Австралияның солтүстігіндегі Карпентария шығанағы: географиясы, теңіз флорасы мен фаунасы, географиялық шекаралары, және австралиялық аборигендер тілі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Австралия шығанағы Карпентария шығанағы (/kɑr//p//@n//'//t//ɛər//i//@/) — Австралияның солтүстік жағалауындағы теңіз. Ол үш жағынан Солтүстік Австралиямен қоршалған және солтүстігінен Австралия мен Жаңа Гвинеяны бөліп тұратын шығыс Арафура теңізімен шектеледі. Солтүстік шекарасы әдетте солтүстік-шығыста Квинсленд штатының Слэйд нүктесінен (Кейп-Йорк түбегінің солтүстік-батыс бұрышы) басталып, батыста Гоув түбегіндегі Арнем мысығына (Арнем жерінің ең шығыс нүктесі) дейін жүргізіледі. Шиғанақтың аузы кең, ал оңтүстікке қарай ұзындығы артады. Оның су жазындығы шамамен теңіздің орташа тереңдігі аралығында және ең терең жері аспайды. Карпентария шығанағындағы толқынның биіктігі аралығында. 2004 жылы ғана анықталған су астындағы коралды рифтер аймағы осы шығанақта орналасқан.
Gulf of Australia
The Gulf of Carpentaria (/k//ɑr//p//@n//'//t//ɛər//i//@/) is a sea off the northern coast of Australia. It is enclosed on three sides by northern Australia and bounded on the north by the eastern Arafura Sea, which separates Australia and New Guinea. The northern boundary is generally defined as a line from Slade Point, Queensland (the northwestern corner of Cape York Peninsula) in the northeast, to Cape Arnhem on the Gove Peninsula, Northern Territory (the easternmost point of Arnhem Land) in the west. At its mouth, the Gulf is wide, and further south, The north south length exceeds It covers a water area of about The general depth is between and does not exceed The tidal range in the Gulf of Carpentaria is between The Gulf hosts a submerged coral reef province that was only recognised in 2004.
Тарих
Юллуна (сонымен қатар Яуларнга, Яларрна, Жаланга, Жаланнга, Вонганжа, Гунггалида, Жокула) – Австралия аборигендерінің тілі. Юллуна тілінің аймағына Клонкарри округінің жергілікті әкімшілік шекаралары кіреді. Қаярдылт (сонымен қатар Қаядилт және Гаядилта) – Карпентария шығанағының тілі. Қаярдылт тілінің аймағына Морнингтон округі кеңесінің жергілікті әкімшілік шекараларындағы ландшафт кіреді. Бұл аймаққа (және Австралияға) алғаш рет келген еуропалық саяхатшы голландиялық Виллем Янссон (оның аты Янс деп те жазылады) болды, ол 1605–06 жылдарғы саяхатында бұл жерге келген. Оның отандасы Ян Карстенсзоон (немесе Карстенсц) 1623 жылы келді және сол кезде Голландиялық Шығыс Үндістанның генерал-губернаторы болған Питер де Карпентиердің құрметіне шығанаққа ат қойды. Абель Тасман да 1644 жылы осы жағалауды зерттеді. Кейіннен 1802 және 1803 жылдары ағылшын теңізшісі Мэтью Флиндерс бұл аймақты зерттеп, картаға түсірді. Карпентария шығанағына құрлықпен жеткен алғашқы экспедиция Роберт О'Хара Берк пен Уильям Джон Уиллз басқарған Бёрк және Уиллз экспедициясы болды. Олар 1860 жылдың тамызында Мельбурннан жолға шығып, 1861 жылдың ақпанында Байно өзенінің сағасына жетті. Бірақ екеуі де кері жолда қайтыс болды.
Yulluna (also known as Yalarnga, Yalarrnga, Jalanga, Jalannga, Wonganja, Gunggalida, Jokula) is an Australian Aboriginal language. The Yulluna language region includes the local government boundaries of the Shire of Cloncurry. Kayardild (also known as Kaiadilt and Gayadilta) is a language of the Gulf of Carpentaria. The Kayardild language region includes the landscape within the local government boundaries of the Mornington Shire Council. The first European explorer to visit the region (and Australia) was the Dutch Willem Janszoon (whose name is also written as Jansz) in his 1605–06 voyage. His fellow countryman, Jan Carstenszoon (or Carstensz), visited in 1623 and named the gulf in honour of Pieter de Carpentier, at that time the Governor General of the Dutch East Indies. Abel Tasman also explored the coast in 1644. The region was later explored and charted by the English navigator Matthew Flinders in 1802 and 1803. The first overland expedition to reach the Gulf was the Burke and Wills expedition, led by Robert O'Hara Burke and William John Wills which left Melbourne, Victoria in August 1860 and reached the mouth of the Bynoe River in February 1861. However, both men died on the return journey.
