Кіріспе
1942 жылы жазылған Стефан Цвайгтың "Корольдік ойын" (кейде "Шахмат тарихы" деп те аталады; түпнұсқа неміс тілінде Schachnovelle, "Шахмат новелласы") – австриялық автор Стефан Цвайгтың 1941 жылы, автор өз-өзіне қол жұмсаудан бір жыл бұрын жазған новелласы. Кейбір басылымдарда бұл атау "Амок", "Күліп тұрған құпия", "Қорқыныш" және "Белгісіз әйелден хат" кіретін жинаққа қолданылады.
The Royal Game (also known as Chess Story; in the original German Schachnovelle, "Chess Novella") is a novella by the Austrian author Stefan Zweig written in 1941, the year before the author's death by suicide. In some editions, the title is used for a collection that also includes "Amok", "Burning Secret", "Fear", and "Letter From an Unknown Woman".
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Анонимді баяндаушы Нью-Йорктен Буэнос-Айреске бара жатқан жолаушылар лайнеріне көтерілумен әңгімені бастайды. Жолаушылардың бірі – әлемдік шахмат чемпионы Мирко Центович. Центович – дарынды, бірақ ерекше қасиеттері жоқ, тек шахматқа ғана шеберлік танытқан ерекше қабілетті адам. Баяндаушы әйелімен шахмат ойнап, Центовичтің назарын аударып, оны ойынға шақыруға тырысады. Баяндаушы Макконнордың назарын аударады, ол бизнесмен болып табылады және Центовичтің төлемақысын төлеуге ұсыныс жасайды. Жолаушылар тобы (баяндыдаушы мен Макконнорды қоса алғанда) Центовичпен шахмат ойнайды, нәтижесінде Центович жеңіске жетеді. Екінші ойынды ұтылуға асыққанда, доктор Б. оларды тоқтатады, қателік жіберуіне жол бермейді және тең түсуге көмектеседі. Доктор Б. өзінің оқиғасын баяндаушыға айтады. Ол Австрия ақсүйектері мен шіркеудің мүлкін басқарған заңгер еді. Оны гестапо ұстайды, олар доктор Б-дан ақпарат алуға үміттенеді. Гестапо доктор Б-ны толық оқшауланған қонақ үйде ұстап тұрады, бірақ доктор Б. бұрынғы шеберлердің шахмат ойындарының кітабын ұрлап, ақыл-есін сақтайды және оны жақсы меңгереді. Кітаптағы барлық қозғалысты жаттап алғаннан кейін, ол өзімен-өзі ойнай бастайды, психикасын екі жеке тұлғаға бөлу қабілетін дамытады. Ол түрмедегі ұяшығында жүріп-қайып, шахмат ойындарын ойлап шығарады. Бұл мінез-құлық одан сайын мазасыз және дүрбелеңге толы болады, өйткені ол шындықпен байланысын бірте-бірте жоғалтады. Бір күні ол өзін жарақаттап алады және ауруханаға жеткізіледі. Оның жағдайын білетін мейірімді дәрігер, оны нацистердің қолына қайта тапсырмау үшін оның ақыл-есі дұрыс емес екенін растайды, соның арқасында ол босатылады. Дәрігер оған шахматтан аулақ болуға кеңес береді, осылайша оның құмарлық мінез-құлқына себеп болмайды. Жолаушылар доктор Б-ны Центовичке қарсы жеке ойнауға көндіреді. Доктор Б. келіседі, өйткені ол шахмат қабілетінің шынайы болғанын, әлде өзін-өзі алдағанын білгісі келеді, бірақ оған екінші ойын ойнауға рұқсат етілмеуі керектігін ескертеді. Өзінің фантазиялық және комбинациялық қабілеттерін тамаша көрсетіп, доктор Б. әлем чемпионын жеңіп шығады. Центович өзінің абыройын қалпына келтіру үшін тағы бір ойын ойнауды ұсынады, ал доктор Б. бірден келіседі. Бірақ бұл жолы, доктор Б. қозғалысқа көп уақыт кеткенде шыдамсыз болатынын сезген Центович қарсыласын әр қозғалысты бірнеше минутқа созып, психологиялық қысым көрсетуге тырысады, нәтижесінде доктор Б. ойын барысында одан сайын ашуланады. Ол қозғалыстар арасында бөлмеде айналып жүреді, трансқа түскендей, өзімен-өзі ойдағыдай жекпе-жектерді қайта-қайта және маниакалды түрде жаттығады. Баяндаушы ескі құмарлықтың қайтадан пайда болғанын көріп, алаңдайды. Доктор Б. ақырында өзінің шіркеуінің жоқ шоғын жариялайды: ол тақтадағыдан басқа ойын ойнап жатыр. Баяндаушы доктор Б-ны ойынды тоқтатуға шақырады, дәрігердің кеңесін еске түсіріп, доктор Б-ны ашудан оятып, оны ойға салады. Доктор Б. ойыннан бас тартады, өзінің ашуы үшін кешірім сұрайды және тақтадан кетеді. Доктор Б. кетіп бара жатқанда Центович оның ақылға қонымды шабуыл жасағанын айтады.
