Кіріспе

Балаларға арналған әңгімелер, кітаптар, журналдар мен өлеңдер – балалар әдебиеті немесе жасөспірімдер әдебиеті академиялық журналында қарастырылады. Қазіргі заманғы балалар әдебиеті екі түрлі жолмен жіктеледі: жанр бойынша немесе оқырманның жасына қарай, яғни ең кішкентайларға арналған сурет кітаптарынан бастап, жасөспірімдерге арналған көркем әдебиетке дейін. Балалар әдебиетінің тамыры XVIII ғасырда ғана балалар әдебиеті ретінде танылған ертегілер сияқты дәстүрлі әңгімелерге және ауызша хабарлардың бөлігі болған, ересектер балалармен бөліскен әндерге дейін жетеді. Баспа өнері пайда болғанға дейінгі балалар әдебиетінің дамуын анықтау қиын. Баспа кеңінен тарағаннан кейін де көптеген классикалық "балалар" ертегілері бастапқыда ересектерге арналған, кейін жас аудиторияға бейімделген. Он бесінші ғасырдан бері көптеген әдебиеттер балаларға арналып жазылып, көбінесе моральдық немесе діни мазмұнға ие болған. Балалар әдебиеті пуритандық дәстүрлер сияқты діни көзқарастармен, немесе Чарльз Дарвин мен Джон Локк сияқты философтар мен ғалымдардың ықпалымен қалыптасқан. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басы балалар әдебиетінің "Алтын ғасыры" деп аталады, себебі сол кезде көптеген классикалық балалар кітаптары жарық көрді.

