Жас Вертердің Қайғылары

Кіріспе

1774 жылғы Ж.В. Гёте романы
Роман

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Жас Вертердің қайғысы, жасөспірімнің жауапсыз махаббатына деген экстремалды реакциясы туралы әңгіме, Вертердің, сезімтал және құмар мінез-құлықпен жас суретшінің, досы Вильгельмге жазған хаттарының жинағы ретінде ұсынылады. Бұл кітаптарда оның ойдан шығарылған Вальгейм ауылында (Нолландияның Вецлар маңындағы) болған оқиғалары баяндалады. Сол жерде ол апасы қайтыс болғаннан кейін бауырларына қамқорлық жасайтын Шарлотта деген сұлу қызды кездестіреді. Вертер Шарлоттаға сүйеді, бірақ ол оның өзінен он бір жас үлкен Альберт есімді жігітке айттырылғандығын алдын ала біледі. Ол әрқашан қайғылы болғанмен, Вертер бірнеше ай бойы екеуімен тығыз достық қарым-қатынас орнатуға тырысады. Ақырында оның қайғысы соншалықты төзімсіз болады, ол Вальгеймді Ваймарға тастап кетуге мәжбүр болады, онда ол Фройлейн фон Б. Ол досын ұмытып кеткен кезде қатты ұятқа қалады және күтпеген жерден бүкіл аристократиялық жиынның апта сайынғы жиналысына тап болады. Ол абыройлы адам емес, сондықтан оған төзбейді және кетуін сұрайды. Содан кейін ол Вальгеймге қайта оралады, онда ол бұрынғыдан да қатты зардап шегеді, себебі Шарлотта мен Альберт қазір үйленген. Әр күн Шарлоттаның оның махаббатына ешқашан жауап бере алмайтынын еске түсіреді. Ол досына жанашырлық танытып, күйеуін құрметтейді, сондықтан Вертер оған жиі бармауға шешім қабылдайды. Ол оған соңғы рет келіп, өзінің Оссиан аудармасынан үзінді оқып бергеннен кейін екеуін де сезімдер басып алады. Осы оқиғадан бұрын-ақ Вертер махаббат үшбұрышының бір мүшесі Шарлотта, Альберт немесе Вертердің өзі жағдайды шешу үшін өлуге тиіс деген ойды білдірді. Басқа ешкімге зиян келтіре алмай, не өлтіруді ойлап таба алмайтын Вертер өз өмірін өз қолымен құртудан басқа амал таппайды. Ол өлгеннен кейін табылсын деп қоштасу хат жазғаннан кейін, ол Альбертке "сапарға" барамын деген сылтаумен екі тапаншасын сұрап жазады. Шарлотта сұрақты өте сезімтал қабылдап, тапаншаларды жібереді. Содан кейін Вертер өзін-өзі атып өлтіреді, бірақ он екі сағаттан кейін ғана қайтыс болады. Ол өзінің хаттарында жиі айтып жүрген екі линда ағашының арасында жерленген. Жерлеу рәсіміне діни қызметкер, Альберт пен Шарлотта қатыспайды. Кітап Шарлоттаның жүрегі жараланып өлуі мүмкін деген ықыласпен аяқталады: "Шарлоттаның қайғысы туралы ештеңе айтпауым керек. Шарлоттаның өміріне үмітсіз қарады".

Most of The Sorrows of Young Werther, a story about a young man's extreme response to unrequited love, is presented as a collection of letters written by Werther, a young artist of a sensitive and passionate temperament, to his friend Wilhelm. These give an intimate account of his stay in the fictional village of Wahlheim (based on nl, near Wetzlar), whose peasants have enchanted him with their simple ways. There he meets Charlotte, a beautiful young girl who takes care of her siblings after the death of their mother. Werther falls in love with Charlotte despite knowing beforehand that she is engaged to a man named Albert, eleven years her senior. Despite the pain it causes him, Werther spends the next few months cultivating a close friendship with them both. His sorrow eventually becomes so unbearable that he is forced to leave Wahlheim for Weimar, where he makes the acquaintance of Fräulein von B. He suffers great embarrassment when he forgetfully visits a friend and unexpectedly has to face there the weekly gathering of the entire aristocratic set. He is not tolerated and asked to leave since he is not a nobleman. He then returns to Wahlheim, where he suffers still more than before, partly because Charlotte and Albert are now married. Every day becomes a torturing reminder that Charlotte will never be able to requite his love. She, out of pity for her friend and respect for her husband, decides that Werther must not visit her so frequently. He visits her one final time, and they are both overcome with emotion after he recites to her a passage of his own translation of Ossian. Even before that incident, Werther had hinted at the idea that one member of the love triangle – Charlotte, Albert or Werther himself – had to die to resolve the situation. Unable to hurt anyone else or seriously consider murder, Werther sees no other choice but to take his own life. After composing a farewell letter to be found after his death, he writes to Albert asking for his two pistols, on the pretext that he is going "on a journey". Charlotte receives the request with great emotion and sends the pistols. Werther then shoots himself in the head, but does not die until twelve hours later. He is buried between two linden trees that he had mentioned frequently in his letters. The funeral is not attended by any clergy, or by Albert or Charlotte. The book ends with an intimation that Charlotte may die of a broken heart: "I shall say nothing of Charlotte's grief. Charlotte's life was despaired of."

