Кіріспе

Индонезиялық генерал және саясаткер Виранто (4 сәуір 1947 жылы туған) – Индонезия саясаткері және зейнеткер армия генералы, 2019 жылдың желтоқсанынан бері Президенттік кеңестің төрағасы қызметін атқарады. Бұрын ол 1998 жылдың ақпанынан 1999 жылдың қазанына дейін Индонезияның авторитарлық биліктен демократияға өту кезеңінде Индонезия қарулы күштерінің бас қолбасшысы болды. 2004 жылы Индонезия президентігіне, ал 2009 жылы вице-президенттікке үміткер болды, бірақ екеуіне де сайлана алмады. 2016 жылдың 27 шілдесінде Виранто Лухут Бинсар Панджаитанның орнына Саяси, құқықтық және қауіпсіздік мәселелері жөніндегі координатор-министр болып тағайындалды. 1999 жылы Индонезияның Шығыс Тимордан шығуы кезінде Виранто Индонезия әскері мен Джакарта қолдаған жақсы жабдықталған жасақтардың адам құқықтарын ауыр түрде бұзуына ықпал етті. Бұл фактілер бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымы мен жергілікті ұйымдар куәліктер жинады, бірақ ол барлық айыптауларды жоққа шығарып келеді. 2000 жылдың қаңтарында Индонезия комиссиясы осы әділетсіздіктерге Вирантоны жауапты деп таныды. 2004 жылдың мамырында Біріккен Ұлттар Ұйымы қолдауымен Дили аудандық сотының арнайы комиссиясы Вирантоны соғыс қылмыстарымен айыптады. Виранто бұл қадамның оның саяси амбицияларын жоюға бағытталған әрекет екенін мәлімдеді. Кейбір сарапшылар Вирантоның 1998 жылы Сухарто отставкаға кеткен тұрақсыз кезеңде жағдайды реттеуге маңызды рөл атқарғанын айтады. Оның әскери билік орнатуға құқығы болған, бірақ ол одан бас тартты, соның арқасында азаматтық процестер даму мүмкіндігіне ие болды. Тауфик Дарусман оны «әскери реформатор» деп атады, себебі Виранто Индонезия саясатындағы әскерилердің ықпалын азайтты. Ол парламенттегі олардың орындықтарын қысқартып, полицияны әскерилерден бөліп шығарды. Дегенмен, оның басшылығымен Шығыс Тиморда 2000-нан астам адам қаза тауып, 500 мыңнан астам адам қоныс аударуға мәжбүр болды. Сондай-ақ, Виранто Индонезияның қорғаныс министрі болып қызмет еткен 1998 жылдың шілдесінде Индонезия қауіпсіздік күштері Биакта жаппай қырғынды жасады.

Жас шағы мен отбасы

Виранто 1947 жылдың 4 сәуірінде Йогьякартада Р. С. Вировийото бастауыш сынып мұғалімі мен Суарсиджа отбасында дүниеге келді. Ол тоғыз баланың алтыншысы еді. Виранто бір айлық кезде, голландтар Йогьякартаға шабуыл жоспарлап жатқандықтан, қауіпсіздік үшін отбасымен бірге Йогьякартадан Суракартаның жанындағы Бойолалиге көшіп келді. Суракартада Виранто бастауыш және орта білімін аяқтады.

Білім

Бала кезінде Виранто әскери карьераға ұмтылған, бірақ өскен сайын сәулетші болу тілегі пайда болды.

Ерте мансап

Виранто 1968 жылы Индонезия әскери академиясын бітіріп, әскери мансабының алғашқы жылдарын Индонезияның билік орталықтарынан шалқап жатқан Солтүстік Сулавесиде өткізді. Ол онда взвод командирінен бастап 1982 жылы батальон командиріне дейін өсті. Одан кейін екі жыл бойы Қарулы күштер штабында (бұрын ABRI штабы немесе Индонезия қарулы күштері штабы деп аталған) жұмыс істеді, сосын 1985 жылы жоғары беделді Кострадқа (Индонезия қарулы күштерінің корпус деңгейіндегі, жақсы жабдықталған құрамасы) Шығыс Явадағы штабтың бригад басшысы болып қосылды. 1987 жылы Джакартаға ауыстырылып, Кострад штабының бастығының операциялар жөніндегі орынбасары болды.

