Кіріспе

Ғабдулла Мөксемметғарифұлы Түкәй (1886–1913) – волга татарларының ақыны, сыншысы, баспагері және татар әдебиетінің көрнекті тұлғасы. Түкаяны көбінесе қазіргі татар әдебиетінің және ескі татар тілін ығыстырған қазіргі татар әдеби тілінің негізін қалаушы деп есептейді.

Ерте өмір

Ғабдулла Туқай (Тұқаев) қазіргі Арск қаласының маңында, Ресей империясының Қазан губерниясындағы (қазіргі Татарстан, Ресей) Күшлауич мұрагерлік ауыл мулласының отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Мөксемметғариф Мөксемметғалимұлы Туқай 1864 жылдан бері ауылдың мандативтік мулласы болған. 1885 жылы оның әйелі қайтыс болып, оған бір ұл мен бір қыз қалдырды, Мөксемметғариф екінші әйелі Мәмдүдеге, Өчиле ауылының мулласы Зиннетулла Зәйнәпбесірұлының қызымен үйленді. 29 тамызда О.С. Мөксемметғариф Ғабдулла бес айлық болған кезде қайтыс болды. Көп ұзамай Ғабдулланың әкесі де қайтыс болды, Мәмдүде әкесіне қайтып, содан кейін Сасна ауылының мулласына үйленуге мәжбүр болды. Кішкентай Ғабдулла туып-өскен ауылында қарт әйелмен біраз уақыт бірге тұрды, кейін оның жаңа өгей әкесі Туқайды өз отбасына қабылдауға келісті. Туқайдың салыстырмалы түрде бақытты балалық шағы ұзаққа созылмады: 1890 жылғы 18 қаңтарда Ғабдулланың анасы Мәмдүде де қайтыс болды, ал Туқай кедей әкесі Зиннетуллаға ауысты. Өз балаларына тіпті азық-түлік жетпегендіктен, әкесі Ғабдулланы арбашымен бірге Қазанға жіберді. Сол жерде арбашы Туқайды базарға, Печан базарына алып барды, бала асырап алуға дайын біреуді табуға үміттенді. Қазан қаласының Яңа-Бистә ауданынан келген Мөкмәмметвәли есімді тері илеуші және оның әйелі Газиза оны күтіп алуға шешім қабылдады. Қазанда тұрып жатқан кезінде Туқай көз ауруына шалдықты. 1892 жылы Ғабдулланың асырап алған ата-анасы ауырып қалғандықтан, оны әкесінің үйіне қайтару керек болды. Бұл жолы Ғабдулланың әкесі баланы Қырлай ауылына асырап алуға жіберіп, ол жерде Сәғди есімді шаруаның отбасында қалды. Осы отбасында болған кезінде Ғабдулла өмірінде алғаш рет жергілікті медресеге жіберілді, оның өз сөзінше, оның ағартуы басталды. 1895 жылдың күзінде Орал қаласында тұратын татар саудагерлері Ғосмановтар алыс туыстарын асырап алуға шешім қабылдады, өйткені олардың балалары қайтыс болды. Ғалиасғар Ғосманов пен оның әйелі Газиза, Ғабдулланың әпкесі, Күшлауичтен келген шаруадан Ғабдулланы әкелуін сұрады. Шаруа Сәғдидің он жасар ұлы Туқайды алып кетіп, оны орыс қағаздарымен және ауыл констеблімен қорқытты. Орал қаласында өмір сүрген Ғабдулла Мотықия медресесіне оқуға түсті. Сонымен қатар, 1896 жылы орыс мектебінде оқи бастады. Сол жерде өмірінде алғаш рет орыс әдебиетімен танысып, өлең жаза бастады. 1899 жылы Орал қаласында Александр Пушкиннің мерейтойы кеңінен атап өтілді, бұл оқиға Туқайдың орыс поэзиясына, әсіресе Пушкиннің шығармаларына қызығушылығын оятты. Ғосманов Ғабдулланың шығармашылығына қызығушылық танытуға тырысты, бірақ Туқай саудагердің тағдырына бей-жай қарап, білімін жетілдіруге тырысты. 1900 жылғы 30 шілдеде Ғалиасғар Ғосманов "асқазан ауруларынан" қайтыс болды, сондықтан Туқай медресеге көшіп барды, алдымен ортақ бөлмеде, екі жылдан кейін жеке бөлмеде өмір сүрді. Медреседе Туқай он бес адамға арналған бағдарламаны он жылда аяқтап, өзін құлшынысты оқушы ретінде көрсетті. Алайда ол кедейлікпен өмір сүруін жалғастырды. 1902 жылы Ғабдулла 16 жасқа келгенде мінезін өзгертті. Ол Құран оқудан бас тартты, медреседе оқытылатын барлық нәрсеге сын көзбен қарады. Ол шашын қырқпай, сыра ішеді, тіпті темекі шегеді. Сонымен қатар, ол поэзияға көбірек қызыға бастады.

