Том Свифт: Ғылыми-ойыншық романдардың тарихы

Кіріспе

Том Свифт – ғылымға, өнертабысқа және технологияға баса назар аударған алты американдық жасөспірімдерге арналған ғылыми фантастика мен оқиғалы романдардың басты кейіпкері. 1910 жылы басталған сериялар тізбегі 100-ден астам томды құрайды. Алғашқы Том Свифт, кейіннен Том Свифт аға, кітап шығару фирмасы Stratemeyer Syndicate-тің негізін қалаушы Эдвард Стратмейер жасаған. Томның оқиғаларын Говард Гарис бастаған әртүрлі авторлар жазды. Кітаптардың көпшілігі "Виктор Апплтон" деген жалған атқа жатқызылған. Екінші серияның 33 томы автордың Виктор Апплтон II псевдонимін пайдаланады. Осы серияда және кейбір келесілерінде басты кейіпкер "Том Свифт кіші" болып табылады. Шамамен он жылдық үзілістен кейін, 2019 жылдан бастап жаңа кітаптар қайтадан жарияланды. Сериялардың көпшілігі Томның өнертабыстарын баса көрсетеді. Кітаптарда ғылым мен технологияның әсері толыққанды түрде пайдалы, ал өнертапқыштың қоғамдағы рөлі құрметті және батырлық деп сипатталады. Көптеген тілдерге аударылған бұл кітаптар әлем бойынша 30 миллионнан астам данада сатылды. Том Свифт тақырыптық ойынға айналды және басқа да медиа форматтарына бейімдеуге бірнеше әрекеттер жасалды. Том Свифт түрлі ғалымдар мен өнертапқыштар, соның ішінде ұшақ конструкторы Келли Джонсон үшін шабыт көзі болды.

Өнертабыстар

Өзінің әртүрлі нұсқаларында Том Свифт, көбінесе жасөспірім, өнертапқыш және ғылымға құштар, "Атымен жылдам, мінезімен де жылдам" делінеді. Том табиғи дарын иесі ретінде бейнеленеді. Алғашқы серияларда ол формальды білім алғаны аз делінген, кейіпкер Генри Форд, Томас Эдисон, авиацияның алғашқы дамушысы Гленн Кертисс сияқты өнертапқыштардың үлгісімен жасалған. Алты серияның көп бөлігінде әрбір кітап Томның соңғы өнертабысымен және оның проблеманы немесе құпияны шешудегі рөлімен, немесе Томға зерттеулер мен құтқару операцияларында көмектесуімен айналысады. Көбінесе Том өзінің жаңа өнертабысын "Томның даңқын ұрлағысы келетін немесе оның табысына кедергі келтіргісі келетін" жаман ниетті адамдардан қорғауы керек. "Том Свифт және оның фототелефоны" 1912 жылы жарық көрді. Телефон арқылы фотосуреттерді жіберу технологиясы 1925 жылға дейін толыққанды дамыған жоқ. "Том Свифт және оның электр локомотиві" (1922) Нью-Джерси орталық темір жолы алғашқы дизельді-электр локомотивін пайдалана бастағаннан екі жыл бұрын жарық көрді. 1929 жылғы "Том Свифт және оның дөңгелекті үйі" үшін Том ойлап тапқан дөңгелекті үй, алғашқы тұрғын тіркемеден бір жыл бұрын жасалған. "Том Свифт" деген атты алғаш рет 1903 жылы Стратемейер "Том-репортер немесе ақылды жігіттің ерліктері" атты шағын туындысында қолданған. Стратемейер балаларға арналған ғылыми шығармалар нарығында табыс табу үшін осы серияны ойлап тапты. Синдикат авторлары Том Свифт туралы әңгімелерді алдымен сюжеттік элементтері бар жоспарды дайындап, содан кейін егжей-тегжейлі қолжазбаны жазып, өңдеу арқылы жасады. Кітаптар "Виктор Апплтон" псевдонимімен жарияланды. Говард Гарис түпнұсқа серияның көп бөлігін жазды, ал Стратемейердің қызы Харриет Стратемейер Адамс соңғы үш томды жазды. Алғашқы Том Свифт сериясы 1941 жылы аяқталды. 1954 жылы Харриет Адамс "Том Свифт, кіші" сериясын жасады, ол "Виктор Апплтон II" псевдонимімен жарияланды. Басты кейіпкер Том Свифт кіші, түпнұсқа Том Свифттің ұлы ретінде сипатталды. Көптеген оқиғалардың жоспарын Адамс жасады. Мәтіндерді әртүрлі авторлар жазды, олардың ішінде Уильям Догерти, Джон Алмквист, Ричард Склар, Джеймс Дункан Лоуренс, Том Малви және Ричард МакКенна бар. "Том Свифт, кіші" сериясы 1971 жылы аяқталды. Үшінші серия 1981 жылы басталды және 1984 жылға дейін жалғасты. Том Свифт кейіпкерінің құқықтары, Stratemeyer Syndicate-пен бірге 1984 жылы Simon & Schuster баспасына сатылды. Олар Нью-Йорк қаласындағы кітапты дайындаумен айналысатын Mega Books компаниясымен қосымша серияларды шығару үшін келісім жасады. Simon & Schuster тағы үш Том Свифт сериясын жариялады: 1991 жылдан 1993 жылға дейін; "Том Свифт, жас өнертапқыш" 2006 жылдан 2007 жылға дейін; және "Том Свифт өнертапқыштар академиясы" 2019 жылдан қазірге дейін – "Тереңдік сезімі" (2022 жылғы наурыз) бойынша сегіз том. Томның ұлы (Том Свифт кіші) сонымен қатар "Том Свифт кішінің оқиғаларының" 33 томының, үшінші Том Свифт сериясының 11 томының, төртінші серияның 13 томының және ең соңғы серияның шамамен алты томының, "Том Свифт, жас өнертапқыш" сериясының барлық сериялары үшін 103 томның басты кейіпкері болды. Америка Құрама Штаттарында жарияланудан басқа, Том Свифт кітаптары Англияда кеңінен жарияланды және норвег, француз, исланд және фин тілдеріне аударылды.