Анықтама

Балалар әдебиетінің бірыңғай немесе кеңінен қолданылатын анықтамасы жоқ. Балалар әдебиеті туралы жазған бір автор оны «балаларға арналған барлық кітаптар» деп түсіндіреді, бірақ комикстер, әзілдер, мультфильмдер және сөздіктер, энциклопедиялар сияқты бетінен-бетіне оқылмайтын анықтамалық материалдар осыған жатпайды. Дегенмен, басқалар балалар комикстерін де қосу керек деп санайды: «Балалар әдебиетін зерттеу комикстерді балалармен байланысты әлемдік құбылыс ретінде маңыздылығына қарамастан, көбінесе сырттай және үстүрттен қарастырып келді». Балалар әдебиеті жөніндегі халықаралық энциклопедия жанр шектерінің нақты емес, тұманды екенін көрсетеді. Кейде, бір шығарманы ересектерге арналған әдебиет немесе балаларға арналған әдебиет деп жіктеу туралы келісімге келе алмаймыз. Кейбір шығармаларды оңай жіктеу мүмкін емес. Мысалы, Дж.К. Роулингтің «Гарри Поттер» сериясы балаларға арналған, бірақ ересектердің арасында да танымал. Серияның үлкен сұранысы «Нью-Йорк Таймс» газетін балалар кітаптарына жеке бестселлер тізімін жасауға итермеледі. Балалар әдебиеті көбінесе суретті кітаптармен байланысты болғанымен, ауызша әңгімелер баспадан бұрын пайда болды және көптеген балалар ертегілерінің тамыры ежелгі әңгімешілерге дейін жетеді. Сет Лерер «Балалар әдебиеті: Оқырман тарихы. Эзоптан Гарри Поттерге дейін» кітабының кіріспесінде: «Бұл кітап балалар естіген және оқыған нәрселердің тарихын ұсынады. Мен жазатын тарих – қабылдау тарихы» дейді. Балалық шақ тұжырымының дамуымен, XVIII ғасырда ғана балалар әдебиетінің жеке жанры пайда бола бастады, оның өзіндік бөлімдері, талаптары мен каноны болды. Осы кітаптардың ең алғашқылары білім беру кітаптары, мінез-құлық туралы нұсқаулықтар және қарапайым ABC-лер болды, олар көбінесе жануарлар, өсімдіктер және антропоморфты әріптермен безендірілді. 1962 жылы француз тарихшысы Филипп Ариес «Балалық шақтың ғасырлары» атты кітабында қазіргі заманғы балалық шақ түсінігі соңғы уақытта ғана пайда болды деп мәлімдеді. Ол бұрын балалар ересектерден көп ерекшеленбегенін және оларға ерекше қарамайтынын түсіндірді. Бұл пікірді дәлелдеу үшін ол 18 ғасырға дейін дін қызметкерлері, мысалы, Бед Венирабиль және Элфрик Эйншам жазған оқу-әдістемелік мәтіндерден басқа балаларға арналған нағыз әдебиет болмағанын атап өтті. Басқа ғалымдар бұл көзқарасқа қарама-қарсы пікір білдіріп, 12 ғасырдан бастап Даниилдің ойыны сияқты балаларға қажетті құндылықтарды, көзқарастарды жеткізуге арналған әдебиет болғанын көрсетті. Сондықтан, тарихи балалар әдебиеті дидактикалық және моральдық сипатта болды, мінез-құлыққа, білім беруге және діни сабақтарға қатысты нәрселерді жеткізу мақсатымен жазылған. Ағылшын философы Джон Локк 1690 жылы жарық көрген «Адам санасы туралы эсседе» «tabula rasa» теориясын дамытты. Локк философиясында tabula rasa – адам санасының туған кезде «бос тақта» екендігі, деректерді өңдеу ережесі жоқ екендігі және деректер қосылып, өңдеу ережесі тек қана сезімдік тәжірибе арқылы қалыптасады деген теория. Бұл ілімнің салдары ретінде баланың санасы бос туады және ата-ананың міндеті – баланы дұрыс түсініктермен қаруландыру. Локк балалардың ойын-сауықтарын дамыту үшін күш қолданбай, «оңай, жағымды кітаптар» берудің маңыздылығын атап өтті: «Балаларды әріптерді білуге үйретуге болады, олар оны ойын-сауықтан басқа ештеңе деп қабылдамай, басқалардың қамшыланған нәрсесіне өздері ойнап үйренеді». Ол сондай-ақ балаларға арналған сурет кітаптарын жасауды ұсынды. XIX ғасырда бірнеше балалар кітабы сыныпта оқу материалдары ретінде танымал болды. Олардың арасында Эзоп пен Жан де Лафонтен ертегілері, сондай-ақ Шарль Перроның 1697 жылы жарық көрген «Ана қаз ертегілері» кітабы бар. Бұл мәтіндердің танымалдылығы XIX ғасырда балаларға арналған фантастикалық және ертегілердің пайда болуына әкелді, онда сиқырлы заттар мен сөйлейтін жануарлар бейнеленген. Chapbooks – қалта көлеміндегі кішкентай кітапшалар, олар тігілмей, бүктеліп шығарылатын. Олар 17 ғасырдың ортасында Англиядан Америка колонияларына әкелінді. Бірінші кітап – пуритан Джон Коттонның өлең түрінде жазған балаларға арналған катехизис. Ол 1646 жылы Англияда және Бостонда жарық көрген «Бостондық нәрестелерге арналған рухани сүт» деп аталды. Тағы бір ерте кітап – «Жаңа Англияның баспасы» 1691 жылы басылып, 100 жыл бойы мектептерде қолданылды. Кітап «Баланың таңертеңгі және кешкі дұғасымен» басталады. Содан кейін әліпби, дауыссыз әріптер, қосымша әріптер және буындар көрсетіледі, содан кейін «Адамның күнәсінде біздің барлығымыз күнә жасадық» деген сөздермен басталатын әліпбидің діни өлеңі келеді. Онда діни нақыл сөздер, аббревиатуралар, орфографиялық көмек және басқа да білім беру материалдары бар, олардың барлығы ағаш кескіндерімен безендірілген. Джулио Чезаре Кроче балалардың ұнатуын білетін кейбір оқиғалардан өз кітаптары үшін де пайдаланды. Өркендеген бай орта тап пен Локк балалық шақ тазалығы туралы теориясының ықпалы балалық шақты ұғым ретінде қалыптастыруға септігін тигізді. Британ кітапханасы үшін жазылған мақалада профессор М.О. Гренби: «1740 жылдары Лондонның бірнеше баспагерлері жас оқырмандарды оқыту және қызықтыру үшін жаңа кітаптар шығара бастады. Томас Бореман солардың бірі болды. Тағы бірі – Мэри Купер, оның екі томдық «Томми Томбтың әдемі ән кітабы» (1744) ең алғашқы балалар өлеңдері жинағы. Бірақ осы пионерлердің ең танымалсы – Джон Ньюбери, оның балаларға арналған алғашқы кітабы «Кішкентай әдемі қалта кітабы» болды. Онда өлеңдер, суреттер және ойын-сауықтардың қосындысы бар. Ньюбери балалардың жақсы мінез-құлқына физикалық жазалаудан гөрі ойын арқылы жететініне сенді, және бала өз мінез-құлқын күнделікті жазуы керек болды. Кітап балаларға тартымды, жарқын мұқабасымен жасалған, бұл баспа индустриясында жаңалық болды. Сыйлық кітаптары ретінде танылған осы ерте кітаптар XIX ғасырда танымал болған ойыншық кітаптардың алғыкүші болды. Ньюбери осы жаңа жанрды сатуда да шебер болды. «Лев және біржақты мүйіз» журналына сәйкес, «Ньюберидің генийі – балалар кітаптарын, жаңа өнім санатын жиі жарнамалау арқылы және балалар кітаптарының ішіне қосымша атаулар мен өнімдерді енгізу арқылы дамыту болды». Профессор Гренби: «Ньюбери балалар әдебиетінің «әкесі» деп танылды, себебі балалар кітаптарын шығару коммерциялық табысқа жеткізе алатынын көрсетті» деп жазады. Кітаптардың сапасының жақсаруы және ол жариялаған тақырыптардың әртүрлілігі Ньюбериді оның заманында балалар кітаптарының жетекші өндірушісіне айналдырды. Ол өзінің кітаптарын, сондай-ақ Сэмюэл Джонсон және Оливер Голдсмит сияқты авторлардың кітаптарын жариялады; соңғысы Ньюберидің ең танымал кітабы болған «Шағын Ұлы Жоғалған Аяқ Киімнің Тарихын» жазған болуы мүмкін. Балалар әдебиетінің дамуына ықпал еткен тағы бір философ – Жан-Жак Руссо, ол балалардың табиғи және қуанышты дамуына рұқсат етілгенін айтты. Оның балалардың табиғи қызығушылықтарына үндеу идеясы балаларға арналған жазушылардың арасында қабылдауға ие болды. Руссоның идеялары Германияда, әсіресе неміс антропофилиясында, балаларға арналған білім беру мен әдебиетті реформалаумен айналысатын қозғалыста үлкен ықпал етті. Оның негізін қалаушысы Иоганн Бернхард Базедов Даниэль Ходовицкидің көптеген иллюстрацияларын қамтитын «Элементарлық жұмыс» атты балаларға арналған танымал оқулық авторы болды. Тағы бір ізбасар, Иоахим Генрих Кампе, Робинзон Крузоның балаларға арналған бейімделуін жасады, ол 100-ден астам басылымға жетті. Олар өз елдерінде соншалықты танымал болды, қазіргі заманғы реалистік балалар әдебиеті...