Гётеге әсері

Вертер Гётенің Веймар классицизміне көшуге дейін, "Штурм-унд-Дранг" деп аталатын неміс прото-романтикалық қозғалысының эстетикалық, әлеуметтік және философиялық идеалдарымен үйлесетін сирек туындыларының бірі болды. Роман анонимді түрде жарияланды, ал Гёте кейінгі жылдары одан қашықтап кетті. Гёте кітаптың өзіне қатты әсер еткенін айта келіп, егер Вертер оның өлтірген туысы болғанда да, оның кекшіл шайырынан гөрі артық мазаламас еді деп жазды. Дегенмен, Гёте 1787 жылғы басылымда кітапты маңызды өзгерістерге ұшыратты.

Мәдени әсері

"Жас Вертердің қайғысы" кітабы бұрын белгісіз автор болған Гётені бірден әдебиеттегі танымал тұлғаға айналдырды. Наполеон Бонапарт оны еуропалық әдебиеттің ұлы туындыларының бірі деп есептейді, өйткені ол жастығында Гётеден шабыттанған монолог жазып, Вертерді Мысырға жасаған жорықтарына алып барған. Бұл құбылыс "Вертер қызуы" деп аталды, ол Еуропаның жас жігіттерін романда Вертерге тән деп сипатталған киім үлгісін киюге итермеледі. Романның суреттері, әсемделген Мейсен фарфоры және тіпті парфюмерия сияқты тауарлар өндірілді, бұл құбылыс сол дәуірдегі жеке бастың ләззатына берілуін бейнелеу үшін. Гёте "Вертерді" аяқтағанда, көңіл-күйін "жалпы мойындаудан кейін қуанышпен және бостандықпен, жаңа өмірге лайық сезіну" деп сипаттады. Гёте үшін "Вертер әсері" – өмірдегі уайым-қайғыдан арылуға көмектесетін тазартушы күш болды. Гётенің заманауи биографы Рудигер Сафрански "Вертер әсерін" тек қана таралған қаңқу екендігін айтады. Дегенмен, билік органдары "Вертер қызуының" осы қырына алаңдаумен қарады. 1775 жылы Лейпцигте романға және Вертер киім үлгісіне тыйым салынды, сондай-ақ роман Дания мен Италияда да тыйым салынды. Романға авторлар да қызығушылықпен қарады. Олардың бірі, Фридрих Николай, "Жас Вертердің қуанышы" ("Die Freuden des jungen Werthers") атты сатирикалық туынды жазуға бел буды. Онда Альберт Вертердің ниетін түсініп, тапаншаға тауық қанын құйып, Вертердің өзіне қол жұмсауына жол бермейді және Шарлоттаны оған қуана табыстайды. Бастапқы қиындықтардан кейін Вертер жастық шағының құмарлығынан айырылып, қоғамға құрметті азамат ретінде қайта оралады. 1930 және 1940 жылдары бұл роман еврей тіліне аударылып, Британдық Палестина мандатындағы сионистік қауымдастықтардың жастары арасында танымал болды, ал Вертерді үлгі еткен бірнеше жас жігіттің өзіне қол жұмсауына себепкер болды деп айыпталды. Алайда Гёте "қуаныштардан" риза болмады және Николаймен өмір бойы созылған әдеби соғыс бастады. Ол "Николай Вертердің қабірінде" ("Nicolai auf Werthers Grabe") атты өлең жазды, онда Николай (аты-жөні белгісіз жаяу жүргінші) Вертердің қабіріне дәрет қылады, осылайша Гёте бұрынғы Штурм унд Дрангтан алшақтаған Вертердің естелігін қорлайды. Бұл пікірталас оның "Ксеньен" атты қысқа сындық өлеңдер жинағында және "Фауст" пьесасында жалғасты.