In his various incarnations, Tom Swift, usually a teenager, is inventive and science minded, "Swift by name and swift by nature." Tom is portrayed as a natural genius. In the earlier series, he is said to have had little formal education, the character modeled originally after such inventors as Henry Ford, Thomas Edison, aviation pioneer Glenn Curtiss For most of the six series, each book concerns Tom's latest invention, and its role either in solving a problem or mystery, or in assisting Tom in feats of exploration or rescue. Often Tom must protect his new invention from villains "intent on stealing Tom's thunder or preventing his success," Tom Swift and His Photo Telephone was published in 1912. Sending photographs by telephone was not fully developed until 1925. Tom Swift and His Electric Locomotive (1922) was published two years before the Central Railroad of New Jersey began using the first diesel electric locomotive. The house on wheels that Tom invents for 1929's Tom Swift and His House on Wheels pre dated the first house trailer by a year. although the name "Tom Swift" was first used in 1903 by Stratemeyer in Shorthand Tom the Reporter; Or, the Exploits of a Bright Boy. Stratemeyer invented the series to capitalize on the market for children's science adventures. The Syndicate's authors created the Tom Swift stories by first preparing an outline with the plot elements, followed by drafting and editing the detailed manuscript. The books were published using the house pseudonym "Victor Appleton". Howard Garis wrote most of the volumes of the original series; Stratemeyer's daughter, Harriet Stratemeyer Adams, wrote the last three volumes. The first Tom Swift series ended in 1941. In 1954, Harriet Adams created the Tom Swift, Jr. series, which was published using the pseudonym "Victor Appleton II" as author. The main character Tom Swift, Junior, was described as the son of the original Tom Swift. Most of the stories were outlined and plotted by Adams. The texts were written by various writers, among them William Dougherty, John Almquist, Richard Sklar, James Duncan Lawrence, Tom Mulvey and Richard McKenna. The Tom Swift, Jr., series ended in 1971. A third series was begun in 1981 and lasted until 1984. The rights to the Tom Swift character, along with the Stratemeyer Syndicate, were sold in 1984 to publishers Simon & Schuster. They hired New York City book packaging business Mega Books to produce further series. Simon & Schuster has published three more Tom Swift series: one from 1991 to 1993;Tom Swift, Young Inventor from 2006 to 2007; and Tom Swift Inventors Academy from 2019 to present—eight volumes as of Depth Perception (March 2022). Tom's son (Tom Swift Jr.) was also the name of the protagonist of the 33 volumes of the Tom Swift Jr. Adventures, the 11 volumes of the third Tom Swift series, the 13 volumes of the fourth, and a half dozen more for the most recent series, Tom Swift, Young Inventor, for a total of 103 volumes for all the series. In addition to publication in the United States, Tom Swift books have been published extensively in England, and translated into Norwegian, French, Icelandic, and Finnish.