Орал кезеңі

Медреседе оқыған кезінен бастап, Туқай фольклор мен халық поэзиясына қызығушылық танытты. Ол жазғы демалыс кезінде Идель-Уралдың әр жерінен түрлі жұмыстармен келген шәкірттерге жергілікті әндерді, бәйет үлгілерін, яғни эпикалық өлеңдер мен ертегілерді жинауды сұрады. Медреседе араб, парсы, түрік поэзиясымен, сондай-ақ, ежелгі ғасырлардағы көне татар тіліндегі поэзиямен танысты. 1900 жылы Мотықияның түлегі, татар ақыны Мирхәйдер Чулпани медресеге келді. Ғабдулла онымен кездесіп, Тұқайға әсер еткен тұңғыш қаламгер болды. Чулпани "жоғары стильде" жазды, ол шығыс поэзиялық жүйесі арузды қолданды, көбінесе араб, парсы және түрік сөздеріне толы ескі татар тілінде жазды, және татар тілінен алыс еді. 1902–1903 жылдары ол түрік ақыны Абдулвелимен кездесіп, Абдул Хамид II-нің қуғынынан жасырынды. Осылайша, Туқай Шығыс поэзиясының дәстүрін қабылдады. Жас мұғалім, мектеп директорының ұлы Камил "Мотығи" Төксетуллин "Мәғриф" атты обой қағазын және қолжазба журналдарды ұйымдастырды. Туқайдың алғашқы өлеңдері сол жерде жарық көрді, оны "медреседегі алғашқы ақын" деп атады. 1904 жылы Мотиги өзінің баспа компаниясын құрды, ал Туқай оның кеңсе қызметкері болды. Бұл жұмысты медреседе жас шәкірттерге сабақ берумен қатар атқарды. Ол орыс мектебінің жаңа әдістерін енгізді. 1905 жылғы Қазан манифестінен кейін татар тілінде газет шығару мүмкін болды, бұған дейін бұл қатаң тыйым салынған. Алайда, Мотыжының өз газетін ашуға ақшасы жетпегендіктен, ол орыс тіліндегі "Уралец" газетін сатып алып, онда татар тіліндегі газет шығарады. Туқай машинамен жазатын болды. Газеттің аты "Фикер" ("Ойлау") болды. Содан кейін Мотиги Əlğasrəlcadid (Жаңа ғасыр) журналын шығара бастады. Туқай алғашқы өлеңдерін сол жерге баспаға жіберді. Сонымен қатар, ол газетке жаза бастады және бірнеше татар журналдарын шығаруға қатыса бастады. Түкей күндіз типографияда жұмыс істеді (оның өзі корректор болған), бірақ түнде өлеңдер жазды, сондықтан "Фикер", "Нұр" және "Алғасралқадид" журналдарының әр саны оның жазбаларын қамтиды. Оның үстіне, ол сол журналдарға мақалалар, романдар мен фельетондар жазды, журналға Крылов аңыздарын аударды. Сонымен қатар, Туқайдың социал-демократиялық буклеттерді таратқаны, социал-демократиялық брошюраларды татар тіліне аударғаны белгілі. Манифестке социал-демократтардың теріс көзқарасына қарамастан, өз өлеңдерінде Туқай Манифестпен құрметті, татар өмір салтының прогрессивті өзгерістеріне сенді. Сол кезеңде ол либералдармен пікірлерін бөлісті, өйткені татар ағартушылығының ұзақ дәстүрі ұлттық азаттық қозғалысын сыныптық күресінен ажыратпады және татар ұлтының ішіндегі сыныптық күресті жоққа шығарды. Сол кезеңнің ең көрнекті жазбалары Millətə (Ұлтқа) өлеңі мен Bezneñ millət, ülgənme, əllə yoqlağan ğınamı? (Біздің ұлт өлі ме, әлде ұйықтап жатыр ма?) мақаласы. Орал қаласында "Уклар" атқылама журналы шыққаннан бастап, Туқай сатирик ретінде танымал болды. Оның негізгі нысанасы - прогресске және еуропалықтарға қарсылық білдірген мұсылман дінбасылары болды. Оның көп өлеңдерінің тілі болса, ол әлі де көне татар тілінде қалып, Пушкинге (Пушкинге) сияқты шығыс дәстүрлерін жалғастырды. Алайда, олардың кейбіреулерінде татар шаруаларына бағытталған таза татар тілі қолданылды, бұл татар поэзиясы үшін жаңалық болды. 