Өзін-өзі жұмыспен қамтудың мәні мен ерекшеліктері

Кіріспе

Өз бетінше жұмыс істеу жағдайы

Өз бетінше жұмыс істеу – бұл жұмыс берушіге емес, өзіне жұмыс істеу жағдайы. Салық органдары, әдетте, адам өзін-өзі жұмыспен қамтыған деп таныса немесе салық декларациясын тапсыру қажет болатын табыс тапса, оны өз бетінше жұмыс істейтін адам деп санайды. Нақты өмірде салық органдары үшін маңызды мәселе – адамның кәсіптік қызметпен айналысуы (қызмет көрсету кезінде де «сауда» деп аталады), бірақ бұл қызметтен пайда табуы және осылайша салық салынуы мүмкін екендігі. Яғни, егер пайда болмаса, бұл қызмет ескерілмейді, сондықтан кездейсоқ, хобби немесе әуесқойлыққа негізделген экономикалық қызмет салық органдары тарапынан көбінесе назардан тыс қалады. Өз бетінше жұмыс істейтін адамдар әдетте жеке кәсіпкер, тәуелсіз мердігер немесе серіктестік мүшесі ретінде тіркеледі. Олар жұмыс беруші ұсынған жұмыспен қамтылудың орнына өздері жұмыс іздейді және кәсіп, сауда немесе өздері басқаратын бизнес арқылы табыс табады. Кейбір елдерде, мысалы, АҚШ және Ұлыбританияда, билік жеке тұлғаның өз бетінше жұмыс істейтінін немесе жасырын жұмыспен айналысатынын анықтауға көбірек мән береді, яғни, іс жүзінде жұмыс беруші мен жұмыскер арасындағы қарым-қатынасты жасыру үшін шарттық қарым-қатынаста екенін көрсетуге тырысады. +2021 жылғы елдер бойынша өз бетінше жұмыспен қамту деңгейі
ОЭСР елдері бойынша деңгейі (%)
COL 53.1
BRA 33.3
MEX 31.8
GRC 31.8
TUR 30.2
CRI 26.6
KOR 24.6
CHL 23
ITA 21.8
POL 19.7
NZL 19.7
CZE 15.9
NLD 15.8
ESP 15.8
PRT 15.5
CHE 15.3
FIN 14.6
IRL 14.1
BEL 14.1
SVN 14
LVA 13
ISR 12.4
FRA 12.6
HUN 12.5
AUT 11.9
LTU 11.6
SWE 10.6
LUX 10.2
JPN 9.8
AUS 9.5
DEU 8.8
DNK 8.8
CAN 7.7
RUS 6.8
USA 6.3
NOR 4.7

Америка Құрама Штаттары

Көптеген адамдар өзін-өзі жұмыспен қамтудың қызмет көрсету саласының бірнеше тармағында, мысалы, сатушылар мен сақтандыру агенттерінде шоғырланғанына сенеді. Алайда, Шағын бизнес әкімшілігі жүргізген зерттеулер өзін-өзі жұмыспен қамтудың АҚШ экономикасының кең ауқымында кездесетінін көрсетті. Бұдан әрі, өндіріс сияқты, өзін-өзі жұмыспен қамтуға ең қолайлы деп есептелмейтін салаларда да көптеген өзін-өзі жұмыспен қамтыған адамдар мен үйде негізделген кәсіпорындар бар екені анықталды. АҚШ-та, егер адам жекеменшік, тәуелсіз мердігер, серіктестік мүшесі немесе корпорация болып есептелмейтін шектеулі жауапкершілігі бар серіктестік мүшесі ретінде бизнес жүргізсе, ол салық мақсатында өзін-өзі жұмыспен қамтыған болып саналады. Осы тұлғалар табыс салығынан өзге, әлеуметтік қамсыздандыру және медициналық сақтандыру салымын SECA (Өзін-өзі жұмыспен қамту үлесі туралы заң) арқылы төлеуге міндетті. 2016 жылы өздерінің корпоративтік бизнесінде өзін-өзі жұмыспен қамтыған адамдардың орташа табысы 50 347 долларды құрады. Ал өздерінің жекешеленбеген фирмаларында жұмыс істейтін адамдар үшін бұл көрсеткіш 23 060 долларға жетті.