Бастапқы сериясы (19101941)

Түпнұсқа серияда Том Свифт ойдан шығарылған Шоптон қаласында, Нью-Йоркте тұрады. Ол Swift Construction Company компаниясының негізін қалаушы Бартон Свифттің ұлы. Томның анасы қайтыс болған, бірақ үй шаруасын атқаратын миссис Баггерт оның орнына ана болып қызмет етеді. Алайда, 1929 жылғы үйленуден кейін серия тағы 12 жылға созылып, тағы сегіз томдыққа жетті. Жиі кездесетін кейіпкерлердің бірі – Уэйкфилд Деймон, егде жастағы ер адам, оның сөйлеуі "Брекетіме бата бер!" және "Жебегімнің түймешігін құтқара көр!" сияқты ерекше сөздерді жиі қолданумен ерекшеленеді. Түпнұсқа Том Свифт 20-ғасырдың басындағы өнертапқыштар туралы түсініктерді бейнелейді деп саналады. Том орта мектептен кейін ресми білім алмайды; сыншы Роберт фон дер Остеннің айтуынша, Томның өнертапқыштық қабілеті "тумысынан берілген" сияқты көрсетіледі. Том теориямен айналыспайды, керісінше, ойлап табушы және кейіннен тәжірибеші болып, зерттеу тобымен бірге басқалардың зерттеулеріне практикалық қолдану табады. Том өнертабыстарды әдістемелік түрде дамытып, жетілдірмейді, оның орнына сынақ-қателер арқылы жаңалықтар ашады. Томның алғашқы өнертабыстары жаңалыққа толы емес. Серияның алғашқы екі кітабында ол мотоцикл мен қайықты жөндесе, үшінші кітабында дирижабль құрастырады, бірақ ол үшін балонисттің көмегіне жүгінеді. Алайда, серия дамыған сайын Томның өнертабыстары "көбірек тәуелсіздік пен гениальдық көрсетеді, өйткені ол электр мылтығы және фототелефон сияқты ғылыми нормадан алшақ құрылғыларды жасайды". Томның кейбір өнертабыстары сол кездегі технологияларды жетілдірсе, ал кейбіреулері кітаптар жарық көрген кезде әзірленбеген, бірақ кейіннен жасалған.

Екінші серия (1954-1971)

Бұл серия, бірінші серияның кеңейтілуі және жалғасы ретінде ұсынылған, бастапқы серияның Том Свифті енді Swift Enterprises компаниясының бас директоры, төрт шаршы мильдік жабық нысан, онда өнертабыстар ойластырылады және өндіріледі. Томның ұлы, Том Свифт кіші, қазір отбасының басты өнертапқышы. Stratemeyer Syndicate қызметкері Эндрю Свенсон жаңа серияны "ғылыми фактілер мен мүмкіндіктерге негізделген, ал ескі Томдар псевдоғылыммен араластырылған оқиғалар болды" деп сипаттады. Ғылыми дәлдікті қамтамасыз ету үшін үш ғылым докторы серияның консультанттары ретінде жұмысқа алынды. Бұл жандар серияның бірінші томында, "Том Свифт және оның ұшатын зертханасында" (1954) пайда болады. Том Свифт кішінің оқиғалары алғашқы серияға қарағанда коммерциялық тұрғыдан сәл кем сәтті болды, барлығы 6 миллион дана сатылды, ал алғашқы серия 14 миллион дана сатылды. Бұрынғы сериялардан айырмашылығы, Том кішінің көптеген өнертабыстары ғарышта жұмыс істеуге арналған.

Том Свифт кішінің суық соғыс дәуіріндегі оқиғалары мен өнертабыстары көбінесе патриотизммен жетеледі, өйткені Том ойдан шығарылған "Краньовия" және "Брунгария" елдерінің зұлым агенттерін қайта-қайта жеңеді, соңғысы сыншы Фрэнсис Молсон "біршама шығыс еуропалық ел, Свифттер мен АҚШ-қа күшті қарсылық көрсетеді. Сондықтан Свифттердің брунгариялықтарға қарсылығы мен бәсекелестігі жеке және патриоттық сипатта" деп сипаттайды. Ол сондай-ақ "Swift Enterprises деп аталатын, миллиардтаған долларлық ғылыми-өндірістік кешеннің маңызды және белсенді қатысушысы" екені айтылады. Алайда, сыншы Фрэнсис Молсон көрсеткендей, бұл Том Свифт бірінші сериядағы атақты Том Свифттің немересі ме, әлде екінші сериядағы Том Свифт кіші ме, бұл нақты түсіндірілмеген. Бірінші кітапта, "Қара дракон" атты кітапта Томның Том Свифт аға мен Мэри Нестордың ұлы екені айтылады. Кітаптар Ричард Пайл "қазіргі және болашақ тұжырымдамалар" деп сипаттаған мәселелермен айналысады және үшінші сериядегідей, этникалық жағынан алуан түрлі кейіпкерлерді ұсынады. Бұл сериядағы өнертабыстар "ультра-фьютуристикалық емес", ағымдағы технологияға жақын.