Алтын дәуірі

Балалар әдебиетінің қазіргі үлгісіне көшу 19 ғасырдың ортасында болды; бұрынғы дәуірдің нұсқаулық сипаты балалардың қиялына жақын, балаларға бағытталған, көбірек ойын-қалжыңға толы кітаптарға жол берді. Қағаз бен баспаның қолжетімділігі артып, құны төмендегенде, халық саны өсіп, сауаттылық деңгейі жақсарғандықтан балалар әдебиетінің қолжетімділігі де артты. Дегенмен, Льюис Кэрроллдың 1865 жылы Англияда жарық көрген «Алисаның ғажайып еліндегі оқиғалары» балаларға арналған жазу стилінің өзгеруін, оның ойша, сезімтал болуын білдірді. Ол «балаларға арналған алғашқы ағылшын шедеврi» деп есептеледі. Сол онжылдықтағы тағы бір маңызды кітап – Рев. Чарльз Кингслидің (1862) «Су бебелері, құрлықта туған балаға арналған ертегісі», ол өте танымал болды және британдық балалар әдебиетінің классикасы болып қала береді. 1883 жылы Карло Коллоди алғашқы итальяндық фантастикалық роман, «Пиноккионың басынан кешкендері» жазды, ол көп рет аударылды. Сол жылы «Италиядағы жас өспірімдер үшін ең үздік оқиғалар жазушысы» атанған Эмилио Салгари өзінің аңызға айналған кейіпкері Сандоканды алғаш рет жариялады. Ұлыбританияда Джордж Макдональдтың «Принцесса мен Гоблин» және оның жалғасы «Принцесса мен Курди» 1872 және 1883 жылдары жарық көрді, ал Роберт Луис Стивенсонның «Асыл қазына аралы» және «Қашқын» атты шығармалары 1880 жылдары өте танымал болды. Рудард Киплингтің «Жұңғар кітабы» алғаш рет 1894 жылы жарық көрді, ал Дж. М. Барри 1911 жылы «Питер мен Венди» романында Питер Пэннің тарихын айтты. Йоханна Спиридің екі бөлімнен тұратын «Хейди» романы 1880 және 1881 жылдары Швейцарияда жарық көрді. Бригам Янг университетінің балалар әдебиеті профессоры Майкл О. Туннелл мен Джеймс С. Джейкобс: «Поттер суреттерді де, сөздерді де қолданып, әңгімені айтқан алғашқы адам, мәтінмен қатар түсті суреттерді беттен бетке енгізді» деп жазады. Рудьярд Киплинг 1894 жылы «Жұңғар кітабын» жариялады. Кітаптың басты тақырыбы – Маугли өміріндегідей, тастап кету және тәрбиелеу, Киплингтің балалық шағын еске түсіреді. 19 ғасырдың соңында қазіргі сурет кітаптарының алғысы ағылшын суретшілері Рэндольф Кальдекотт, Уолтер Крейн және Кейт Гринавейдің өлеңдері мен әңгімелерінің суреттелген кітаптары болды. Бұлардың суреттері мен сөздері бұрынғы кітаптарға қарағанда көбірек болды, ал суреттерінің көп бөлігі түсті болды. Кейбір британдық суретшілер роман мен балалар кітаптарын суреттеу арқылы өмір сүрді, олардың ішінде Артур Рэкхэм, Сисли Мэри Баркер, У. Хит Робинсон, Генри Дж. Форд, Джон Лич және Джордж Крюкшанк. 1890 жылдары Англияның ең танымал ертегілері Джозеф Джейкобстың «Ағылшын ертегілері» жинағында топтастырылды, соның ішінде «Джек пен бұршақ бұтасы», «Алтын сәбіз және үш аю», «Үш кішкентай шошқа», «Джек алып кісі өлтіруші» және «Том Баяу саусақ». Шотланд жазушыларының Кайлиард мектебі, әсіресе Питер Пэннің (1904) авторы Дж. М. Барри, қоғамның идеалданған бейнесін ұсынды және фантазия мен фольклорды қайтадан сәнге енгізді. 1908 жылы Кеннет Грэм балалар классикасы «Солпақтардың желінде» және скауттардың негізін қалаушы Роберт Баден Пауэллдің «Балалар үшін скаутинг» атты алғашқы кітабы жарық көрді. Франсис Ходжсон Бернетттің «Сырлы бақ» романының (1910) шабыты – Кенттегі Ұлы Мейтем Холл бақшасы. Бірінші дүниежүзілік соғыста британдық армия үшін окоптарда соғысып жатқанда, Хью Лофтинг он екі кітаптан тұратын серияда пайда болған Доктор Дулиттл кейіпкерін жасады. Балалар әдебиетінің алтын ғасыры Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін созылды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде балалар баспасы әлдеқайда баяу болды. Англиядағы басты ерекшеліктер – А. А. Милнның 1926 жылы, П. Л. Траверстің алғашқы «Мэри Поппинс» кітабы 1934 жылы, Дж. Р. Р. Толкиннің «Хоббит» 1937 жылы және Т. Х. Уайттың «Тастағы семсер» 1938 жылы жарық көрген кітаптары. 