Көшіп келушілер мен этникалық азшылықтар

Өз бетінше жұмыс істеу АҚШ-та жаңа иммигранттар мен этникалық азшылықтар арасында кең таралған. АҚШ-та иммигранттардың өзін-өзі жұмыспен қамту деңгейі, нәсіліне немесе ұлтына қарамастан, туған америкалықтардан жоғары. Алайда, АҚШ-тағы өзін-өзі жұмыспен қамту расалық/этникалық топтар бойынша тең емес. Өзін ақ деп жариялаған иммигранттар мен олардың балалары кәсіби қызметтер мен қаржы сияқты жоғары табыс әкелетін салаларда өзін-өзі жұмыспен қамту мүмкіндігіне ие. Керісінше, нәсілдік және этникалық азшылықтар туған ақ американдықтарға қарағанда өзін-өзі жұмыспен қамтуға аз бейім, бірақ Азиядан келген иммигранттар бөлшек сауда және жеке қызметтер сияқты беделі төмен салаларда өзін-өзі жұмыспен қамтудың жоғары деңгейін көрсетіп тұр. Еңбек нарығындағы жағдай сияқты, АҚШ-тағы өзін-өзі жұмыспен қамту расалық топтар бойынша бөлінген. Жалпы алғанда, иммигранттардың арасында өзін-өзі жұмыспен қамту, АҚШ-та туған екінші буын балаларына қарағанда көбірек кездеседі. Дегенмен, Азия иммигранттарының екінші буын балалары әртүрлі салалар мен кәсіптерде өзін-өзі жұмыспен қамтуды жалғастыра беруі мүмкін. Өз бетінше жұмыс істейтін салық салынатын табыстың Medicare салығының 2,9% бөлігіне шектеу жоқ. Шындығында, жеке кәсіпкер 200 000 доллардан астам табыс тапқан жағдайда 0,9% қосымша Medicare салығы қолданылады. Әдетте, жеке кәсіпкердің табысының 92,35% ғана жоғарыда аталған ставкалары бойынша салық салынады. Бұған қоса, жеке кәсіпкерлерге салынатын салықтың жартысы, яғни жұмыс берушінің үлесіне тең сомасы, табыс салығынан шегеріледі. 2010 жылғы Салық жеңілдету туралы заң 2011 жылғы күнтізбелік жылға алынған өзін-өзі жұмыспен қамту табысына салықты 2%-ға төмендетті, нәтижесінде жалпы сома 13,3% болды. 2011 жылғы Уақытша жалақы салықтарын төмендетуді жалғастыру туралы заңға сәйкес, бұл ставка 2012 жылғы табысқа да қолданылады. Өз бетінше жұмыс істейтін адамдар әдеттегі қызметкерлерге қарағанда көбірек шегерімдерді жариялайды. Саяхат, униформа, компьютерлік жабдықтар, ұялы телефондар және т.б. заңды бизнес шығындары ретінде шегерілуі мүмкін. Өз бетінше жұмыс істейтін адамдар өздерінің бизнес кірісін немесе зиянын IRS 1040 нысанының C кестесінде көрсетеді және IRS 1040 нысанының SE кестесінде өзін-өзі жұмыспен қамту салығын есептейді. Егер есептелген салық міндеттемесі 1000 доллардан асып кетсе, 1040 ES нысанын пайдаланып, салықты тоқсан сайын төлеу қажет.