Алтыншы серия (2019-2022 жылдар)

Алтыншы серия, «Том Свифт Ұлы ойлап табушылар академиясы», Simon and Schuster баспасынан 2019 жылдың шілдесінде «#1 Дронды қуу» және «#2 Ыстық бұзу» кітаптарымен басталды. Барлығы сегіз кітап жарық көрді, 2022 жылдың наурызында «#8 Тереңдікті сезіну» кітабымен аяқталды.

Басқа медиа

Паркер ағайындар 1966 жылы Том Свифт тақта ойынын шығарды, бірақ ол кеңінен таралмады, ал кейіпкер бір телешоуда ғана пайда болды. Том Свифт туралы әртүрлі радио бағдарламалары, телесериалдар мен фильмдер жоспарланып, тіпті жазылды, алайда олардың ешқайсысы өндірілмеді немесе көрсетілмеді.

Жоюға берілген фильмдер

1914 жылы Эдвард Стратмейер Том Свифт туралы фильм түсіруді ұсынды, бірақ мұндай фильм түсірілмеді. Бұл серия Нэнси Дрю, Харди Бойз және Дана Гирлс серияларымен біріктірілуі жоспарланған. Нэнси Дрю мен Харди Бойз кейіннен бір сағаттық "Харди Бойз / Нэнси Дрю Мистериес" бағдарламасына біріктірілді, оның эпизодтары кезекпен көрсетілді. Том Свифт медиа жобасы 1983 жылы іске асты, Вилли Аймс Том Свифт рөлінде, ал Лори Лоуглин Линда Крейг рөлінде 3 шілдеде көрсетілген "Том Свифт және Линда Крейг құпия сағаты" телеарнасында пайда болды. Бұл жоба рейтинг бойынша сәтсіз болды. Содан кейін полнометралық фильм және бейне ойын шығару жоспарланған, одан кейін телесериал жасалатыны хабарланды. 2015 жылға қарай бұл жоспарлар іске аспады. Том Свифт The CW телеарнасының "Нэнси Дрю" сериалының екінші маусымындағы "The Celestial Visitor" эпизодында пайда болды, онда Тиан Ричардс қара түсті, гей, миллиардер өнертапқыш рөлін сомдады. Эпизод The CW арнасында дамытылып жатқан "Том Свифт" атты спин-офф жобасының пилоттық эпизоды болды. 2021 жылдың тамызында "Том Свифт" сериалына тікелей тапсырыс берілді және 2022 жылдың 31 мамырында The CW арнасында көрсетілді. 2022 жылдың ақпан айында Эшли Мюррей Зензи Фуллингтон рөлінде актерлік құрамға қосылды. Төмен рейтингіге байланысты, сериал сол жылдың 30 маусымында жабылды.

Ұрпақтың бейнесі

Том Свифт және оның электрлі мылтығы (1911 жылы жарық көрген) африкалықтарды қатыгез, өркениетсіз жануарлар ретінде бейнелейді, ал ақ нәсілді басты кейіпкерді олардың әкелік қамқоршысы ретінде көрсетеді. Кітапта, бүгінгі Америкадағыдай, қара нәсілді адамдар пассивті, қарапайым және балаша, немесе жануарларға ұқсас, зорлық-зомбылыққа бейім болып суреттеледі. Олар кітапта әр түрлі жерлерде "жабайылығымен қорқынышты, тек белдік киімінде, ал шаштары таяқтармен толы" және "жабайы, қатыгез және қызыл маймылдар сияқты ашкөз" деп сипатталады. Автор: Жамильс Ларти.

