ол бельгиялық патриот және қарсылық күресшісі Андре Тиммерманс пен поляк тұтқынымен бірге камерада отырды. Түрмеде ол түрмедегі өмірінде жазған өлеңдерін серіктерімен сөйлесу үшін неміс тілін үйреніп, өз қолымен кітапшаларға жинақтады. 1944 жылы 12 ақпанда 12 адамнан тұратын тобымен бірге өлім жазасына кесіліп, 25 тамызда Берлиндегі Плоццензее түрмесінде гильотинаға алынды. Оның денесі табылған жоқ.
Түрме жазбалары
Кейіннен екеуі де Сталиннің лагерьлерінде қаза тапты. Шәрипов Моабит түрмесінде де қамауда болды және түрме күзетшілері бомбалаудан жасырынып жатқанда Калиль мен Абдулла Алиштің жазбаларын алды. Жазбаларды сақтап қалу үшін Калильдің тобы оны қоршауға алды. Екінші жазбаны бельгиялық камераласы Андре Тиммерманс сақтаған. Бұл жазбалар 1946 және 1947 жылдары Татар АССР Жазушылар одағына тапсырылды. Олар екі кітап болып, "Моабит дәптері" (Moabit Däftäre) деген атпен жарық көрді. Калильдің әйелі Әмина Залялова түпнұсқаларды Татарстанның Ұлттық мұражайына сақтауға берді. Бір жазбаны 1946 жылы этникалық татар түрік азаматы Казим Миршан Римдегі Кеңес елшілігіне әкелді. Алайда бұл жазба SMERSH архивінде жоғалып кетті, ал 1979 жылдан бері оны іздеу нәтиже бермеді. Бұл жазбалар араб әрпімен жазылған.
Мұра
1946 жылы МГБ Мұса Кэлиль туралы іс ашып, оны жауыздықпен айыптады. 1947 жылдың сәуір айында оның есімі іздестіріліп жатқан "қауіпті қылмыскерлер" тізіміне қосылды. Кейін татар жазушылары мен Татарстанның мемлекеттік қауіпсіздік органы Кэлильдің Үшінші рейхке қарсы астыртын күресін және оның қазасын дәлелдеді. 1953 жылы "Моабит дәптерлері" Қазанда басылып шықты. Мұса Кэлиль 1956 жылы Кеңес Одағының Батыры атағымен марапатталды, ал 1957 жылы "Моабит дәптерлері" үшін Ленин атындағы әдеби сыйлыққа ие болды. 1971 жылы кеңестік татар композиторы Алмаз Монасыпов жазған "Мұса Жәліл" атты симфониялық поэма ақынға арналды. 1972 жылы кеңестік астроном Тамара Михайловна Смирнова ашқан 3082 Джалил астероиді оның құрметіне аталды. 2021 жылдың 13 қазанында Екатеринбург қаласының Свердловск облысында Мұса Кэлильге арналған ескерткіш салтанатты түрде ашылды.