Self employment is relatively common among new immigrants and ethnic minorities in the United States. In the United States, immigrants tend to have higher rates of self employment than native born Americans regardless of race or ethnicity. But, self employment in the United States is unevenly distributed across racial/ethnic lines. Immigrants and their children who self identify as White have the highest probability of self employment in lucrative industries such as professional services and finance. In contrast, racial and ethnic minorities are less likely than native born Whites to be self employed, with the exception of Asian immigrants who have a high rates of self employment in low prestige industries such as retail trade and personal services. Much like the regular labor market, self employment in the United States is stratified across racial lines. In general, self employment is more common among immigrants than their second generation children born in the United States. However, the second generation children of Asian immigrants may continue to seek self employment in a variety of industries and occupations. There is no limit to the amount that is taxable under the 2.9% Medicare portion of the self employment tax. In fact, there is an additional Medicare tax rate of 0.9% when a self employed individual earns above $200,000 (single). Generally, only 92.35% of the self employment income is taxable at the above rates. Additionally, half of the self employment tax, i. e., the employer equivalent portion, is allowed as a deduction against income. The 2010 Tax Relief Act reduced the self employment tax by 2% for self employment income earned in calendar year 2011, for a total of 13.3%. This rate will continue for income earned in calendar year 2012, due to the Temporary Payroll Tax Cut Continuation Act of 2011. Self employed persons sometimes declare more deductions than an ordinary employee. Travel, uniforms, computer equipment, cell phones, etc., can be deducted as legitimate business expenses. Self employed persons report their business income or loss on Schedule C of IRS Form 1040 and calculate the self employment tax on Schedule SE of IRS Form 1040. Estimated taxes must be paid quarterly using form 1040 ES if estimated tax liability exceeds $1,000.

401 (((k) зейнетақы шоты

Өз бетінше жұмыс істейтіндер көпшілікке таныс компаниялық 401(k) жоспарына салым жасай алмайды. Дегенмен, өз жұмысын өзі ұйымдастырған адамдар үшін зейнетке жинақтап алуға арналған түрлі мүмкіндіктер бар. Көптегендері Жеңілдетілген қызметкерлер зейнетақы жоспары (SEP) IRA құрады, ол оларға табыстарының 25%-ға дейін, жылына 54 000 долларға дейін (2017 жылы) салым салуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, өз жұмысын өзі ұйымдастырған адамдарға арналған "Өз жұмысын өзі ұйымдастырған 401(k)" (немесе SE 401(k)) деп аталатын тағы бір мүмкіндік бар. Салым шегі бизнестің ұйымдасқан түріне байланысты сәл өзгереді. Белгіленген пайда жоспары – бұл жоғары салым шегі бар және дәстүрлі зейнетақы жоспары сияқты жұмыс істейтін үшінші нұсқа. Жеке кәсіпкерлер SIMPLE IRA таңдауға болады, ол оларға қызметкерлердің зейнетақы жоспарларына қоса, өздерінің зейнетақы жоспарына да салым салуға мүмкіндік береді.