Мәдениеттің әсері

Том Свифт кітаптары американдық ғылыми фантастиканың жетістігіне үлес қосып, эдисонданы (керемет ғалымдар мен өнертапқыштар туралы әңгімелер) мәдени аңыз ретінде қалыптастырды. Том Свифттың оқиғалары кейіпкер 1910 жылы пайда болғаннан бастап танымал болды: 1914 жылға қарай жылына 150 000 дана сатылды, ал 1929 жылғы зерттеу көрсеткендей, бұл серия жасөспірімдер арасында Библиядан кейін екінші орында тұрды. 2009 жылға қарай Том Свифт кітаптары бүкіл әлемде 30 миллионнан астам дана сатылды. Алғашқыда осындай әзіл "Том Свифтли" деп аталды, бірақ уақыт өте келе "Том Свифти" деп аталатын болды. Мысалдар: "Мен қамытымды жоғалттым", - деді Том шаршаңқы түрде, "Тұтқынды төменге түсірейін", - деді Том жоғарыпарлықпен. Том Свифттың ойдан шығарылған өнертабыстары бірнеше нақты өнертабыстарға шабыт берген, соның ішінде Ли Фелленштейннің "Том Свифт терминалы" және "Сол" деп аталған алғашқы жеке компьютердің жасалуына себеп болды. "Taser" атауы бастапқыда "TSER" – "Том Свифт электр мылтығы" деген аббревиатура болған. Бұл өнертабыс Том Свифт және оның электр мылтығы (1911) әңгімесіндегі басты құрылғының құрметіне аталған; өнертапқыш Джек Ковердің айтуынша, "Телефонға 'TSER' деп жауап беруден жалықтық, сондықтан 'A' әрпін қостық". Көптеген ғалымдар, өнертапқыштар және ғылыми фантастика жазушылары Том Свифт оларға шабыт бергенін айтты, олардың ішінде Рэй Курцвейл, Роберт А. Хайнлайн және Исаак Азимов бар. "Желмен бірге кеткендер" романының авторы Маргарет Митчелл бала кезінде осы серияның алғашқы кітабын оқығанын мойындады. Кинорежиссер Джордж Лукас "Жас Индиана Джонс" телесериалының "Жазғы демалыс оқиғасы" эпизодында 16 жасар Индиана Джонсты Том Свифт романын оқып отырғанын және автор Эдвард Стратмейердің өзін кейіпкер ретінде көрсетті. Том Свифт-кіші сериясы да көптеген адамдарға шабыт берді. Ғалым және тележүргізуші Билл Най кітаптардың "мен кім екенімді қалыптастыруға" көмектескенін айтты және ол өзінің жасөспірімдерге арналған сериясын іске қосуға оны шабыттандырды. Microsoft негізін қалаушылар Пол Аллен мен Билл Гейтс, сондай-ақ бәсекелес Apple компаниясының негізін қалаушы Стив Возняк та бала кезінде осы кітаптарды оқыған. Возняк, бұл серия оны ғалым болуға шабыттандырғанын айтып, кітаптар оған "инженерлер әлемді барлық жанжалдар мен зұлымдықтардан құтқара алады" деген сезімді сыйлағанын жеткізді.

The Tom Swift books have been credited with assisting the success of American science fiction and with establishing the edisonade (stories focusing on brilliant scientists and inventors) as a basic cultural myth. Tom Swift's adventures have been popular since the character's inception in 1910: by 1914, 150,000 copies a year were being sold and a 1929 study found the series to be second in popularity only to the Bible for boys in their early teens. By 2009, Tom Swift books had sold more than 30 million copies worldwide. Originally this kind of pun was called a "Tom Swiftly" in reference to the adverbial usage. Over time, it has come to be called a "Tom Swifty". Some examples are I lost my crutches,' said Tom lamely", and I'll take the prisoner downstairs', said Tom condescendingly." Tom Swift's fictional inventions have apparently inspired several actual inventions, among them Lee Felsenstein's "Tom Swift Terminal", which "drove the creation of an early personal computer known as the Sol", and the taser. The name "taser" was originally "TSER", for "Tom Swift Electric Rifle". The invention was named for the central device in the story Tom Swift and His Electric Rifle (1911); according to inventor Jack Cover, "an 'A' was added because we got tired of answering the phone 'TSER'." A number of scientists, inventors, and science fiction writers have also credited Tom Swift with inspiring them, including Ray Kurzweil, Robert A. Heinlein, and Isaac Asimov. Gone with the Wind author Margaret Mitchell was also known to have read the first series as a child. Filmmaker George Lucas shows the 16 year old Indiana Jones reading a Tom Swift novel — and the author Edward Stratemeyer himself appearing as a character — in the episode Spring Break Adventure of the television series Young Indiana Jones. The Tom Swift Jr. series was also a source of inspiration to many. Scientist and television presenter Bill Nye said the books helped "make me who I am", and they inspired him to launch his own young adult series. Microsoft founders Paul Allen and Bill Gates also read the books as children, as did co founder of competing company Apple, Steve Wozniak. Wozniak, who cited the series as his inspiration to become a scientist, said the books made him feel "that engineers can save the world from all sorts of conflict and evil".