Кіріспе

Австралия шығанағы Карпентария шығанағы (/kɑr//p//@n//'//t//ɛər//i//@/) — Австралияның солтүстік жағалауындағы теңіз. Ол үш жағынан Солтүстік Австралиямен қоршалған және солтүстігінен Австралия мен Жаңа Гвинеяны бөліп тұратын шығыс Арафура теңізімен шектеледі. Солтүстік шекарасы әдетте солтүстік-шығыста Квинсленд штатының Слэйд нүктесінен (Кейп-Йорк түбегінің солтүстік-батыс бұрышы) басталып, батыста Гоув түбегіндегі Арнем мысығына (Арнем жерінің ең шығыс нүктесі) дейін жүргізіледі. Шиғанақтың аузы кең, ал оңтүстікке қарай ұзындығы артады. Оның су жазындығы шамамен теңіздің орташа тереңдігі аралығында және ең терең жері аспайды. Карпентария шығанағындағы толқынның биіктігі аралығында. 2004 жылы ғана анықталған су астындағы коралды рифтер аймағы осы шығанақта орналасқан.

Тарих

Юллуна (сонымен қатар Яуларнга, Яларрна, Жаланга, Жаланнга, Вонганжа, Гунггалида, Жокула) – Австралия аборигендерінің тілі. Юллуна тілінің аймағына Клонкарри округінің жергілікті әкімшілік шекаралары кіреді. Қаярдылт (сонымен қатар Қаядилт және Гаядилта) – Карпентария шығанағының тілі. Қаярдылт тілінің аймағына Морнингтон округі кеңесінің жергілікті әкімшілік шекараларындағы ландшафт кіреді. Бұл аймаққа (және Австралияға) алғаш рет келген еуропалық саяхатшы голландиялық Виллем Янссон (оның аты Янс деп те жазылады) болды, ол 1605–06 жылдарғы саяхатында бұл жерге келген. Оның отандасы Ян Карстенсзоон (немесе Карстенсц) 1623 жылы келді және сол кезде Голландиялық Шығыс Үндістанның генерал-губернаторы болған Питер де Карпентиердің құрметіне шығанаққа ат қойды. Абель Тасман да 1644 жылы осы жағалауды зерттеді. Кейіннен 1802 және 1803 жылдары ағылшын теңізшісі Мэтью Флиндерс бұл аймақты зерттеп, картаға түсірді. Карпентария шығанағына құрлықпен жеткен алғашқы экспедиция Роберт О'Хара Берк пен Уильям Джон Уиллз басқарған Бёрк және Уиллз экспедициясы болды. Олар 1860 жылдың тамызында Мельбурннан жолға шығып, 1861 жылдың ақпанында Байно өзенінің сағасына жетті. Бірақ екеуі де кері жолда қайтыс болды.