1940 жылы Англияда Puffin Books баспасы арқылы балаларға арналған қағаз кітаптар шығарылды. Олардың төмен бағасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде балаларға кітап сатып алуға мүмкіндік берді. Энид Блайтонның кітаптары 1930 жылдан бері әлемдегі бестселлерлер қатарына кіреді, 600 миллионнан астам данасы сатылды. Блайтонның кітаптары әлі күнге дейін өте танымал және 90 тілге аударылған. Ол білім беру, табиғи тарих, фантастика, құпия және библиялық әңгімелерді қамтитын көптеген тақырыптарда жазды және бүгінде оның Нодди, «Белгілі бес», «Құпия жеті» және «Оқиғалар» сериясы үшін жақсы есте қалды. Бұл балаларға арналған «Бес қазыналы аралда» атты алғашқы әңгіме 1942 жылы жарық көрді. 1950 жылдары Еуропадағы кітап нарығы екі дүниежүзілік соғыстың салдарынан қалпына келе бастады. Оксфорд университетінің ағылшын тілі факультетімен байланысты бейресми әдеби талқылау тобы, «Inklings» деп аталды, оның басты мүшелері – фантастикалық романдардың көрнекті жазушылары С. С. Льюис және Дж. Р. Р. Толкин. С. С. Льюис 1950 жылы «Narnia жылнамалары» сериясының алғашқы бөлімін жариялады, ал Толкин «Хоббиттен» басқа, «Сақиналар мырзасы» (1954) романының авторы ретінде танымал. Фантастикалық әңгімелердің тағы бір авторы – Алан Гарнер, «Elidor» (1965) және «Сотық» (1967) кітаптарының авторы. Соңғысы – Уэльстің қазіргі заманында орын алған Mabinogion мифологиясының Blodeuwedd туралы бейімделуі, ол Гарнерге Кітапханалық қауымдастықтың жылдық Карнеги медалін жеңіп алды, бұл британдық автордың ең жақсы балалар кітабын тануға арналған. Мэри Нортон «The Borrowers» (1952) кітабын жазды, онда адамдардан нәрселерді қарыз алатын кішкентай адамдар бейнеленген. Доди Смиттың «Жүз бірінші далматин» 1956 жылы жарық көрді. Филиппа Пирс «Томның түнгі бағы» (1958) романында Том түнде бақша есігін ашып, басқа дәуірге кіреді. Уильям Голдингтің 1954 жылғы «Шыбықтар мырзасы» романы құлаған аралда қалған британдық балалар тобының және олардың өзін-өзі басқаруға жасаған сәтсіз әрекеттеріне арналған. Роальд Даль балалық шағындағы тәжірибелерінен шабыттанған, көбінесе күтпеген соңдары мен сезімталдықтан ада, қараңғы юморға толы балалар фантастикалық романдарын жазды. Даль Англиядағы екі шоколад фабрикасының өнімдерін ұрлауға тырысқан шпиондарын көргеннен кейін «Чарли және шоколад фабрикасы» (1964) романын жазуға шабыттанды. Оның басқа шығармалары: «Джеймс пен алып шалғы» (1961), «Тамаша мысық» (1970), «Ұлы сұйық адам» (1982), «Сиырлар» (1983) және «Матильда» (1988). 1958 жылдан бастап Майкл Бонд Паддингтон аю туралы жиырмадан астам ойын-қалжыңға толы әңгімелер жариялады. Әдебиеттегі пансиондық мектептер көбінесе ересек емес және жасөспірімдердің мектеп өміріне бағытталған, көбінесе ағылшын пансиондық мектептерінде орын алады. Осы кезеңдегі танымал мектеп әңгімелеріне Рональд Серлдің комиксі «Сент Тринианс» (1949–1953) және оның Джеффри Уилланстың «Молсворт» сериясы үшін салған суреттері, Джилл Мерфидің «Ең нашар ведьма» және Энтони Бакеридждің «Дженнингс» сериясы кіреді. Рут Мэннинг Сандерстің алғашқы жинағы «Алыптар кітабы» әлемнің әртүрлі аймандарынан алынған алыптар туралы әңгімелерді қайта баяндайды. Сьюзен Купердің «Қараңғы көтерілісі» – Англия мен Уэльсте орын алған бес томдық фантастикалық сага. Реймонд Бриггстің балалар сурет кітабы «Қар адам» (1978) анимациялық фильмге бейімделді және әр жылғы Рождествода британдық теледидарда көрсетіледі. Пастор. У. Одри және оның ұлы Кристофердің «Теміржол сериясы» Томас танкі локомотиві туралы әңгімелерді қамтиды. Марджери Шарптың «Құтқарушылар» сериясы батыл егеуқырлар ұйымына негіделген. Балалар әдебиетінің үшінші лауреаты Майкл Морпурго 1982 жылы «Соғыс атты» жариялады. Дик Кинг Смиттың романдарының ішінде «Қой шошқасы» (1984) бар. Диана Уинн Джонс 1986 жылы «Хаулдың қозғалмалы қамалы» атты жасөспірімдерге арналған фантастикалық роман жазды. Энн Файнның «Мәдам Даутфайр» (1987) романы ажырасқан ата-анасы бар отбасы туралы. Энтони Хоровичтің «Алекс Райдер» сериясы «Stormbreaker» (2000) романымен басталды. Филип Пуллманның «Қараңғы материалдар» – «Солтүстік жарық» (1995, Солтүстік Америкада «Алтын компас» ретінде жарияланған), «Нақты пышақ» (1997) және «Амбар шпионы» романдарынан тұратын эпикалық трилогия.