The Sorrows of Young Werther turned Goethe, previously an unknown author, into a literary celebrity almost overnight. Napoleon Bonaparte considered it one of the great works of European literature, having written a Goethe inspired soliloquy in his youth and carried Werther with him on his campaigning to Egypt. It also started the phenomenon known as "Werther Fever," which caused young men throughout Europe to dress in the clothing style described for Werther in the novel. Items of merchandising such as prints, decorated Meissen porcelain and even a perfume were produced. to describe the self indulgency of the age that the phenomenon represented. When Goethe completed Werther, he likened his mood to one experienced “after a general confession, joyous and free and entitled to a new life”. For Goethe the Werther effect was a cathartic one, freeing himself from the despair in his life. Rüdiger Safranski, a modern biographer of Goethe, dismisses the Werther Effect "as only a persistent rumor." Nonetheless, this aspect of "Werther Fever" was watched with concern by the authorities – both the novel and the Werther clothing style were banned in Leipzig in 1775; the novel was also banned in Denmark and Italy. It was also watched with fascination by fellow authors. One of these, Friedrich Nicolai, decided to create a satirical piece with a happy ending, entitled Die Freuden des jungen Werthers ("The Joys of Young Werther"), in which Albert, having realized what Werther is up to, loaded chicken's blood into the pistol, thereby foiling Werther's suicide, and happily concedes Charlotte to him. After some initial difficulties, Werther sheds his passionate youthful side and reintegrates himself into society as a respectable citizen. The Hebrew translation was popular among youths in the Zionist communities in British Mandate of Palestine in the 1930s and 1940s and was blamed for the suicide of several young men considered to have emulated Werther. Goethe, however, was not pleased with the "Freuden" and started a literary war with Nicolai that lasted all his life, writing a poem titled "Nicolai auf Werthers Grabe" ("Nicolai on Werther's grave"), in which Nicolai (here a passing nameless pedestrian) defecates on Werther's grave, so desecrating the memory of a Werther from which Goethe had distanced himself in the meantime, as he had from the Sturm und Drang. This argument was continued in his collection of short and critical poems the Xenien and his play Faust.

Альтернативті нұсқалары мен көріністері

Гётенің шығармасы Жюль Массене операсының 1892 жылғы «Вертер» негізі болды. Мэри Шеллинің «Франкенштейн» романында Франкенштейннің монстры кітапты былғары портфелден табады, сондай-ақ тағы екеуін: Плутархтың «Асыл гректер мен римдіктердің өмірі» және Милтонның «Жоғалған жұмақ». Ол Вертердің жағдайын өзіне ұқсас деп санайды, сүйгендерінен бас тартылған адамның тағдырындай. Бұл кітап Уго Фосколоның «Жакопо Ортистің соңғы хаттары» романына әсер етті, онда жас жігіттің өмірден қол жұмсауы туралы айтылады, себебі оны махаббат ғана емес, Италия бірігу алдындағы Италияның саяси жағдайы да түңғиыққа жетеді. Бұл итальяндық эпистолярлық романның алғашқы үлгісі саналады. Томас Карлайл, Гётенің «Вильгельм Майстер» романын ағылшын тіліне аударған, 1836 жылғы «Сартор Ресартус» романында Вертердің қарым-қатынасына жиі сілтеме жасайды және оны пародиалайды. Статистик Карл Пирсонның тұңғыш кітабы «Жаңа Вертер» болды. Уильям Мейкпис Такерей Гётенің әңгімесін сатиралық тұрғыдан бейнелейтін «Вертердің қайғысы» атты өлең жазды. Томас Маннның 1939 жылғы «Веймардағы Лотте» романында Гёте мен оның жастық құмарлығы Шарлотта Буфтың қарт жаста кездесуі суреттеледі. 2002 жылғы канадалық телесериалдың «Махаббат және Өлім» атты эпизоды Вертердің мәдени әсеріне арналған, онда Боб Бэйнборо 1780 жылғы Рози О’Доннелл шоуының пародиасындағы ток-шоу қонағы ретінде Гётені сатиралық түрде бейнелейді. Гёте өзінің жаңа туындысы – «Тавристегі Ифигения» романының бейімделуі туралы сөйлегісі келеді, бірақ Вертердің жанкүйерлерімен айналысудан жиренеді. ГДР ақыны Ульрих Пленздорф «Жас W-ның жаңа қайғысы» атты сатирикалық роман (және пьеса) жазды, оқиғаны Шығыс Германия ортасына көшіріп, басты кейіпкерді жүйеге қарсы көтерілген, нәтижесіз жасөспірім ретінде бейнелейді. Уильям Хилл Браунның «Симпатия күші» романында роман Харрингтонның мөрсіз өлім хатымен бірге кездеседі. 2010 жылғы неміс фильмі «Гёте!» жас Гёте, Шарлотта Буф және оның күйеуі Кестнер арасындағы қарым-қатынастың ойдан шығарылған суретін көрсетеді, кейде Вертер, Шарлотта және Альберт тарихына сілтеме жасайды. Джон Зелазнидің 2014 жылғы «Жас Майктың қайғысы» романы Гёте романының еркін автобиографиялық пародиасы болып табылады. 2015 жылғы «The Witcher 3: Wild Hunt» ойынының «Blood and Wine» кеңейту пакетінде «Жас Франсуаның азаптары» деп аталатын қазына іздеу бар, онда Франсуа есімді адам Альбертпен никелесетін Шарлоттаға ғашық ету үшін әйел сиқыршыдан көмек сұрайды. Сиқыршы Франсуады алдап, Шпригганды пайда етіп, барлығын өлтіреді. Франсуа бұл туралы білгенде, өзін-өзі дарға асып қояды. Бұл оқиға 2019 жылғы «Жаңа тарихшы Гу Хе Рюнг» сериалының бірінші бөлімінде оқылады. Бұл әңгімені капитан Уильям Лоуренс Наоми Новиктің «Қара ұнтақ соғысы» романында Темераирге оқып береді, бұл Темераир сериясының үшінші кітабы.