География
Өзен шығанағына жақын жерлер әдетте жазық және көтеріңкі емес. Батысында Арнем жері, Солтүстік территорияның Жоғарғы бөлігі және шығанақтағы ең ірі арал – Грот-Эйландт орналасқан. Шығысында Кейп-Йорк түбегі мен Торрес бұғазы бар, ол шығанақты Корал теңізімен байланыстырады. Оңтүстік аймақ (Квинслендтің бөлігі, мысалы Кейп-Йорк түбегі) – Шығанақ аймағы деп аталады. Шығанақ аймағында әлемдегі ең үлкен сақталған саванна ормандары мен Карпентария тропикалық саваннасы деп аталатын жергілікті шалғынды далалар өседі. Ормандық алқаптар шығанақтың батыс және шығыс жағалауы бойымен созылады. Олар Мирт тұқымдасына жататын эвкалипт және мелалевка түрлерімен ерекшеленеді. Климаты ыстық және ылғалды, жылына екі маусым бар. Құрғақ маусым шамамен сәуірден қарашаға дейін созылады және оңтүстікке қарай жылжыған қысқы жоғары қысымдық жүйелердің әсерінен туындаған құрғақ оңтүстік-шығыстан соққан желдермен сипатталады. Жаңбырлы маусым желтоқсаннан наурызға дейін жалғасады. Жылдық жауын-шашынның көп бөлігі осы айларда шоғырланады, осы кезеңде көптеген көтеріңкі емес жерлер суға толады. Шығанақ қараша мен сәуір аралығында тропикалық дауылдарға бейім. Шығанақта жылына орташа есеппен үш дауыл болады, олардың шығанақтың жағалауы бойымен сағат тілі бойынша шөгінділерді тасымалдайды деп саналады. Австралияның көптеген басқа аймақтарында климаттың күрт өзгеруі салыстырмалы түрде қысқа қашықтықта байқалады. Шығыс және оңтүстік-шығыс жағалауымен параллель жүретін Ұлы Бөліс жотасы, жақсы суармалы жағалау жолағының, тар тау белдемінің және жауын-шашын аз түсетін кең, ішкі ағысты жазықтың қалыпты үлгісін құрайды. Алайда, Шығанақ аймағында жауын-шашынды жағалауға шектеу қоятын таулар жоқ, сондықтан теңіз жағалауындағы тропикалық өсімдіктерден Орталық Австралияның шөлейттеріне өту біртіндеп жүзеге асады. Қыркүйек және қазан айларында Оңтүстік шығанақта Таңғы даңғыл бұлты пайда болады. Бұл құбылысты көруге ең қолайлы орын – таң атқаннан кейін Бёрктаун ауданы. 536 жылы шығанаққа үлкен астероид шағылған деген гипотеза бар.
The land bordering the Gulf is generally flat and low lying. To the west is Arnhem Land, the Top End of the Northern Territory, and Groote Eylandt, the largest island in the Gulf. To the east is the Cape York Peninsula and Torres Strait which joins the Gulf to the Coral Sea. The area to the south (like the Cape York Peninsula, part of Queensland) is known as the Gulf Country. The Gulf Country supports the world's largest intact savanna woodlands as well as native grasslands, known as the Carpentaria tropical savanna. The woodlands also extend up the west and east coast of the Gulf. They are dominated by Eucalyptus and Melaleuca species from the family Myrtaceae. The climate is hot and humid with two seasons per year. The dry season lasts from about April until November and is characterized by very dry southeast to east winds, generated by migratory winter high pressure systems to the south. The wet season lasts from December to March. Most of the year's rainfall is compressed into these months, and during this period, many low lying areas are flooded. The Gulf is prone to tropical cyclones during the period between November and April. The gulf experiences an average of three cyclones each year that are thought to transport sediments in a clockwise direction along the Gulf's coast. In many other parts of Australia, there are dramatic climatic transitions over fairly short distances. The Great Dividing Range, which parallels the entire east and south east coast, is responsible for the typical pattern of a well watered coastal strip, a fairly narrow band of mountains, and then a vast, inward draining plain that receives little rainfall. In the Gulf Country, however, there are no mountains to restrict rainfall to the coastal band and the transition from the profuse tropical growth of the seaside areas to the arid scrubs of central Australia is gradual. In September and October the Morning Glory cloud appears in the Southern Gulf. The best vantage point to see this phenomenon is in the Burketown area shortly after dawn. It has been hypothesized that the Gulf experienced a major asteroid impact event in 536 AD.