Әңгімелік фантастика

Дэниел Дефо 1719 жылы «Робинзон Крузо» романын жазғанда (осылайша көптеген еліктеушілерді тудырып, «Робинзонад» жанрын қалыптастырды), балаларға арналған оқиғалар тоғызыншы ғасырда басталды. Британ авторларының алғашқы мысалдары Фредерик Марриаттың «Жаңа орман балалары» (1847) және Харриет Мартиноның «Шарва мен ханзада» (1856) кіретін еді. Виктория дәуірінде жанр дамыды, W. H. G. Кингстон, R. M. Баллантайн және G. A. Henty ер балаларға арналған оқиғалы әдебиеттерді жазумен айналысты. Бұл, әдетте ересектерге арналған жазушыларды балалар үшін жазуға шабысдандырды, мысалы Роберт Луис Стивенсонның классикалық «Қазына аралы» (1883) қаракшылар туралы әңгімесі. «Бигглз» – Джеймс Бигглсворт туралы, қиял желісіндегі ұшқыш және авантюрист туралы, В. Э. Джонс жазған жас жігіттерге арналған танымал оқиғалар сериясы. 1941 және 1961 жылдар аралығында «Бигглз» туралы 60 мақала жарық көрді, ал 1960 жылдары BBC астрономы Патрик Мур кейбір материалдармен үлесті. 1940-1947 жылдар аралығында В. Э. Джонс әйел ұшқыш Ворралс туралы алпыс әңгіме жазды. Эпикалық тақырыптарды бейнелейтін Ричард Адамстың 1972 жылғы «Watership Down» романы үйлерінің қирауынан қашқан және жаңа мекен табуға тырысқан қояндардың шағын тобының басынан өткен оқиғаны баяндайды. Джеффри Трейз және Розмари Сатклиф тарихи оқиғаларға жаңа көзқарас әкелді. 20 ғасырдағы британдық комикстер Виктория дәуіріндегі суреттелген «пенни дередулдардан» (Свини Тодд, Дик Турпин және Варни вампир бейнеленген) дамыды. 1830 жылдары алғаш рет жарық көрген «The Guardian» газетінде «пенни дередулдар» «британдық жастар үшін жаппай өндірілген танымал мәдениеттің алғашқы дәмін татып көрген» деп жазылған. Робин Гуд 1838 жылы «пенни дередулдар» сериясында пайда болды, бұл Робин туралы оқиғалардың жаппай таралуының басталуына себеп болды. Деннис Қауіпті 1951 жылы «The Beano» журналында дебют жасады, ал танымал тоқтатылған анимациялық кейіпкерлер Уоллес пен Громит 2013 жылдан бастап комиксте әр төрт апта сайын пайда болды. Үлкен балаларға арналған маңызды ертедегі журналдар – 1879 жылдан 1967 жылға дейін шығарылған «Жігіттердің өз бетінше жазылған қағазы» және 1880 жылдан 1956 жылға дейін басылған «Қыздардың өз бетінше жазылған қағазы» болды. 1890 жылдары британдық балалар арасында жарты пеннилік басылымдар «пенни дередулдардың» танымалдылығын басып озды. Олардың ішінде «The Half penny Marvel» және «Union Jack» кіретін еді. 1896 жылдан бастап жарты пеннилік комикстің мұқабасында «Illustrated Chips» журналында шаршаған Уилли мен шаршаған Тимнің ұзаққа созылған комиксі бейнеленді, оның оқырмандарының арасында жас Чарли Чаплин де болды. Үлкен ұлдарға арналған басқа да журналдар: «The Hotspur» (1933-1959 жж.) және 1922 жылы басталған, 1961 жылы «Adventure» журналына, ал 1963 жылы «The Wizard» журналына қосылған «The Rover» журналы, ақырында 1973 жылы жабылды. «Boy's Own Paper» журналына көптеген белгілі авторлар үлесті: крикетші В. Г. Грейс бірнеше нөмірге, сондай-ақ сэр Артур Конан Дойл және Р. М. Баллантайн, сонымен қатар скаут қозғалысының негізін қалаушы Роберт Баден-Пауэлл жазды. «The Girl's Own Paper» журналына Ноэль Стритфелд, Роза Нушетт Кэри, Сара Даудни (1841–1926), Анжела Бразил, Ричмал Кромптон, Фанни Ферн және Баронесса Орчи сияқты авторлар қатысты. «The Eagle» – 1950 жылы Ланкаширдегі англикандық пастор Маркус Моррис шығарған жігіттерге арналған танымал британдық комикс. Оның ұсынылымы мен мазмұны революциялық болғандықтан, ол үлкен табысқа ие болды; алғашқы санының 900 000 данасы сатылды. Алдыңғы мұқабасында ең танымал оқиғасы – егжей-тегжейлі жасалған «Dan Dare, Pilot of the Future» түрлі түстерде бейнеленген. Ол алғаш рет 1950 жылдан 1969 жылға дейін, содан кейін 1982 жылдан 1994 жылға дейін жарық көрді. Оның серік комиксі – «Girl», оның 1951 жылғы алғашқы нөмірлерінде «Китти Хоук және оның барлық қыздардан тұратын әуе экипажы» комиксі жарияланды. Рой Роверс, ойдан шығарылған футбол командасы «Мелчестер Роверс» шабуылшысы Рой Расс, 1954 жылы «Tiger» журналында алғаш рет пайда болды. 1987 жылы Мартин Хэндфорд алғаш рет басып шығарған «Where's Wally?» суреттер жинағының 73 миллионнан астам данасы 2007 жылға дейін бүкіл әлемде сатылды.

Америка Құрама Штаттары

Балалар әдебиеті еуропалықтар алғаш Америкаға қоныстанған кезден бері американдық мәдениеттің бір бөлігі болды. Алғашқы кітаптар балалардың өзін-басқаруын қалыптастыру және пуритандық қоғамда моральдық өмірді насихаттау құралы ретінде пайдаланылды. XVIII ғасырда американдық жастар еуропалық құрбыларының әлеуметтік тәрбиесінен шегіп, балалар әдебиетінде өзгерістерге ұшырады. Осы кезеңде 1712 жылы Т. В. жазған «Кішкентайларға арналған кішкентай кітап» пайда болды. Онда ең алғашқы балалар өлеңі деп саналатын және баланың көзқарасынан білім беруді қарастыратын, оқулықтардың алғашқы үлгілерінің бірі бар. АҚШ-та балалар журналдары 1806 жылы Бруклиндегі «Жас қыздар журналынан» бастау алды. Америка балалар әдебиетінің ең танымал кітаптарының бірі – Л. Франк Баумның 1900 жылы жарық көрген «Оздың ғажайып сиқыршысы» атты фантастикалық романы. «Англиялықтардың сөз ойындарына құштарлығымен және американдықтардың сыртқы оқиғаларға деген құштарлығын үйлестіре отырып», Кони Эпштейн «Халықаралық балалар әдебиеті энциклопедиясында» Баумның «ерекше стиль мен форманы қалыптастырғанын» айтады. Америка кітапханалар қауымдастығы 1922 жылы балалар кітабына арналған алғашқы сыйлық – Ньюбери медалін беруді бастады. 1938 жылы иллюстрацияға арналған Кальдекотт медалі табысталды. Лаура Ингаллс Уайлдердің американдық шекарадағы өмірі туралы алғашқы кітабы «Үлкен ормандағы кішкентай үй» 1932 жылы жарық көрді. Балалар кітаптарының қарқынды өсуі 1950 жылдары өркендеп, балалар баспасы үлкен бизнеске айналды. Осы кезеңдегі ең ықпалды және халықаралық деңгейдегі ең табысты скандинавиялық балалар кітабы – Сельма Лагерлофтың «Нильстің ғажайып оқиғалары». Астрид Линдгрен («Пиппи Ұзынқұлақ») және Йостейн Гардер («Софидің әлемі») – халықаралық аренадағы ең танымал скандинавиялық жазушылардың екеуі. Финляндияда балалар кітабының маңызды жазушылары Тове Янссон («Муминдер»), Оива Палохеймо («Тирлиттан») және Элина Карьялайнен («Уппо Налле») болып табылады. Соғыс аралық кезеңде Ұлыбританиядағы сияқты өндіріс аяусыз баяулады, алайда «балаларға арналған алғашқы детективтердің бірі» Эрих Кастнердің «Эмил және детективтер» романы 1930 жылы Германияда жарық көрді. Неміс жазушылары Майкл Энде («Түгел аяқталмайтын оқиға») және Корнелия Функе («Мұғал жүрек») фантастикалық кітаптарымен халықаралық деңгейде танылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Швейцарияда Алоис Каригие, Феликс Хоффман және Ханс Фишердің туындыларымен сурет кітаптарының классикалық дәуірі басталды. 1963 жылы Италияда Болонья балалар кітап жәрмеңкесі өтті, ол «балалар баспасына арналған ең маңызды халықаралық шара» деп танылды. Төрт күн бойы әлемнің түкпір-түкпірінен келген жазушылар, суретшілер, баспагерлер және кітап сатып алушылар жиналады. Мемлекеттік баспаның балалар бөлімінің басшысы және бірнеше балалар журналдарының редакторы ретінде Маршак 1920 мен 1940 жылдар аралығында балаларға арналған «Сары жыртқыш ранчосы» (Sítio do Picapau Amarelo) атты 23 кітаптан тұратын серияны жазып, зор ықпал етті. Бұл серия бразилиялық балалар әдебиетінің көрнекті үлгісі және С. С. Льюис, «Нарния жылнамалары» мен Л. Франк Баумның «Оздың ғажайып сиқыршысы» сериясы сияқты балалар классикасының бразилиялық баламасы саналады. Бұл идея Монтейро Лобатоның 1920 жылғы «A Menina do Narizinho Arrebitado» атты әңгімесінде пайда болды, кейіннен ол «Reinações de Narizinho» романының бірінші тарауы ретінде қайта жарияланды. Оқиғаның негізгі ортасы – «Сары жыртқыш ранчосы», онда Педриньо, Наризиньо және олардың тірі, ойлайтын антропоморфтық ойыншықтары қиял, жаңалықтар мен білімді зерттейді. Олар бірнеше рет ранчодан шығып, Неверленд, мифологиялық Ежелгі Грекия, «Ашық сулар патшалығы» (Reino das Águas Claras) деп аталатын су асты әлемі және тіпті ғарыш кеңістігі сияқты басқа әлемдерді зерттейді. «Ранчо» көбінесе Лобатоның ең танымал туындысы – Эмилия кейіпкерімен бейнеленеді.

