Кіріспе
Қазақ ақыны, композиторы және философы
Ерте өмір және білім
Абай Ресей империясының Семей уезінің Шыңғыс болысы Қараұыл ауылында (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы) дүниеге келген. Ол Құнанбай мен оның екінші әйелі Ұлжанның ұлы еді. Олар оған мұсылман болғандықтан Ибрагим деп ат қойды, және ол өмірінің алғашқы жылдары осы атпен танылды. Ибрагим алғашқы білімін жергілікті медреседе Мұлла Ахмет Рызадан алды. Рызаның тәрбиесінде өткен балалық шағында ол "Абай" (яғни "сақты") деген лақап атқа ие болды, ол лақап ат оның өмірінің соңына дейін сақталды. Әкесінің мүмкіндігі болғандықтан, Абайды Семейдегі орыс мектебіне оқуға жіберді. Онда ол Михаил Лермонтов пен Александр Пушкиннің шығармаларын оқыды, олар оның жазушы ретінде қалыптасуына зор ықпал етті. Сонымен қатар, ол шығыс поэзиясын, оның ішінде "Шахнаме" мен "Мың бір түн" кітаптарын оқуды ұнататын.
Үлестер
Абайдың қазақ мәдениеті мен фольклорына қосқан ең басты үлесі – оның поэзиясында, ол қазақ халық мәдениетінен туындаған ұлы ұлттық сезімді білдіреді. Оған дейін қазақ поэзиясының көп бөлігі ауыз әдебиеті түрінде сақталған, қазақ даласының көшпелі тұрмысын көрнекті бейнелеген. Абай өмірінде маңызды әлеуметтік-саяси және әлеуметтік-экономикалық өзгерістер болды. Қазақстандағы білім беруге қызығушылық артып, оқу мүмкіндіктері көбейді, сондай-ақ орыс, батыс және азиялық философиялармен танысу кеңейді. Абай Құнанбайұлы осы жаңа аймақтардың мәдени және философиялық тарихын терең зерттеді. Осы тұрғыдан алғанда, Абайдың шығармашылық поэзиясы білімді қазақтардың философиялық және діни ой-өрісіне әсер етті.
Мұра
Алаш ордасы қозғалысының жетекшілері оны өздерінің шабыт көзі және рухани жолбасшысы ретінде қарастырды. Қазіргі қазақ суреттерінде Абай көбінесе домбыра (қазақтың ұлттық аспабы) ұстап, дәстүрлі киімде бейнеленеді. Бүгінде қазақтар Абайды өз халқының ұлттық санасына енген тұңғыш халық қаһармандарының бірі деп құрметтейді. Қазақ ұлттық педагогикалық университеті мен Алматы қаласындағы маңызды даңғылдардың бірі оның есімімен аталады. Сондай-ақ, оның атымен бірнеше мектеп аталған. Абайдың суреті Қазақстан, Кеңес Одағы және Үндістан пошта маркаларында бейнеленген. Қазақстанда Абай қаласы мен Абай облысы оның құрметіне аталған. Абайдың шәкірттерінің ішінде оның туған інісі, тарихшы, философ және ақын Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931) болды. Оның ескерткіштері Қазақстанның көптеген қалаларында, сондай-ақ Пекин, Мәскеу, Нью-Дели, Тегеран, Берлин, Каир, Стамбул, Анталия, Киев, Ташкент, Сараево және Будапештте орнатылған. Абайдың суреті қазақстандық теңгеде бейнеленген, Алматыдағы метро стансасы, көше, алаң, театр және көптеген мектептер оның есімімен аталады. 1995 жылы Абайдың туғанына 150 жыл толуына орай ЮНЕСКО «Абай жылы» деп жариялады. 1995 жылы «Қазақфильм» студиясы Абай өмірінен «Абай» атты фильм түсірді. Ол Мұхтар Әуезовтің, тағы бір қазақ жазушысының, екі романы мен операсының да негізгі тақырыбы болып табылады. 2015 жылдың желтоқсанында оның әкесі туралы «Құнанбай» фильмі шықты. 2016 жылы «Құнанбай» фильмі 12-ші Қазан халықаралық мұсылман кинофестиваліне іріктелді. Фестивальге 700 фильмден тек 60-ы ғана қабылданды. 2016 жылы Абай Құнанбайұлы «Ел Тұлғасы» ұлттық жобасының «ұсынылған үміткерлер» санатындағы кандидаттардың бірі болып таңдалды. Жобаның мақсаты – еліміздің жетістіктерімен есімдері байланыстырылған Қазақстанның ең маңызды және танымал азаматтарын анықтау еді. Бұл жобаға 350 мыңнан астам адам дауыс берді, нәтижесінде Абай өз санатында бесінші орынды иеленді. 