Коралл рифтері
Карпентария шығанағында шетке орналасқан рифтер мен оқшауланған коралл колониялары бар екені белгілі, бірақ қазіргі уақытта шығанақта бетке жақын жапсырмалы немесе кедергілі рифтер жоқ. Дегенмен, бұрын олай болған. Geoscience Australia ұйымы 2003 және 2005 жылдары жүргізген экспедициялар оңтүстік шығанақтың кеміндегі бөлігін қамтитын, су астында қалған коралл рифтері провинциясының бар екенін көрсетті. Жапсырма рифтерінің жоғарғы беттері орташа су тереңдігінде орналасқан, спутниктермен немесе әуе суреттерімен анықталмады және тек көп сәулелі сонарлық зерттеулермен, теңіз түбінен үлгі алу және бейнежазбалармен толықтырылғанда ғана анықталды. Олардың болуы бүгінгіге қарағанда салқын климат пен теңіз деңгейі төмен болған кездегі кезеңнің соңында рифтердің өсуіне нұсқайды. Мырыш, қорғасын және күміс МакАртур өзеніндегі мырыш кенішінен өндіріліп, шығанақ арқылы экспортталады. Century Zinc деген тағы бір мырыш кеніші Квинсленд шекарасының жақын жерінде орналасқан. Ол өнімді Карумба порты арқылы экспорттайды. Шығанақтың аймақтық экономикасында мал шаруашылығы да маңызды рөл атқарады. Карпентария шығанағының Коммерциялық балықшылар ұйымының сол кездегі төрағасы Гэри Уордтың сөзіне сәйкес, 2005 жылдың басында шығанақ суларында заңсыз балық аулаған индонезиялық кемелердің саны артқан. 2011 жылға қарай Индонезиядағы күш-жігер мен білім беру бағдарламаларының нәтижесінде заңсыз балық аулау кемелерін ұстап алу көрсеткіштері айтарлықтай төмендеді.
The Gulf of Carpentaria is known to contain fringing reefs and isolated coral colonies, but no near surface patch or barrier reefs exist in the Gulf at the present time. However, this has not always been the case. Expeditions carried out by Geoscience Australia in 2003 and in 2005 aboard the revealed the presence of a submerged coral reef province covering at least in the southern Gulf. The patch reefs have their upper surfaces at a mean water depth of , were undetected by satellites or aerial photographs, and were only recognised using multibeam swath sonar surveys supplemented with seabed sampling and video. Their existence points to an earlier, late Quaternary phase of framework reef growth under cooler climate and lower sea level conditions than today. Zinc, lead and silver is mined from the McArthur River zinc mine and exported via the Gulf. Another zinc mine, Century Zinc is in the gulf on the Queensland side of the border. It exports its product through the port facility at Karumba. The cattle industry is also a very important part of the regional economy in the gulf. According to the then Chairman of the Gulf of Carpentaria's Commercial Fisherman's Organisation, Gary Ward, the number of sightings of Indonesian vessels fishing illegally in the gulf's waters increased in early 2005. By 2011, the numbers of illegal fishing boat interceptions had declined significantly with the cause attributed to enforcement efforts and education programs in Indonesia.
Үлкен порттың жоспары
2012 жылы Carpentaria Rail компаниясы Карумбаның батысында жаңа, ірі порт салуды және Солтүстік-Батыс минералдық аймағына теміржол қатынасын ұсынды. Карумба портының Таунсвилл портына қарағандағы артықшылығы – кеме арқылы Азияға үш-төрт күн жақын болуы еді. Бұған қоса, Солтүстік территорияның «Жер сыйлығына» ие болған МакАртур өзеніндегі мырыш кеніне қызмет ететін Бинг-Бонг портын кеңейту жүріп жатыр.
In 2012, a major new port located to the west of Karumba and rail connection to the North West Minerals Province was proposed by Carpentaria Rail. The advantages of a port at Karumba compared to Townsville was that it was three or four days closer to Asia via shipping routes. Additionally, expansion is taking place of the Bing Bong Port which services the McArthur River zinc mine, awarded the Northern Territory Earth award.
Физиография
Шығанақ – үлкен (және оны қоршаған) Карпентария бассейні провинциясының ерекше физиографиялық бөлігі, ал ол өз кезегінде Шығыс Австралия бассейндері физиографиялық бөлімінің құрамына кіреді.
The Gulf is one of the distinct physiographic sections of the larger (and surrounding) Carpentaria Basin province, which in turn is part of the larger East Australian Basins physiographic division.