Goethe's work was the basis for the 1892 opera Werther by Jules Massenet. In Mary Shelley's Frankenstein, Frankenstein's monster finds the book in a leather portmanteau, along with two others – Plutarch's Lives of the Noble Greeks and Romans, and Milton's Paradise Lost. He sees Werther's case as similar to his own, of one rejected by those he loved. The book influenced Ugo Foscolo's The Last Letters of Jacopo Ortis, which tells of a young man who commits suicide, out of desperation caused not only by love, but by the political situation of Italy before Italian unification. This is taken to be the first Italian epistolary novel. Thomas Carlyle, who incidentally translated Goethe's novel Wilhelm Meister into English, frequently refers to and parodies Werther's relationship in his 1836 novel Sartor Resartus. The statistician Karl Pearson's first book was The New Werther. William Makepeace Thackeray wrote a poem satirizing Goethe's story entitled "Sorrows of Werther". Thomas Mann's 1939 novel Lotte in Weimar recounts a fictional reunion between Goethe and his youthful passion, Charlotte Buff, as elderlies. A 2002 episode of the Canadian television series History Bites titled "Love & Death" is about the cultural impact of Werther, with Bob Bainborough satirically portraying Goethe in 1780 as a guest on a talk show spoofing The Rosie O'Donnell Show. Goethe wants to discuss his newest work, an adaptation of Iphigenia in Tauris, but is annoyed by having to deal with obsessive fans of Werther. Ulrich Plenzdorf, a GDR poet, wrote a satirical novel (and play) called Die neuen Leiden des jungen W. ("The New Sorrows of Young W."), transposing the events into an East German setting, with the protagonist as an ineffectual teenager rebelling against the system. In William Hill Brown's The Power of Sympathy, the novel appears next to Harrington's unsealed suicide note. The 2010 German film Goethe! is a fictional account of the relations between the young Goethe, Charlotte Buff and her fiancé Kestner, which at times draws on that of Werther, Charlotte and Albert. The 2014 novel The Sorrows of Young Mike by John Zelazny is a loosely autobiographical parody of Goethe's novel. In the 2015 game, The Witcher 3: Wild Hunts Blood and Wine expansion pack, there is a treasure hunt called "The Suffering of Young Francois", where a man named François seeks help from a witch to make a woman named Charlotte, who is engaged with Albert, fall in love with him. The witch tricked François, making a Spriggan appear in the state and murder everyone. When François learns of this, he hangs himself. The story is read in the first episode of the 2019 series Rookie Historian Goo Hae ryung. The story is read to the dragon Temeraire by Captain William Laurence in Naomi Novik’s novel Black Powder War, the third book in the Temeraire series.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

"Вертердің қайғысы", аударған Даниэль Мальтус (1779)
"Вертер мен Шарлотта", аударған белгісіз (1786)
"Вертердің қайғысы", аударған М. Обри (1789)
"Вертердің хаттары", аударған белгісіз (1799)
"Вертердің қайғысы", аударған Уильям Рендер (1801)
"Вертердің қайғысы", аударған Фредерик Готцберг (1802)
"Вертердің қайғысы", аударған Доктор Пратт (1809)
"Вертердің қайғысы", аударған Р. Диллон Бойлан (1854)

; бастапқыда "Random House" баспасынан шыққан. "Жас Вертердің азаптары", аударған Стенли Корнгольд (2011).