Сухартоның көмекшісі

1989 жылы президент Сухартоның жеке көмекшісі болып тағайындалғанда, оның мансабында маңызды бетбұрыс болды. Жаңа тәртіп дәуірінде президенттің жеке көмекшісі лауазымы өте беделді саналды, себебі ол офицерлердің табысты әскери карьера жасауына жол ашты. Вирантоның өзінің айтуынша, оның мансап жолында 2 армия командирі, 3 қарулы күштердің бас штабының бастығы және 2 полиция генерал-диреторы президенттің жеке көмекшісі қызметін атқарған.

Штаб бастығы

1993 жылы Виранто Джакарта өңірлік әскери қолбасшылығы штабының бастығы (Джакарта үшін Команда Даерах Милитер немесе KODAM Jaya) болды және 1994 жылы KODAM Jaya қолбасшысы болды. Екі жыл өткен соң ол Кострад қолбасшысы болды, ал 1997 жылы Армия штабының бастығы болып тағайындалды. Мансабының осы кезеңінде Виранто, Сусило Бамбанг Юдхойоно, Агум Гумелар, А. М. Хендроприйоно және Фарид Зайнуддинмен бірге АБРИ-дің секулярлық/ұлтшылдық "Қызыл және ақ" фракциясының басты бес офицері деп есептелді.

Сухартоның құлдырауы

1998 жылдың ақпан айында Вирантоның АБРИ қолбасшысы лауазымына тағайындалуы маңызды кезеңде болды. Индонезия Азия қаржы дағдарысының салдарынан зардап шегіп, Сухартоға қарсы кеңінен наразылық білдіріліп жатты. Дегенмен, Сухарто Халықтық Кеңес Мәжілісі (МПР) арқылы президенттікке жетінші рет сайланды, жағдай нашарлаған сайын. Сухартоның жаңа кабинетінде Виранто Қорғаныс және қауіпсіздік министрі болып тағайындалды. Жағдай ушыға түскенде Виранто диалог арқылы жағдайды басып татуға тырысты. 1998 жылдың 18 сәуірінде 17 министрмен бірге Виранто қоғамдық және студенттік ұйымдардың белгілі өкілдерімен кездесу өткізді. Виранто сол кезде Индонезияда күшейіп жатқан әлеуметтік толқуларға сақтандыра қарады және олардың анархияға ұшырауына қарсы ескертті. Вирантоның 1998 жылғы мамыр оқиғаларына қатысы астана Жакартадағы тәртіпсіздіктер кезінде көптеген жоғары әскери шенеуніктерге Шығыс Явадағы Малангқа (Жакартадан 850 км қашықтықта) салтанатты шараға баруды бұйырғаннан бастау алды. Кейін ол Кодам қолбасшысы Сяфрие Сямсуддин мен Джакарта қалалық полиция басқармасының бастығы Хамами Натаға Жакартадағы жағдайды реттеуді тапсырды. Сол күні Трисакти университетінің төрт студенті атып өлтірілді. 13 мамырда Виранто әскери полицияны жұмылдыруға бұйрық берді. Виранто жағдайдың бақылаудан шығып бара жатқанын сезіп, теңізшілер мен Кострад әскерлерімен күшін арттырды. 15 мамырда Виранто Мысырда өткен экономикалық саммитте болған Сухартомен кездесті, бірақ ол елдегі жағдайды реттеу үшін қайта оралуға мәжбүр болды. Сухарто жағдайды бақылауға алу үшін Қауіпсіздік және тәртіпті қалпына келтіру комиссиясын (Копкамтиб) қайта құру туралы идея көтерді. Соңында, 18 мамырда Сухарто Вирантоға Президенттік нұсқау (Instruksi Presiden No 16/1968) берді. Виранто Ұлттық еңбекті насихаттау және қауіпсіздік операциясының (KOPKKN) қолбасшысы болып тағайындалды. Бұл президенттік нұсқау 1966 жылғы наурызда бұрынғы президент Сукарно шығарған және сол кездегі генерал-майор Сухартоға Индонезиядағы үкіметке қатысты кең өкілеттіктер берген «Суперсемар» хатына теңестірілді. 1998 жылғы мамырдағы Сухартоның Президенттік нұсқауы Вирантоға жаңа өкілеттіктерін пайдалану немесе пайдаланбау мүмкіндігін берді. 1998 жылдың 21 мамырында Сухарто президенттік лауазымынан кетіп қалғанын жариялады. Вице-президент Б.Ж. Хабиби президенттік лауазымын иеленді. Виранто бұл мүмкіндікті пайдаланып, АБРИ бұрынғы президент Сухарто мен оның отбасының қауіпсіздігін қамтамасыз ететінін мәлімдеді. Кейін Виранто 1997-1998 жылдардағы Индонезиядағы белсенділерді ұрлауда Копасус арнайы күштерінің қатысқандығын мойындады.