Табыс өсуіне әсері

Зерттеулер көрсеткендей, АҚШ-та өзін-өзі жұмыспен қамту деңгейі артып келеді және белгілі бір жағдайларда бұл жан басына шаққандағы табыс пен жұмыс орындарын құруға оң әсер ете алады. MBO Partners компаниясының 2017 жылғы зерттеуіне сәйкес, өзін-өзі жұмыспен қамтыған жұмыс күші АҚШ экономикасына 1,2 триллион доллар табыс әкеледі, бұл ұлттық ЖІӨ-нің шамамен 6% құрайды. 2011 жылы Атланта Федералды резервтік банкі мен Пенсильвания мемлекеттік университетінің бірлескен зерттеуі 1970 жылдан 2000 жылға дейінгі АҚШ-тың өзін-өзі жұмыспен қамту деңгейін қарастырды. АҚШ Экономикалық талдау бюросының деректеріне сәйкес, 1969 жыл мен 2006 жыл аралығында метрополитендік округтерде фермерлік емес кәсіпкерлер (НФО) немесе өзін-өзі жұмыспен қамтығандар ретінде тіркелген адамдардың саны 244%-ға, ал метрополитендік емес округтерде 93%-ға өсті. Салыстырмалы түрде айтқанда, жұмыс күші ішінде өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың үлесі 1969 жылы 14%-дан 2006 жылы 21%-ға дейін (метрополитендік округтерде) және 11%-дан 19%-ға дейін (метрополитендік емес округтерде) өсті. Метрополитендік емес округтердегі зерттеу, өзін-өзі жұмыспен қамту деңгейінің артуы жан басына шаққандағы табыстың және жұмыс орындарының күрт өсуімен, сондай-ақ отбасылық кедейліктің айтарлықтай төмендеуімен байланысты екенін көрсетті. 1969 жылы фермерлік емес кәсіпкерлердің орташа табысы 6 758 доллар болса, жалақы алатын қызметкерлердің табысы 6 507 долларға тең болды; 2006 жылға қарай жалақы алатын қызметкерлердің пайдасына табыстың айырмасы 12 041 долларға дейін ұлғайды. Зерттеуде бұл айырмашылық өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың табысын толық көрсетпеуімен байланысты болуы мүмкін екені атап өтілді. Басқаша айтқанда, төмен өнімділікпен жұмыс істейтін адамдар жұмысын жоғалтып, өзін-өзі жұмыспен қамтуға мәжбүр болуы мүмкін.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Комиссия өзін-өзі жұмыспен қамтыған адамды «жеке меншік іспен айналысатын, ұлттық заңнамада белгіленген шарттарда» деп анықтайды. Мұндай қызметті жүзеге асыруда жеке элемент ерекше маңызды және мұндай қызметтің атқарылуы кәсіби қызметтің орындалуында үлкен тәуелсіздікті қамтиды. Бұл анықтама ерлер мен әйелдерге жеке кәсіпкер ретінде әрекет ету қағидасын қолдану туралы 2010/41/EU директивасынан алынған. Бұл жұмыс берушіге бағынышты және оған тәуелді жұмысшыдан өзгеше. Сонымен қатар, Еуропалық Одақтың жұмыс істеуі туралы шарттың (ЕОЖШ) 53-бабы өз бетінше жұмыс істейтін адамдардың еркін қозғалысын көздейді. Онда: «Адамдардың өз бетінше жұмыс істейтін тұлға ретінде қызметке кіріп, оны жүзеге асыруын жеңілдету үшін Кеңес дипломдарды, сертификаттарды және басқа да біліктілікті растайтын құжаттарды өзара тану туралы директивалар қабылдайды» делінген. Өз бетінше жұмыс істеу нысаны біртекті жұмысшыларды топтастырмайды. 2010 жылы Еуропалық Комиссияның мәлімдеуінше, «өз бетінше жұмыс істеу термині елдер арасында әртүрлі түсініктермен және анықтамалармен, сондай-ақ түрлі кіші санаттармен сипатталады: мысалы, кәсіпорынның құқықтық мәртебесіне, бизнесте қызметкерлердің болуына немесе болмауына (жұмыс берушілерге қарсы өздігінен жұмыс істейтіндер) және/немесе бизнес жұмыс істейтін салаға қарай. Кейбір елдер сонымен қатар өзін-өзі жұмыспен қамтыған және «тәуелді өздігінен жұмыс істейтін» (мысалы, Испания, Италия) мәртебесін ажыратады, онда өздігінен жұмыс істейтін адам тек бір клиентке жұмыс істейді. Басқалары жалақымен жұмыс істеумен қатар өздігінен жұмыс істеуді ажыратады (мысалы, Бельгия)». Барлық адамды әлеуметтік қорғау туралы Еуропалық Парламент қабылдаған қарарында: «өздігінен жұмыс істеудің нақты ұлттық анықтамасының болмауы жалған өздігінен жұмыс істеу тәуекелін арттырады» делінген, ал Еуропалық Парламенттің Жаңартылған әлеуметтік күн тәртібі туралы қабылдаған қарарында мүше мемлекеттер «бір жағынан жұмыс берушілер, шынайы өздігінен жұмыс істейтіндер және шағын кәсіпкерлер, екінші жағынан жұмысшылар арасында нақты айырмашылыққа алып келетін» бастамаларды қолға алуға шақырылған. Өздігінен жұмыс істеу көбінесе ұлттық деңгейде ғана реттеледі. Әрбір орган мен жекелеген орган өздерінің құқықтық және нормативтік базалық ережелерін қолданады, олар олардың құзыретіне немесе саясатының саласына байланысты (салық құқығы, әлеуметтік қамсыздандыру, бизнес құқығы, еңбек нарығы, сақтандыру) әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан өздігінен жұмыс істеуге қатысты ережелер елдер арасында кеңінен өзгешеліктерді көрсетеді. 2014 жылы өмір сүру және еңбек жағдайларын жақсарту жөніндегі Еуропалық қор (Eurofound) көрсеткендей, өздігінен жұмыспен қамтылғандардың әртүрлілігі негізінен ұлттық деңгейде шешілетін әртүрлі реттеу нысандарына әкелді: «Еуропалық еңбек құқығы өздігінен жұмыспен қамтылғандарға, негізінен, еркін қозғалыс және теңдік сияқты тар салаларда ғана қатысты». Еуропалық тәуелсіз мамандар форумының (EFIP) ұсынысы бойынша, Еуропалық Одақ, жұмыс берушілер, жұмысшылар және өздігінен жұмыспен қамтылғандардың өкілдері шынайы өздігінен жұмыс істеуді жалпы Еуропалық деңгейде бірлесіп тануды және әртүрлі салалар үшін ортақ терминологияны қамтитын ортақ анықтаманы қабылдауы керек.