Тарихи негіздер
Нацистік Германия Австрияны басып алып, аннексиялағаннан кейін, елдің монархистері (яғни Отто фон Габсбургтің заңды император және Габсбургтер әулетінің билігін жақтаушылары), консерваторлар және Энгельберт Доллфустың австрофашистік режимін қолдаушылар нацистер тарапынан қатты қуғынға ұшырады, себебі олар нацистік режимге қарсы оппозиция ретінде қарастырылды. Мыңдаған монархистер атып тасталды немесе концентрациялық лагерлерге жіберілді, ал тақ мұрагері Отто фон Габсбург АҚШ-қа қашып кетті, ал нацистер оған қатысусыз өлім жазасын берді.
Алекхин мен Боголюбово, 1922 жылғы Пистян
Тарих бойы шахмат ойындары егжей-тегжейлі сипатталмаған. Оның орнына, повесть шахматтың жалпы сипаты мен ойынның психологиялық аспектілеріне назар аударады. Бір ерекшелік – Центовичке қарсы екінші консультациялық партия кезінде, онда кейбір егжей-тегжейлі мәліметтер беріледі. Центович ақ түспен ойнаса, Макконнор, баяндаушы және басқалар бірлесіп қара түстің әр қимылын шешеді. 37. c2 және ақтың жауабынан кейін, кеңесшілер 38. c1=Q? ойнауға дайындалады, яғни пешкасын патшайымға айырбастауға, бірақ соңғы сәтте доктор Б. тоқтатады, ол оқиғаға араласады. Доктор Б. жаңа айырбасталған қара патшайымды ақ епископтың бірден шабуылдайтынын, содан кейін қара жылқы шабуылдайтынын, ал ақ өзінің өткен пешкасын d7-ге жылжытып, қара мұнараға шабуыл жасайтынын түсіндіреді. Доктор Б.-нің сөзіне қарағанда, қаралар жылқысымен аққа қарсы шабуыл жасаса да, ақтар «тоғыз немесе он» жүрісте жеңіске жетеді. Доктор Б. бұл позицияның – және жоғарыдағы қауіпті комбинацияның – «Алехин мен Боголюбов, Пистян, 1922» партиясындағы жағдайға «өте ұқсас» екенін айтады. Доктор Б. орнына 38. Kh7 ойнауды ұсынады, осыны қара да жасайды. Партия 39. h4 Rc4 40. e5 Nxe5 деп жалғасады, ал доктор Б. қараға «айырбастауға мәжбүрлеуді» кеңес береді. «Жеті жүрістен кейін» Центович теңдік ұсынады. Бұл туынды кейінгі аудармаларда, сондай-ақ екі чехословакиялық фильмде де қолданылды: 1980 жылғы «Královská hra» («Патшалық ойын») және 1964 жылы теледидар үшін түсірілген «Šach mat» («Шах және мат»). «Патшалық ойын» 2021 жылғы Филипп Стольцльдің «Шахмат тарихы» фильміне де шабыт берді, алғашқы атауы «Schachnovelle» болған. Роман негізіндегі опера 2013 жылдың 18 мамырында Киль опера театрында тұңғыш рет қойылды. Музыкасын Кристобаль Халфтер, либреттосын Вольфганг Хенделер жазды. Бұл оқиға 2015 жылдың тамызында Эдинбург фестивалінде Rhum and Clay Theatre Company ұсынған «64 Squares» қойылымының негізі болды. Бұл қойылымда «Б» кейіпкерін үш актер сомдайды, жеке-жеке де, бірге де, сонымен қатар соққы аспабында ойнайтын музыканттың көмегімен.