Хабибидің төрағалығы

Виранто Хабиби кабинетінде ABRI қолбасшысы және қорғаныс және қауіпсіздік министрі қызметін атқаруын жалғастырды. Ол дереу ABRI-ді реформалау жұмысын бастады және 11 маусымда Хабибиге және Халық өкілдері кеңесі/МПР төрағасы Хармокоға «Ұлттық мақсатқа жету жолындағы реформаларға қатысты ABRI философиясының негіздері» деген манифест тапсырды. Тамыз айында Виранто Ачех халқының наразылығын басу үшін провинциядан Әскери операциялар аймағы (DOM) статусын алып тастады. 1998 жылғы қарашада МПР-дің арнайы сессиясы өтті, онда Виранто арнайы сессияға қарсы шыққан наразылық білдірушілерге қарсы күш қолданды, нәтижесінде 8 адам қаза тауып, 226 адам жарақаттанды. Осы кері кетуге қарамастан, Виранто реформатор имиджін қалыптастыруды жалғастырды. 1999 жылдың қаңтарында ол реформаторлардың жетекшілерімен кездесті, ал 1999 жылдың сәуірінде ABRI-ге бағынышты емес, дербес құрылым ретінде Индонезия Республикасы Полициясының (POLRI) құрылуын қадағалады. ABRI сондай-ақ атауын өзгертті және TNI деп белгілі болды. Виранто 1999 жылғы заң шығарушы сайлау кезінде де қауіпсіздікті бақылады, онда TNI және POLRI Сухарто режимі кезіндегідей Голкарды қолдаудың орнына бейтараптылық сақтады. TNI қолбасшысы ретінде Виранто Шығыс Тимордан әскерлерді шығаруға да қатысты, себебі провинция тәуелсіз мемлекет болу үшін дауыс берді. Осы процесте ол Тимордан шегіну кезінде TNI әскерлері жасаған адам құқықтарын бұзуға қатысқан немесе оған кешірім берген деп айыпталды.

1999 ж. MPR жалпы отырысы

1999 жылғы заң шығарушы сайлау сияқты, Виранто 1999 жылғы МПР Бас сессиясында қауіпсіздікті қамтамасыз етуге жауапты болды. Бірақ ол көп ұзамай саясатқа қатыса бастады. Голкар партиясынан қайта сайлануға ұсынылған Хабиби, Вирантоны вице-президенттікке тағайындады. Алайда, Хабибидің есеп беру туралы сөзі МПР тарапынан қабылданбады және ол президенттікке қайта түсуден бас тартты. Дегенмен, Виранто вице-президенттікке үміткер болып қала берді, бұл жолы Голкардың президенттікке үміткері Акбар Танджунг болды. Бірақ Акбар сайыстан шығып, болашақ президент Абдуррахман Вахидті қолдады. Виранто вице-президенттікке үміткерліктен толығымен бас тартты, себебі Мегавати президенттікке үміткерліктен қалысқандықтан ашуланған жақтастарының наразылығын басу үшін вице-президент болуы қажет болды.