The European Commission defines a self employed person as someone: "pursuing a gainful activity for their own account, under the conditions laid down by national law". In the exercise of such an activity, the personal element is of special importance and such exercise always involves a large measure of independence in the accomplishment of the professional activities. This definition comes from Directive 2010/41/EU on the application of the principle of equal treatment between men and women engaged in an activity in a self employed capacity. This is in contrast to an employee, who is subordinate to and dependent on an employer. In addition, Article 53 of the Treaty on the Functioning of the European Union (TFEU) provides for the free movement of those taking up and pursuing activities as self employed people. It stipulates: "In order to make it easier for persons to take up and pursue activities as self employed persons, the Council shall issue Directives for the mutual recognition of diplomas, certificates and other evidence of formal qualifications". The self employment form of work does not group homogenous workers. As indicated by the European Commission in 2010, there are "different understandings and definitions of the term self employment across the countries, with a number of different subcategories defined: for instance, according to the legal status of the enterprise, whether the business has employees or not (employers versus own account workers) and/or the sector in which the business operates. Some countries also make the distinction between self employed status and the status of 'dependent self employed' (e. g. Spain, Italy), where the self employed person works for only one client. Others distinguish self employment which is carried out in addition to paid employment (e. g. Belgium)". The European Parliament Resolution on Social Protection for All has stated that: "the absence of a clear national definition of self employment increases the risk of false self employment" and the European Parliament Resolution on the Renewed Social Agenda invites Member States to take initiatives that would "lead to a clear distinction between employers, genuine self employed and small entrepreneurs on the one hand and employees on the other". Self employment is mostly regulated at national level only. Each authority and individual body applies its own legal and regulatory framework provisions, which may vary depending on their remit or policy area (tax law, social security, business law, employment market, insurance). The provisions related to self employment vary therefore widely between the countries. As indicated by the European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions (Eurofound) in 2014, the diversity of the self employed has attracted diverse forms of regulation, mainly decided at national level: "EU employment law addresses the self employed mainly in narrowly specific areas such as free movement and equal treatment". As recommended by the European Forum of Independent Professionals (EFIP), the EU, employers', employees' and self employment representatives should adopt a Europe wide joint recognition of genuine self employment and a common definition that includes a shared terminology for the various sectors.