Үндістан

ХІХ ғасырда христиан миссионерлері алғаш рет Калькутта мектеп кітап қоғамын құрып, елде балалар әдебиеті үшін жеке жанр жасады. Көп ұзамай ана тілінде балаларға арналған журналдар мен кітаптар пайда болды. Оның жүлделі "Жақсы балаларға арналған жақсы әңгімелер" еңбегі – классикалық парсы әдебиетіндегі әңгімелер негізінде балалар үшін қайта жазылған әңгімелер жинағы.

Нигерия

Бастапқыда, ғасырлар бойы африкалықтар өздерінің туған тілдерінде әңгімелер айтқан, олардың көпшілігі әлеуметтік жиындарда оқылып тыңдалған. Әңгімелер құрамында жаратылыс туралы мифтік әңгімелер мен адамның даналығын көрсететін қарапайым мақалдар болған. Бұл әңгімелер ұрпақтан ұрпаққа ауызша жеткізіліп келді. 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Нигерияда балалар әдебиетінің өркендеуі байқалады, соңғы үш онжылдық осы жанрға ең көп үлес қосты. Балалар кітаптарының көпшілігі африкалық мәдениет пен тұрмыс салтын көрсетеді және дәстүрлі халық ертегілеріне, жұмбақтар мен мақалдарға қатысты. Мұндай туындыларды жазған авторлардың қатарында Чинуа Ачебе, Киприан Экуэнси, Амос Тутуола, Флора Нуапа және Бучи Эмехета бар. Баспа компаниялары да балалар әдебиетінің дамуына көмектесті.

Жіктеу

Балалар әдебиетін жанрға немесе оқырманның жасына қарай санаттарға бөлуге болады.

Үлгі

Суреттер балалар ертегілеріне әрқашан серік болған. Византиялық Египеттен табылған папируста Гераклдың еңбектері туралы әңгімемен бірге суреттер бейнеленген. Қазіргі заманғы балалар кітаптары суреттермен безендіріледі, мұндай стиль ересектер әдебиетінде, көркем романдық кітаптардан басқа, сирек кездеседі. Әдетте, кіші жастағы оқырмандарға (әсіресе, әлі оқу-жазуды меңгермеген балаларға) арналған кітаптарда сурет өнері маңызды рөл атқарады. Балаларға арналған сурет кітаптары жас балалар үшін сапалы көркем өнердің қолжетімді көзі болып табылады. Балалар оқуды үйреніп, суреттерсіз де әңгіменің қызығын сезіне бастағаннан кейін де, олар (үлкендері сияқты) тараулы кітаптардағы кездейсоқ суреттерді бағалайды. Джойс Уэллинің "Балалар әдебиетінің халықаралық энциклопедиясында" айтқанынша, "жақсы суреттелген кітап, суреттері мәтінді күшейтетін немесе оған тереңдік қосатын кітаптан ерекшеленеді". Жас ерекшеліктерін ескере отырып, балалар әдебиетін аударуда аудармашылар жастар мәдениетінің өзгеретін мәні мен ерекшеліктерін түсінуі керек. Бұл балаларға арналған аудармалар негізінен ересектер мен балалар үшін жазылған романдар, мысалдар мен ертегілер сияқты жанрлардан тұратын туындылар болуы мүмкін деген фактіден туындайды. Сонымен қатар, ересектер балалар әдебиетінде дидактикалық баяндаушы немесе ирониялық тіркестер түрінде бейнеленуі мүмкін. Бұл бастапқы мәтіндегі ересек пен бала арасындағы қарым-қатынасты өзгертуге әкелуі мүмкін. Бейнелеу өнері балалар әдебиетінде, әсіресе кіші жастағы оқырмандар үшін маңызды рөл атқарады, және ол комикстер, көркем романдық кітаптар мен сурет кітаптарынан құралуы мүмкін. Сондықтан аудармашылар типография, визуалды кодтау және стильдеу туралы білімге ие болуы тиіс.