Вахидтің төрағалығы

Индонезия саясатының барлық аспектілерін қамтитын кабинет құруға тырысқан Вахид, Вирантоны Саясат және қауіпсіздік саласындағы үйлестіруші министр ретінде кабинетке тағайындады. Виранто бұл лауазымда үш айдай тұрғаннан кейін, 2000 жылдың қаңтар айында Вахид Еуропаға сапары барысында Вирантоның қызметтен кетуін сұрады. Президент Вирантоны әскери реформа жоспарына кедергі деп қарастырғандай болды және адам құқықтарын бұзу туралы айыптауларды жеке қабылдады. Виранто Вахид елге оралғанға дейін күтіп, өзінің позициясын қорғау үшін президентпен кездесті. Вирантоның сөзіне құлақ қойылған сияқты, себебі Вахид оны лауазымында қалдыруға шешім берді, бірақ сол күні шешімін өзгертті және Виранто кабинеттен алынды. Содан кейін Мегаватиға қарсы наразылықтар өтті және Вирантоның осы демонстрацияларды ұйымдастыруы мүмкін деген күдік туды.

Адам құқықтары бойынша айыптау

2003 жылдың 24 ақпанында Дили аудандық сотының арнайы төрелік алқалары Вирантоны адамзатқа қарсы қылмыс жасады деп айыптады. Шығыс Тимор деректері Монтейроның Шығыс Тимор үкіметінің жоғары лауазымды тұлғаларының күшті қысымынан кейін бұрынғы ұстанымын өзгертіп алғанын көрсетеді.

Президенттікке кандидат

2003 жылдың тамызында Виранто Голкар ұлттық конвенциясына қатысу ниеттерін білдіргеннен кейін президенттікке түсу туралы шешім қабылдады. Вирантоның конвенциядағы қарсыластары: Акбар, Прабово, Абуризал Бакри, Сурья Пало, Юсуф Калла, Сұлтан Хаменгкубувоно X және Нурхолиш Маджид. 2004 жылдың сәуір айына қарай, ұлттық конвенция өтетін айда Хаменгкубувоно X және Нурхолиш жарыстан бас тартып, ал Калла Голкардан шығып, Юдхойононың вице-президенттікке үміткері болды. 2004 жылдың 20 сәуірінде Голкар ұлттық конвенциясы өтті. Бірінші кезеңде Виранто 137 дауыспен 147 дауыс алған Акбардан кейін екінші орынға шықты. Екінші кезеңде Виранто 315 дауысқа 227 дауыспен Акбарды жеңіп, Голкардың президенттікке үміткері атанды. Голкардан өзге, Виранто Вахидтен де қолдау алды, ол өзінің Ұлттық ояну партиясын (ПКБ) және Надхлатул Уламаны (НУ) Вирантоның мақсатына жұмылдырды. 2004 жылдың 5 шілдесіндегі сайлау күні Виранто мен Солахуддин 22,19% дауыспен Юдхойоно/Калла және Мегавати/Хасим Музадиден кейін үшінші орынға табан тіреп, сайлауда жеңіліске ұшырады.

Юдхойононың төрағалығы

2004 жылғы Голкар ұлттық съезі алдында Виранто төрағалық лауазымына үміткерлердің бірі болды. Бірақ жағдай тез өзгерді, өйткені қазіргі вице-президент Калла президент Юдхойононың қолдауымен төрағалыққа қатысты. Виранто бұл жағдайға риза болмады, себебі оның пікірінше, Юдхойоно Вирантоның төраға болуына кедергі келтірмейді. Сондықтан Виранто бұрынғы қарсыласы Акбармен бірікті. Алайда, екеуі де жеңіліске ұшырады және Калла жаңа төраға болды. 2005 жылдың тамызында Виранто, бұрынғы президенттер Вахид пен Мегавати, бұрынғы вице-президент Трай Сутрисно және Акбар Юдхойоно үкіметінің саясатын талқылау және сынау үшін бас қосты. 1 қыркүйекте олар ресми мәлімдеме жасап, өздерін «Біріккен оянған аралдар коалициясы» (Koalisi Nusantara Bangkit Bersatu) деп атады. Келесі айда, 2005 жылдың қыркүйегінде Виранто Голкардың бұрынғы мүшесі Марва Дауд Ибрахим құрған «Ұлттық бірлік» ұйымына қосылды. 2006 жылдың мамырында ұйымның ұлттық басшылық отырысында Виранто бұл ұйымның жаңа саяси партия құруға дейінгі мүмкіндіктерді зерттеу жолы екенін айтты. Соңында, 2006 жылдың 22 желтоқсанында Виранто «Халықтың санасы партиясын» (Ханура) құрғанын жариялады және оның бірінші төрағасы болып сайланды.