Ұлыбритания

Біріккен Корольдікте өзін-өзі жұмыспен қамтыған адам жеке кәсіпкер ретінде немесе серіктестікте (оның ішінде жауапкершілігі шектеулі серіктестік немесе "LLP") серіктес ретінде жұмыс істей алады, бірақ қорпоративті шектеулі (немесе шексіз) жауапкершілігі бар компания арқылы емес. Сонымен қатар, адам толық жұмыс күнін сақтап, бір уақытта немесе жартылай уақытпен бизнесті құруы мүмкін. 2016 жылғы McKinsey Global Institute жүргізген зерттеуге сәйкес, Ұлыбританияда 14 миллион "тәуелсіз жұмыскер" бар, бірақ 2017 жылы Парламенттің Еңбек және зейнетақы комитеті 5 миллион адам, яғни жұмыс күшінің 15% өзін-өзі жұмыспен қамтыған деп хабарлады. Ұлттық статистика басқармасы 2001 жыл (3,3 миллион адам, немесе жұмыс күшінің 12%) мен 2017 жыл (4,8 миллион адам, немесе жұмыс күшінің 15,1%) аралығында өзін-өзі жұмыспен қамтудың "тез өсуін" байқады, ең жоғары өсім көрсеткіші Лондон, Йоркшир және Хамбер және Оңтүстік-Шығыс аймақтарында тіркелді. Мүгедектігі бар көптеген адамдар өзін-өзі жұмыспен қамтуды таңдайды. Өзін-өзі жұмыспен қамту танымал болғанымен, бірнеше заңдық жауапкершіліктермен бірге келеді. Қашықтан жұмыс істеген кезде, үйдің бір бөлігін бизнес-жай ретінде пайдалану үшін жергілікті биліктен рұқсат алу қажет болуы мүмкін. Егер өзін-өзі жұмыспен қамтыған адам клиенттер мен жеткізушілер туралы ақпаратты кез келген электрондық формада сақтаса, олар Ақпарат комиссары кеңсесінде тіркелуі керек. Басқа да заңдық міндеттерге мемлекеттік жауапкершілік сақтандыру, үй-жайларды мүгедектерге қолайлы ету және қаржылық операцияларды дұрыс тіркеу мен есепке алу кіреді. Мемлекеттік Бизнес-орталықтардан осы жауапкершіліктердің барлық түрлері бойынша тегін кеңес алуға болады. Ұлыбритания үкіметі "өзін-өзі жұмыспен қамту әркім үшін дұрыс таңдау емес" деп мәлімдеді. Ұлттық статистика басқармасы өзін-өзі жұмыспен қамтудан алынатын табыс туралы ақпараттың шектеулі екенін және көбінесе сауалнамалар арқылы алынатынын атап өтті. Парламенттің Еңбек және зейнетақы комитеті 2017 жылдың мамыр айында кейбір өзін-өзі жұмыспен қамтудың "жалған" болуы мүмкін екенін, "бірқатар компаниялар" жұмыс істеудегі икемділікті тек өзін-өзі жұмыспен қамту арқылы қамтамасыз етуге болатын идеясын насихаттайтынын және өзін-өзі жұмыспен қамту статусын дұрыс пайдаланбау "әлеуметтік қорғау жүйесіне жүктемені ауыстырып, сонымен қатар салық түсімдерін азайтады" деп хабарлады.

A self employed person in the United Kingdom can operate as a sole trader or as a partner in a partnership (including a limited liability partnership or "LLP") but not through an incorporated limited (or unlimited) liability company. It is also possible for someone to form a business that is run only part time or concurrently while holding down a full time job. According to a 2016 study by the McKinsey Global Institute, there are 14 million "independent workers" in the United Kingdom, although the House of Commons Work and Pensions Committee reported in 2017 that 5 million people, 15% of the workforce, were self employed. The Office for National Statistics referred to a "rapid growth" in self employment between 2001 (3.3 million people, or 12% of the workforce) and 2017 (4.8 million people, or 15.1% of the workforce, with London, Yorkshire and the Humber and the South East regions exhibiting the greatest rates of increase. Many people living with disabilities choose to be self employed. Self employment, while popular, does come with several legal responsibilities. When remote working, clearance may sometimes be required from the local authority to use part of the home as business premises. If the self employed person holds records of customers or suppliers in any electronic form they are required to register with the Information Commissioner's Office. Other legal responsibilities include statutory public liability insurance cover, modifying premises to be disabled friendly, and the proper recording and accounting of financial transactions. Free advice on the range of responsibilities is available from government operated Business Link centres. The UK government has stated that "self employment is not the right choice for everyone". The Office for National Statistics has observed that information on levels of income from self employment is limited and largely comes from surveys. The House of Commons Work and Pensions Committee reported in May 2017 that some self employment could be described as "bogus", noting that "a minority of companies" promote the idea that flexibility in employment can only be secured through self employment, and that such misuse of self employment status "passes the burden of safety net support to the welfare state at the same time as reducing tax revenue".