География

Өзен шығанағына жақын жерлер әдетте жазық және көтеріңкі емес. Батысында Арнем жері, Солтүстік территорияның Жоғарғы бөлігі және шығанақтағы ең ірі арал – Грот-Эйландт орналасқан. Шығысында Кейп-Йорк түбегі мен Торрес бұғазы бар, ол шығанақты Корал теңізімен байланыстырады. Оңтүстік аймақ (Квинслендтің бөлігі, мысалы Кейп-Йорк түбегі) – Шығанақ аймағы деп аталады. Шығанақ аймағында әлемдегі ең үлкен сақталған саванна ормандары мен Карпентария тропикалық саваннасы деп аталатын жергілікті шалғынды далалар өседі. Ормандық алқаптар шығанақтың батыс және шығыс жағалауы бойымен созылады. Олар Мирт тұқымдасына жататын эвкалипт және мелалевка түрлерімен ерекшеленеді. Климаты ыстық және ылғалды, жылына екі маусым бар. Құрғақ маусым шамамен сәуірден қарашаға дейін созылады және оңтүстікке қарай жылжыған қысқы жоғары қысымдық жүйелердің әсерінен туындаған құрғақ оңтүстік-шығыстан соққан желдермен сипатталады. Жаңбырлы маусым желтоқсаннан наурызға дейін жалғасады. Жылдық жауын-шашынның көп бөлігі осы айларда шоғырланады, осы кезеңде көптеген көтеріңкі емес жерлер суға толады. Шығанақ қараша мен сәуір аралығында тропикалық дауылдарға бейім. Шығанақта жылына орташа есеппен үш дауыл болады, олардың шығанақтың жағалауы бойымен сағат тілі бойынша шөгінділерді тасымалдайды деп саналады. Австралияның көптеген басқа аймақтарында климаттың күрт өзгеруі салыстырмалы түрде қысқа қашықтықта байқалады. Шығыс және оңтүстік-шығыс жағалауымен параллель жүретін Ұлы Бөліс жотасы, жақсы суармалы жағалау жолағының, тар тау белдемінің және жауын-шашын аз түсетін кең, ішкі ағысты жазықтың қалыпты үлгісін құрайды. Алайда, Шығанақ аймағында жауын-шашынды жағалауға шектеу қоятын таулар жоқ, сондықтан теңіз жағалауындағы тропикалық өсімдіктерден Орталық Австралияның шөлейттеріне өту біртіндеп жүзеге асады. Қыркүйек және қазан айларында Оңтүстік шығанақта Таңғы даңғыл бұлты пайда болады. Бұл құбылысты көруге ең қолайлы орын – таң атқаннан кейін Бёрктаун ауданы. 536 жылы шығанаққа үлкен астероид шағылған деген гипотеза бар.

Коралл рифтері

Карпентария шығанағында шетке орналасқан рифтер мен оқшауланған коралл колониялары бар екені белгілі, бірақ қазіргі уақытта шығанақта бетке жақын жапсырмалы немесе кедергілі рифтер жоқ. Дегенмен, бұрын олай болған. Geoscience Australia ұйымы 2003 және 2005 жылдары жүргізген экспедициялар оңтүстік шығанақтың кеміндегі бөлігін қамтитын, су астында қалған коралл рифтері провинциясының бар екенін көрсетті. Жапсырма рифтерінің жоғарғы беттері орташа су тереңдігінде орналасқан, спутниктермен немесе әуе суреттерімен анықталмады және тек көп сәулелі сонарлық зерттеулермен, теңіз түбінен үлгі алу және бейнежазбалармен толықтырылғанда ғана анықталды. Олардың болуы бүгінгіге қарағанда салқын климат пен теңіз деңгейі төмен болған кездегі кезеңнің соңында рифтердің өсуіне нұсқайды. Мырыш, қорғасын және күміс МакАртур өзеніндегі мырыш кенішінен өндіріліп, шығанақ арқылы экспортталады. Century Zinc деген тағы бір мырыш кеніші Квинсленд шекарасының жақын жерінде орналасқан. Ол өнімді Карумба порты арқылы экспорттайды. Шығанақтың аймақтық экономикасында мал шаруашылығы да маңызды рөл атқарады. Карпентария шығанағының Коммерциялық балықшылар ұйымының сол кездегі төрағасы Гэри Уордтың сөзіне сәйкес, 2005 жылдың басында шығанақ суларында заңсыз балық аулаған индонезиялық кемелердің саны артқан. 2011 жылға қарай Индонезиядағы күш-жігер мен білім беру бағдарламаларының нәтижесінде заңсыз балық аулау кемелерін ұстап алу көрсеткіштері айтарлықтай төмендеді.

Үлкен порттың жоспары

2012 жылы Carpentaria Rail компаниясы Карумбаның батысында жаңа, ірі порт салуды және Солтүстік-Батыс минералдық аймағына теміржол қатынасын ұсынды. Карумба портының Таунсвилл портына қарағандағы артықшылығы – кеме арқылы Азияға үш-төрт күн жақын болуы еді. Бұған қоса, Солтүстік территорияның «Жер сыйлығына» ие болған МакАртур өзеніндегі мырыш кеніне қызмет ететін Бинг-Бонг портын кеңейту жүріп жатыр.

Физиография

Шығанақ – үлкен (және оны қоршаған) Карпентария бассейні провинциясының ерекше физиографиялық бөлігі, ал ол өз кезегінде Шығыс Австралия бассейндері физиографиялық бөлімінің құрамына кіреді.