Вице-президенттікке кандидат

Виранто 2009 жылғы Индонезия президенттік сайлауында Юсуф Калланың серігі ретінде вице-президенттікке кандидат болды, бірақ жеңіліске ұшырады.

Жоко Видодоның президенті

2013 жылдың шілдесінде Виранто 2014 жылы президенттікке қатысатынын жариялады, ал медиа-магнаты Хари Таноэдибжо оның вице-президенттікке үміткері болды. Бірақ 2014 жылғы жалпы сайлауда «Ханура» партиясының нәтижесі нашар болғаннан кейін Виранто Жоко Видодоның президенттікке кандидаттығын қолдады, ол сайлауда жеңіске жетті. 2016 жылдың 27 шілдесінде Жокови кабинетін қайта құру барысында Виранто Саяси, құқықтық және қауіпсіздік саласындағы үйлестіруші министр болып тағайындалды. 2016 жылдың желтоқсан айында Виранто «Ханура» партиясы 2019 жылы Жоковиді қайта сайлауды қолдайтынын мәлімдеді. 2018 жылы Виранто Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссиядан сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар деген күдікпен аймақтық сайлауға түскен кандидаттарды атауды кейінге жылдыруды сұрады.

Бычакпен шабуыл

2019 жылдың 10 қазанында Вирантоны Ислам мемлекетімен байланысы бар жауынгерлік топ Jamaah Ansharut Daulah (JAD) -ға қатысы бар деген күдікпен адам екі рет пышақпен жарақаттады. Оқиға Вирантоның Джакартадан оңтүстік-батысқа қарай 100 шақырым жердегі Бантен провинциясының Пандегланг ауданындағы Пандегланг қаласының оңтүстігіндегі Сакети таулы ауылының жанында көліктен түсіп бара жатқанда болды. Виранто тірі қалды және тікұшақпен Джакартадағы Гатот Соеброто әскери госпиталіне жеткізіліп, операция жасалды. Вирантоны қорғауға және шабуыл жасаушыны ұстауға тырысқан үш адам, оның ішінде полицей, пышақтан жарақат алды. Ем-домнан кейін Вирантоның жағдайы тұрақтап, жақсарды. Президент Жоко Видодо оны екі рет барып көріп, «Ол маған үйге қайтып, жақын арада Үкімет отырысына қатысуды қалайтынын айтты» деді. Вирантоны ауруханада Индонезияның басқа да бірқатар жетекшілері мен жоғары лауазымды шенеуніктер, оның ішінде вице-президент Юсуф Калла, мемлекеттік барлау қызметінің басшысы Буди Гунаван, саяси, құқықтық және қауіпсіздік мәселелері жөніндегі бұрынғы министр Теджо Эдхи Пурдиятно және президенттік кеңесшілер кеңесінің мүшесі Агум Гумелар көріп шықты. Шабуыл жасаған адам, Сиариал Аламсия, лақап аты Абу Рара, оның әйелі Фитрия Дианамен бірге ұсталды. Фитрия Диана жергілікті полиция бөлімінің бастығы, комиссар Дариянтоны арқасынан пышақтаған. Абу Рара өзінің террористік ұйымның мүшесі емес екенін және вертолеттің шуын естіп, Виранто келгенін білгеннен кейін ғана шабуылға шешім қабылдағанын айтты. Билік өкілдері Абу Рараның бұрын пышақтар жинағаны үшін бақылауда болғанын мәлімдеді. Ресми тұлғалар шабуылшының JAD мүшесі болуы мүмкін деп санайды, бірақ кейбір консервативті мұсылман саясаткерлері, мысалы, мұсылман лидері Амиен Раистің қызы Ханум Раис, шабуыл жасалғанын мәлімдеді. Идеологиялық ислам талдаушылары қауымдастығы (CIIA) өкілі Харитс Әбу Улья, министрдің сөздері адамдардың сезімдерін ауыртылғандықтан Вирантоның өзі де шабуылға ішінара кінәлі екенін айтты.