1906 жылы қаңтарда полиция баспахананы іздестірді, өйткені газетте бүлікшіл мақалалар жарияланды. Бірінші Мемлекеттік Дума таратылды, революция жоққа шықты. Қара жүздің оңшыл орыс ұлтшылдары татарлардың Осман империясына көшіп кетуін ұсынды. Сол кезеңде оның әлеуметтік тақырыптарға және патриотизмге арналған ең көрнекті өлеңдері жазылды: Gosudarstvennaya Dumağa (Мемлекеттік Думаға), Sorıqortlarğa (Паразиттерге) және Kitmibez! (Біз кетпейміз!). Туқай либерализмге көңілі толмады және социалистерге, әсіресе эсерлерге жанашырлық танытты. Китмибезде! Ол Қара жүзге татарлар орыстардың бауырлас халқы екенін және Түркияға көшіп келу мүмкін емес екенін айтты. 1907 жылы 6 қаңтарда Туқай медреседен шығып, қонақ үйге қоныс аударды. Ол "Уклар" журналының редакторы, "Мотығи" журналының бас ақыны және бас редакторы болды. Сол кезде либералды Фикер мен Туқайдың өзі қадимистермен, яғни ультраконсервативті Баян әл Хақпен бетпе-бет келді, ол тіпті либералды баспасөз белсенділерін қырғынға шақырды. Алайда, сол жылы ол Камил Мотығимен болған қақтығыстың және типография қызметкерлерінің жалақыны көтеру үшін ереуілге шығуына себепкер болғандықтан, таңғаларлықтай босатылды. 1907 жылы 22 ақпанда Мотығи баспа құқығынан айырылды және оның баспасы саудагерге сатылды, ол Туқайды қайта жұмысқа алды, бірақ журналдарды жапты. Сол кезде Туқай социал-демократтардан және саясаттан жалпы алшақтап, өзінің поэзиясына берілді. 1906 жылдың ортасынан бастап 1907 жылдың күзіне дейін 50-ден астам өлең, сондай-ақ 40 мақала мен фельетондар жазылды. Сол кезде ол таза татар тіліне, тікелей тілге көшті. Пушкиннің ертегі өлеңі "Руслан мен Людмила" әсерімен Туқай өзінің алғашқы өлеңін, "Шүрәле" жазды. Мотығи Оралда "Жаңа Төріш" газетін құруға тырысқаны белгілі, Туқай оның құрылтайшыларының бірі болды, бірақ сол кезде Ғабдулла татар қоғамында соншалықты танымал болды, Казань, татар мәдени астанасының бас редакторлары оған жұмыс ұсынды. Сонымен қатар, Туқай туған уездінде сарапшылық комиссиядан өтуі керек еді, және ол Оралдан бәрібір кетіп қалды. Оның Казандағы өмірінің болашақ бағыттарына деген құштарлығы "Жұп аттар" өлеңінде көрінеді, ол одан кейін Казань татар өлеңдерімен ең көп байланысты болды. Алмаз Монасыповтан кейін жазылған "Туқай ырғақтарында" (1975) ең танымал туындыларының бірі. Татарстанның бұрынғы президенті Минтимер Шаймиев Туқайды былай еске алады: "А. Пушкин мен М. Лермонтов, жоғары орыс әдебиетінің классиктерін өз ұстаздары ретінде қарастырып, поэзиялық тілін қолдана отырып, Туқай татарларға біздің ұлттарымызды біріктіретін және біріктіретін мәңгілік мәдени құндылықтарды әкелді. Туқайдың алғашқы туындылары жарық көргеннен бері бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, оның поэзиясы қазірде татар және орыс емес, сонымен қатар әлемдік мәдениеттің қазынасына айналды". Профессор Майкл Фридрих: "Татар әдебиеті Ресейдің басқа түркі халықтары үшін де үлгі болды. Тіпті Абай мен Ғафур Ғұлом ақындары да Туқайға сілтеме жасай отырып, құдайландырылды. Ресейдің түркі халықтары орыс және еуропалық әдебиетті татарлармен байланыс арқылы қабылдады".