Әдеби сын

Көптеген танымал балалар кітаптарының мазмұны мен кейіпкерлері айналасында пікір қақтығыстары жиі туындайды. Онжылдықтар бойына оқырмандар назарында сақталатын классикалық туындылар, қоғамның құндылықтары өзгерген сайын сыншылар мен оқырмандар тарапынан сыналып қалады. Балалар әдебиетін талдау балалар әдебиеті журналдарында және психоаналитиктер, ғалымдар мен Питер Хант сияқты әдеби сыншылардың мақалалары жинақтарында кеңінен талқыланады.

Империализм мен отаршылдық

Империяның болуы, сондай-ақ балалар әдебиетінде отаршылдық және империалистік тақырыптардың кездесуі, он тоғызыншы ғасырдың соңы мен жиырмасыншы ғасырдың басындағы ең танымал балалар классикаларында анықталды. Француз суретшісі Жан де Брунхоффтың 1931 жылғы сурет кітабы "Бабардың кішкентай филінің тарихы" (Histoire de Babar, le petit elephant) империализм мен колониализмнің айқын тақырыптарын қамтиды және олар үгіт ретінде қарастырылады. Француз колониализмінің аллегориясы болған Бабар, буржуазиялық өмір салтына оңай бейімделеді. Бұл әлемде, жаңа және қуатты өркениетке бейімделген пілдер, әлі бейімделмеген жануарларға басымдық етеді. Х.А. Рей мен Маргрет Рейдің 1941 жылы жарық көрген "Қызық Джордж" шығармасы, ашық құлдық және отаршылдық сюжеттері үшін сынға ұшырады. Сыншылар сары бас киімді адамды еуропалық колониалистік браконьер ретінде қарастырады, ол Африкадан Джордж атты маймылды ұрлап, оны Америкаға кемемен жібереді. Колониялық форма киген адам және Қызық Джорджтың құйрығының жоқтығы осы пікірді қуаттайды. "The Wall Street Journal" газеті бұл туындыны "жасырынған құлдық туралы әңгіме" деп интерпретациялайды. "Жақсы оқиғалар" және "Жұңғар кітабы" атты кітаптардың авторы Рудард Киплинг те отаршылдық көзқарастармен айыпталады. Әдеби сыншы Жан Вебб және басқалар "Сырлы бақ" кітабында британ империалистік идеяларының бар екенін көрсетті. Сыншылар "Питер Пэн" шығармасындағы колониалистік идеологияны маңызды элемент ретінде анықтады.

Гендерлік рөлдер мен әйелдердің өкілдігі

Феминистік тақырыптарды қамтитын алғашқы балалар әңгімелерінің кейбіреулері – Луиза Мэй Алкоттың «Кішкентай әйелдер» және Фрэнк Л. Баумның «Оздың керемет сиқыршысы». Бұл кезеңдегі көптеген әйелдер балалар кітаптарында үй шаруасын атқаратын ретінде бейнеленгендіктен, бұл екі кітап осы үлгіден ауытқыды. Үй шаруасының қысымшылыққа ұшырауы феминисттік қозғалыстың алғашқы түрлерінің бірі болып табылады. Төрт әпке туралы әңгімелі «Кішкентай әйелдер» үйдегі әйелдердің күшін көрсетеді және табиғаты жағынан консервативті де, радикалды да болып көрінеді. Джо кейіпкері қазіргі заманғы тұлға ретінде байқалады және тіпті феминисттік қозғалыстың бейнесі ретінде қарастырылады. «Оздың ғажайып сиқыршысы» атты шығармадағы феминисттік тақырыптар Баумның қайнанасы, суфражист қозғалысының маңызды тұлғасы Матильда Гейдждің ықпалынан туындаған деген болжам бар. Баумның капитализмге және нәсілдік қанаушылыққа қатысты маңызды саяси түсініктемесі де Гейджтің ықпалының бір бөлігі деп айтылады. Осы тақырыптардың мысалы – басты кейіпкер Дороти, оны үй жұмысын атқаруға мәжбүрлеу арқылы жазалайды. Әйелдерді оң жағынан бейнелеудің тағы бір мысалы – фин жазушысы Тове Янссонның мықты және жеке әйел кейіпкерлері бар Мумин сериясы. Соңғы жылдары феминисттік балалар әдебиетінің өндірісі мен қолжетімділігі, сондай-ақ балалар әдебиетіндегі гендерлік бейтараптықтың өсуі байқалады. Әйелдер мен қыздардың дұрыс мінез-құлқы мен кәсіптері туралы стереотиптерді ұстанғаннан басқа, балалар кітаптарында әйел кейіпкерлері мүлдем жоқ немесе оларды кішігірім немесе маңызды емес кейіпкерлер ретінде ғана қамтиды. А. А. Милн жазған «Винни-Пух» кейіпкерлері негізінен еркек, Рудың анасы болған Канга кейіпкерін қоспағанда. Тіпті жануарлар мен жансыз заттар да әдетте балалар кітаптарында еркек болып танылады. Бір жағынан, «Дик пен Джейнмен өсіп-өну» гетеросексуалдық, ядролық отбасын ерекшелендіреді, сонымен қатар ана, әке, аға мен апаның жыныстық ерекше міндеттерін көрсетеді, ал «Жас балалар мен сурет кітаптары» екінші жағынан оқырмандарды белсенді емес және сәтсіз, сондай-ақ ақыл-ой жағынан төмен және еркек кейіпкерлеріне бағынышты ретінде бейнеленген әйелдер туралы кітаптардан аулақ болуға шақырады, әйелдерге қатысты репрессивті және сексистік стереотиптерге толы балалар кітаптарынан сақтануға шақырады. Мысалы, ертегілер еркектерге арналған, ал үй шаруасы туралы әңгімелер қыздарға арналған. Баспагерлер көбінесе ұлдар қыздар туралы әңгімелер оқымайды, бірақ қыздар ұлдар мен қыздар туралы әңгімелер оқиды деп санайды; сондықтан еркек кейіпкерлері бар әңгіме жақсы сатылады деп күтіледі. Ұлдарға қызығушылық танытудың қызығушылығы Caldecott сыйлықтарында да байқалады, олар ұлдарға қызығушылық танытады деп саналатын кітаптарға беріледі. ХХ ғасырда АҚШ-та 5000-ден астам балалар сурет кітаптары жарық көрді. Сол уақытта еркек кейіпкерлер әйел кейіпкерлерден 3:2 есе артық, ал еркек жануарлар әйел жануарлардан 3:1 есе артық болды. Бірде-бір балалар сурет кітабының басты кейіпкері белгілі бір жынысты болса, онда тек әйел кейіпкерлер ғана болған жоқ. Нэнси Ф. Котт бірде «жыныстың маңызы бар; яғни, адам баласының бейтарап жеке тұлға ретінде пайда болмауы, олардың еркек немесе әйел ретінде өмір сүруі маңызды, дегенмен бұл екілік әрқашан адам қабылдау арқылы сүзгіленеді. Мен гендер деп айтсам, мағынаны білдіретінін де айтайын. Мен аудармамен байланысты бір нәрсе туралы айтып отырмын». «La sua barba non è poi così blu. Immaginario collettivo e violenza misogina nella fiaba di Perrault» (2014 жылы, испан тіліне аударылған «Su barba no era tan azul» және 2015 жылы бірінші халықаралық CIRSE сыйлығының иегері) кітабында Анжела Артикони «Көк сақал» ертегісін талдап, кейіпкердің өзін некеге тұруға көндіру үшін айтқан сөйлемін еске алады. Бұл сөз тіркесін зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдер қайталайды, олар өзінің сүйікті ханзадасын құтқаруға үміттенеді.