Президент консультативтік кеңесінің төрағасы

2019 жылдың қазан айында Жокови екінші бес жылдық мерзімге ант бергеннен кейін, пышақталғаннан әлі сауығып жатқан Виранто үкіметтегі лауазымын жоғалтты. Бірақ 2019 жылдың желтоқсанына қарай ол толық сауығып, тоғыз мүшеден тұратын Президенттік кеңесшілер кеңесіне төраға болып тағайындалды. Кеңес төрағасы болу үшін партиялық бейтараптылық талабына байланысты Виранто «Ханура» партиясынан автоматты түрде шығып кетті.

Жеке өмір

1975 жылдан бері Ругайя Усман (Уга) әйелмен тұрмыс құрған. Ол, басқаларының ішінде, Индонезияның Жакартадағы Қызыл Крест бөлімшесінің төрағасы ретінде белсенді қызмет атқарады. Олардың Лия, Майя және Зейнал деген үш баласы бар. Зейнал 2013 жылдың мамыр айында Оңтүстік Африкада исламтануды жаңа бастағанда, белгісіз аурудан көз жұмды. 2019 жылдың 10 қазанында Виранто Бантен провинциясының Пандегланг ауданындағы Менес алаңында бір адамның өткір құралмен шабуылына ұшырады. Нәтижесінде Виранто денесінің алғы бөлігіне пышақ жарақаты алды. Вирантодан басқа, шабуыл кезінде оқиға орнында болған сектор полициясының бастығы, полиция комиссары Дариянто да жарақаттанды. Вирантоның күзетшілері де шабуылдан зардап шекті. Күдікті – Сахрил Аламсия, лақабы Әбу Рара, 1968 жылдың 24 тамызында Медан қаласында туған. Сонымен қатар, 1998 жылдың 5 мамырында Бребес қаласында туған Фитри Андриана есімді әйел, күдіктінің серігі болуы мүмкін деген күдікпен ұсталды. Ұлттық полиция штабының қоғамдық ақпарат бюросының басшысы, бригадир генерал Деди Прасетьо, Вирантоға шабуыл жасаған екі адамның Ислам мемлекеті радикализміне ұшыраған болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Оқиғадан кейін Виранто дереу алғашқы жәрдем алу үшін жақын ауруханаға жеткізіліп, кейін Джакартадағы Гатот Соеброто әскери госпиталіне жіберілді.

Адам құқықтары бұзылуы туралы даулар мен мәлімдемелер

1999 жылы Шығыс Тимордағы соғыс қылмыстарына қатысы бар деп айыпталды. Халықаралық сот Вирантоны және тағы бес әскери шенеунікті 1999 жылғы Шығыс Тимор егемендік туралы референдум кезінде болған дағдарысқа қатысқандығы үшін айыптады. Индонезияның адам құқықтары жөніндегі соттары Индонезияның басқыншылығының соңында адам құқықтарын бұзуға қатысы бар деген айыппен сотталған офицерлер мен полиция қызметкерлерін тергеуден бас тартты. Сотқа беруден бас тарту қолда бар дәлелдерді жойды деп саналады. Виранто және тағы бес шенеунік соғыс қылмыскерлері деп саналатын тізімде және АҚШ-қа кіруіне тыйым салынған. Біріккен Ұлттар Ұйымының прокурорлары Шығыс Тимор үкіметіне бұрынғы генералға халықаралық ордер беруді ұсынды, бірақ ол ешқашан берілген жоқ. Біріккен Ұлттар Ұйымының Дилидегі арнайы ауыр қылмыстар сотының прокуроры Николас Кумджиан 1999 жылғы зорлық-зомбылық үшін Виранто жауапкершілікке тартылуы керек деді. Ол сондай-ақ Вирантоның Шығыс Тимордағы әскери және полиция күштерінің басшысы ретінде адамзатқа қарсы қылмыстарды алдын алу және осы қылмыстарды жасағандарды жазалау міндеттерін орындамағанын айтты.

Құрметтер

: Корольдікті қорғаушы орденінің құрметті командирі (П. М. Н.) Тан Шри (1999)