1995 жылы Стамбулдың Сұлтанғазы ауданында «Şair Abay Konanbay» (Ақын Абай Қонанбай) атты Анатолиялық орта мектебі ашылды. 2020 жылы Қазақстан үкіметі оның 175 жылдығын жыл бойы тойлау жоспарын жариялады. 2020 жылы Түркияның Анталия қаласында Абайдың құрметіне арналған саябақ пен мемориалдық тақта ашылды. 2021 жылдың наурыз айында Стамбулдың Зейтинбурну ауданында Абай Құнанбайұлы алаңы ашылды. 2021 жылдың тамызында Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында Абайға ескерткіш орнатылды. Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ашылу салтанатына қатысты. 2021 жылдың қазан айында Германияның Берлин қаласында Абайға арналған ескерткіш ашылды. 2021 жылдың желтоқсанында Париж қаласында Қазақстанның тәуелсіздігінің 30 жылдығын мерекелеу аясында Абайдың құрметіне ескерткіш ашылды. 2021 жылдың 30 желтоқсанында Атырау қаласында Абай орталығының алдында ұлы ақын және ағартушы Абай Құнанбаевқа ескерткіш орнатылды. 2022 жылдың 29 сәуірінде Тбилисиде грузин мүсіншісі жасаған ескерткіш ашылды, ол қазақ ойшылы мен ағартушысының бейнесі арқылы екі елдің достығын еске салады. Ескерткіш орнатылған алаңның жанындағы даңғыл да Абай Құнанбаевтың есімімен аталады. 2022 жылдың 26 мамырында Бішкекте Қазақстан мен Қырғызстан арасындағы достық қарым-қатынастарға арналған ескерткіш ашылды. Салтанатты шараға Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев пен Қырғызстан Президенті Садыр Жапаров қатысты. 2022 жылдың 2 маусымында Нью-Делидегі Сан-Мартин алаңында Абайдың бюсті орнатылды. 2023 жылдың 21 наурызында Талдықорғанда Абай Құнанбаевқа ескерткіш ашылды. Ескерткіштің авторлары – Ақмырза Рустембеков пен Манарбек Жақыпбаев, мүсіншісі – Мирлан Азмағанбетов.
On June 2, 2022, a bust of Abai was installed in San martin Square in New Delhi. On March 21, 2023, a monument to Abai Kunanbayev was unveiled in Taldykorgan. The architects of the monument is Akmyrza Rustembekov and Manarbek Dzhakipbayev. The sculptor is Mirlan Azmaganbetov.
Шығармалары
Абай орыс және еуропалық авторлардың шығармаларын қазақ тіліне аударған, көбісі алғаш рет. Оның аудармаларына Михаил Лермонтовтың, Иоганн Вольфганг фон Гётедің, Лорд Байронның өлеңдері, Иван Крыловтың "Мысалдары" және Александр Пушкиннің "Евгений Онегин" кіретін еді. Абайдың маңызды еңбегі – "Қара сөздері" (қара сөздері, Qara sózderi), діни-философиялық трактат және өлеңдер жинағы. Онда ол қазақтарды кедейліктен, құлдықтан және сыбайлас жемқорлықтан арылу үшін білім алуға, сауатты болуға және ізгі мінез-құлықты қабылдауға шақырады. "Жиырма бесінші сөз" атты туындысында ол қазақтардың әлемдік мәдениеттердің байлығымен танысуы үшін орыс мәдениетінің маңыздылығын сөздейді.
2012 жылдың мамыр айындағы Мәскеудегі наразылық акциялары
2012 жылдың 9 мамырында, Владимир Путиннің Ресей Федерациясының президенті ретінде үшінші мерзімге тағайындалуынан кейін Мәскеуде өткен екі күндік наразылықтардан соң, наразылық білдірушілер Мәскеудің орталық бөлігіндегі Чистопрудный бульварының Абай Құнанбайұлы ескерткішіне жақын, Қазақстан елшілігіне жақын жерде лагерь құрды. Бұл мүсін наразылыққа қатысушылар үшін маңызды нүктеге айналды. Ресейлік оппозиция жетекшісі Алексей Навальныйдың, Абай Құнанбайұлы ескерткішінің жанында өзінің жақтастарымен кездесу ұйымдастыруының арқасында "OccupyAbai" хэштегі бірнеше күн бойы Twitter-дегі ең танымал хэштегтердің біріне кірді, ол бұл ескерткішті "бір белгісіз қазақтың ескерткіші" деп атады. Бұл Абайды жоғары бағалайтын қазақтардың наразылығын тудырды. Сонымен қатар, Абайдың поэзиясы AppStore-дағы ең көп жүктелген 10 қолданбаның қатарына енді.