Кіріспе
Башқұрт тарихшысы, түрколог және ұлттық көшбасшы Зәки Велиди Тоған (, Ахмет Заки Ахметшахович Валидов, Ахмет Зәки Велиди Тоған; 1890 – 1970, Стамбул қаласында) – башқұрт тарихшысы, түрколог және башқұрт революциялық-азаттық қозғалысының жетекшісі, философия ғылымдарының докторы (1935), профессор, Манчестер университетінің құрметті докторы (1967).
Zeki Velidi Togan (, Ахмет Заки Ахметшахович Валидов, Ahmet Zeki Velidi Togan; 1890 – 1970 in Istanbul), was a Bashkir historian, Turkologist, and leader of the Bashkir revolutionary and liberation movement, doctor of philosophy (1935), professor, honorary doctor of the University of Manchester (1967).
Өмірбаян
Ол Уфа губерниясының (қазіргі Ишимбай ауданы, Башқортостан) Стерлитамак уезіндегі Кузяново ауылында дүниеге келген. 1912 жылдан 1915 жылға дейін Велиди Казандағы медреседе (Қазимия) сабақ берді, ал 1915 жылдан 1917 жылға дейін бюро мүшесі болып, Мемлекеттік Думадағы мұсылман депутаттарын қолдады. 1917 жылы Миллет Мәжілісіне сайланды және Шариф Манатовпен бірге Башқұрт Шуросын ұйымдастырды. 1917 жылдың желтоқсанында Орынборда өткен Башқұрт съезінде ол автономиялы Башқортостанды жариялады. Бірақ, 3 ақпанда 1918 жылы Кеңес әскерімен тұтқындалды. 1918 жылдың сәуірінде қашып құтылып, большевиктерге қарсы күштерге қосылды. 1918 және 1919 жылдары Велидидің башқұрт әскерлері әскербасы Александр Дутовтың, содан кейін адмирал Колчак басшылығымен большевиктерге қарсы күресті. РСФСР башқұрттарға автономия уәде еткен соң, Велиди большевиктермен бірігіп, адалдығын өзгертті. 1919 жылдың ақпанынан 1920 жылдың маусымына дейін Башревкомның (Башқұрт революциялық комитетінің) төрағасы болды. 1920 жылы қыркүйекте Бакуде өткен Шығыс халықтарының съезіне қатысып, мұсылман социалистік ұйымы ERK-нің жарғысын жасауға атсалысты. Бірақ, большевиктер уәделерін орындамады деп санағандықтан, Орталық Азияға көшіп кеткеннен кейін оларға қарсы сын айта бастады. Түркістанда Велиди Басмачи қозғалысының жетекшісі болды. 1920-1923 жылдары «Түркістан ұлттық одағының» төрағасы болды. 1923 жылдың сәуірінде ол Мәшхедтегі британ елшілігіне басмачилерге қолдау көрсету туралы өтінішпен келген делегация құрамында болды, бірақ британ шенеуніктері күмәнмен қарады. 1923 жылы Валиди Иранда Ахмад ибн Фадланның түпнұсқа қолжазбаларын тауып, эмиграцияға кетті. 1925 жылдан бастап Велиди Түркияда тұрып, 1927 жылы Стамбул университетінің түрік тарихы кафедрасының профессоры болып тағайындалды. Бірақ, 1932 жылы Бірінші түрік тілі конгресінде түрік тарихы тезисін сынағандықтан, ол Венаға қашуға мәжбүр болды, онда 1935 жылы Вена университетінде философия докторы ғылымын қорғады. Содан кейін ол Бонн университетінде (1935-1937) және Геттинген университетінде (1938-1939) профессор болып жұмыс істеді. Сотта ол Гюрем ұйымының төрағасы болды деп айыпталды, бұл ұйым Кеңес Одағында тұратын түркі халықтарын азат ету үшін нацистік Германиямен әскери одақ құруға бағытталған. 1947 жылы қайта сотта барлық айыпталушылар босатылды. 1953 жылы Стамбул университетінде Ислам зерттеулер институтын ұйымдастырды. 1967 жылы Манчестер университетінің құрметті докторы атанды. Сонымен қатар ол Түркі халықтары энциклопедиясына үлес қосты. Оның түркі халықтарының мәдениеті, тілі және тарихы туралы мақалалары көптеген тілдерге аударылды.
Көзқарастар
Велиди түркішіл болған және түркі әлемінен парсы мәдени ықпалын жоюды қолдады, осыны жадидшіл қозғалыста насихаттауда белгілі бір ықпалға ие болды. Оның пікірінше, түркі халықтары "ирандықтар өркениетіне тұтқын түскен", Бухара, Ферғана және Хива қалаларының халқының тілі мен әдебиеті парсы сөздерімен араласып кеткендігі үшін сынады. Ол түркі халықтары өздерінің "ұлттық рухани байлығын" таба алуы үшін парсы ықпалын жою қажет деп есептеді.