Ерте балалық шақтың дамуына әсері

Бруно Беттельгейм "Құмарлықтың пайдасы" атты еңбегінде әкияттердің дамушы балаға тигізетін әсерін зерттеу үшін психоанализді қолданады. Беттельгейм баланың санасыз миына әңгіменің артындағы идеялар әсер ететінін, олардың дүниетанымын қалыптастыратынын және дамуын бағыттайтынын айтады. Сондай-ақ, автор және суретші Энтони Браун сурет кітаптағы суретті ерте көру балада маңызды және ұзаққа созылатын әсер қалдырады деп санайды. Зерттеулерге сәйкес, баланың ең маңызды жеке ерекшеліктері өмірдің алғашқы бес жылында қалыптасады. Баланың ортасы мен сурет кітаптардағы суреттермен өзара әрекеттесуі осы дамуға зор әсер етеді және балаға әлем туралы мәлімет беруге бағытталған. Балалар әдебиеті сыншысы Питер Хант бірде-бір кітап өзінің туған мәдениетінің идеологиясынан толығымен ада бола алмайды деп мәлімдейді. Сыншылар автордың ұлты, жынысы және әлеуметтік жағдайы оның туындыларына қалай әсер ететінін талқылайды. Ғалым Кимберли Рейнольдс кітаптардың ешқашан бейтарап бола алмайтынын, себебі олардың мәні оқу-тәрбиелік сипатта болып табылады және олардың тілін қолдану арқылы балалар сол қоғамның құндылықтарымен сіңіп кетеді деп санайды. Балалық шақты мәдени тұрғыдан құрылған ұғым деп атап, Рейнольдс бала әдебиеті арқылы баланың өз мәдениетінің талаптарына сәйкес қалай мінез-құлық танытуды және әрекет етуді үйренетінін айтады. Ол сондай-ақ капитализмді белгілі бір қоғамдарда, әсіресе орта таптың балаларын қалай мінез-құлыққа баулудың маңызды құралы ретінде қарастырады. Балалардың ең осал кезеңінде оларға әсер ету үшін ересектер оны жасайды және жалғастырады делінеді. Кейт Гринауэйдің суреттері балаға дұрыс қарау және мінез-құлық ережелерін үйрету үшін бейнелеу үлгісі ретінде пайдаланылады. "The First R: How Children Learn About Race and Racism" атты зерттемесінде зерттеуші Дебра Аусдейл көпұлтты балабақшалардағы балаларды зерттейді. Аусдейл үш жастағы балалардың ересектер әлемінің нәсілдік идеологиясын қабылдап, тәжірибе жүргізе бастағанын айтады. Ол нәсілшіл көзқарастардың кітаптармен балалардың өзара әрекеттесуі арқылы қалыптасатынын, бұл балалардың нақты өмірде кездесетін нәрсені қалай қабылдайтынының мысалы екенін мәлімдейді.

Балалар кітаптарының пайдасы

Балалар кітаптары, әсіресе мектепке дейінгі жастағы балалардың дамуы үшін маңызды рөл атқарады. Осы жастағы балалардың әлеуметтік ортадағы тәжірибесі шектеулі болады. Кітап оқу оларға болашақ әлеуметтік қарым-қатынастарға және нақты өмірлік жағдайларға дайындалуға көмектеседі, себебі оқу тілдік, танымдық, әлеуметтік және эмоционалдық дамуға ықпал етеді. Балалар кітаптары жаңа сөздермен таныстырып, тілді контекстте қолдануды үйренуге көмектеседі, соның арқасында тілдік дамуы жақсарады. Оқу кезінде балалар түрлі сөздер мен сөйлем құрылымдарын үйренеді. Бұдан өзге, балалар кітаптары есте сақтау, назар және қиял сияқты танымдық қабілеттерін дамытады. Оқу оларға өзінің тәжірибесі мен түсінігін байланыстырып, сезімдік хабарламаның мәнін түсінуге мүмкіндік береді, осылайша ми қоршаған әлемді қабылдайды. Балалар кітаптары балалардың әлеуметтік және эмоционалдық дамуына да пайдалы. Кітап оқу "жеке дамуға және өзіңді түсінуге көмектеседі, өйткені кітаптарда біздің өмірімізге ұқсас жағдайлар мен кейіпкерлер бейнеленеді". Балалар кітаптарында көбінесе балаларға жақын тақырыптар – махаббат, мейірім, отбасылық жылу және достық туралы айтылады. Мұндай кітаптарды оқу балаларға эмоцияларды түсінуге көмектеседі және алған білімдерін әлеуметтік ортаға қолдануға үйретеді.