Кіріспе

Неміс журналисі, романист және ақын Теодор Фонтан (30 желтоқсан 1819 – 20 қыркүйек 1898) – неміс романист және ақын, көптеген адамдар оны 19 ғасырдағы неміс тіліндегі ең маңызды реалистік автор деп санайды. Фонтан реализм жазушысы ретінде танымал, себебі ол көркем шығармалардағы фактілердің нақтылығына ұқыпты болды, сонымен қатар кейіпкерлерін олардың айтқандары мен іс-әрекеттері арқылы бейнеледі және оларға сырттан ниеттер таңбалаудан аулақ болды. Ол бүгінде ең белгілі болған алғашқы романын 58 жасында жариялады, осыған дейін журналист қызметін атқарған. Оның романдары Фонтан заманындағы әдепті қоғамда талқылауға тыйым салынған мәселелерді қамтиды, олардың ішінде некеден тыс қарым-қатынас, әлеуметтік теңсіздік, қала мен село арасындағы айырмашылықтар, балаларды тастап кету және өзіне-өзі қол жұмсау. Оның романдары өмірінде жақсы сатылды және бірнешеуі фильмдерге немесе аудио өнімдерге бейімделді. Оның кейіпкерлері төменгі орта таптан пруссиялық ақсүйектерге дейін жетеді. Фонтанның романдары Германия империясындағы қоғамға күрделі және көбінесе күмәнді көзқараспен ерекшеленеді; ол қоғамның әртүрлі әлеуметтік және саяси топтарының кездесуін және кейде қақтығысын көрсетеді. Фонтанның туындыларының тағы бір ерекшелігі – оның жарқын сомдалған әйел кейіпкерлері (мысалы, Эффи Брист және Фрау Дженни Трейбель), нәзік ирония және кейіпкерлер арасындағы тікелей әңгімелер.

Жастық шақ

Фонтан Берлиннің солтүстік-батысына қарай 30 шақырым жердегі Нюрруппин қаласында гугеноттар отбасында дүниеге келген. Он алты жасында ол әкесінің кәсібіне – дәріханашы болып оқуға түсті. Ол өзі де дәріханашы болып, 1839 жылы 20 жасында өзінің алғашқы туындысын жазды (Генрих IV. erste Liebe, қазір жоғалған). Одан әрі білімін Лейпцигте жалғастырып, онда "Вормерц" дәуірінің прогрессивті ойлы адамдарымен танысты. Фонтанның алғаш рет жарық көрген туындысы – Geschwisterliebe (Туғандық махаббат) повесі 1839 жылғы желтоқсанда Берлиннің "Фигаро" газетінде жарияланды. Оның өмірбаяуын жазған Гордон А. Крейг бұл оның дарынды жазушы екеніне көп нұсқау бермегенін айтады: "Бұл жерде Фонтан кейінірек қайта-қайта оралатын инцест тақырыбына тоқталса да, әңгіменің жұмсақтығы сюжетінің әлсіздігімен және оның баяндалу стилімен тең келеді, ал [кейіпкерлер] Кларчен мен оның інісі екеуі де соншалықты сүреңсіз, олардың авторының жазушы болашағы бар екенін ешкім болжай алмады". Фонтанның дәріханашы ретіндегі алғашқы жұмысы Дрезденде болды, содан кейін ол Одербрук аймағындағы Летчин қаласындағы әкесінің дүкенінде жұмыс істеді. Оның провинциалдығынан қашып, Фонтан Лейпцигтегі Die Eisenbahn газетінде мақалалар жариялады және Шекспирді аударды. 1843 жылы ол Берлиндегі Tunnel über der Spree (Шпре өзені үстіндегі туннель) атты әдеби клубқа қосылды, онда ол көптеген белгілі неміс жазушыларымен, соның ішінде Теодор Шторм, Иозеф фон Эйхендорф және Готфрид Келлермен танысты.

Газет жазушысы және сыншы

1844 жылы Фонтан пруссиялық армияға қабылданып, Англияға көптеген сапарлардың біріншісін бастады, бұл оның ежелгі ағылшын балладаларына деген қызығушылығын күшейтті, ол – өмір бойы ағылшын сүйгіш болды – оларды үлгі етіп алуға кірісті. 1845 жылы ол болашақ әйелі Эмили Руанет Куммерге құдалық жасады, оны ол оқушы кезінде танысқан. Фонтан 1848 жылғы революциялық оқиғаларға белсенді қатысты. 1849 жылы ол дәріханадағы жұмысын тастап, толық уақытты журналист және жазушы болды. Отбасын асырау үшін ол пруссиялық барлау қызметінің – Zentralstelle für Presseangelegenheiten – баспасөз мәселелері жөніндегі жазушысы болып жұмысқа орналасты, ол баспасөзді неміс ұлтшылдығына бағындыруға бағытталған еді. Ол онда британдық мәселелерге маманданған, ал агенттік оны бірнеше жылға Лондонға тілшісі етіп тағайындады, кейін 1850 жылы үйленген Эмили және олардың алғашқы екі ұлы оған қосылды. Лондоннан оралған соң ол мемлекеттік қызметтен кетіп, Берлинге келгеннен кейін консервативті Neue Preussische Zeitung газетінің редакторы болды. Баспасөз бостандығын және біртұтас Германияны жақтаған Фонтан газеттегі жұмысы туралы досына ашуланып: "Мен реакцияға айына отыз күміс монетаға өз өзімді саттым. Бүгінде адал адам болып тіршілік ету мүмкін емес" деп жазды.

Лондон

Фонтанның Ұлыбритания туралы саяхат кітаптарына «Лондондағы жаз» (Ein Sommer in London, 1854), «Англиядан: Зерттеулер мен хаттар» (From England: Studies and Letters, 1860) және «Твидтің ар жағы: Шотландиядан суреттер мен хаттар» (Jenseit des Tweed, Bilder und Briefe aus Schottland, 1860) кіреді. Бұл кітаптарында Фонтан сол кездегі Ұлыбританияның табиғатын және атмосферасын көрсетеді. Уолтер Скоттың тарихи романдарының сәттілігі британдық тақырыптардың Еуропа құрлығында кеңінен танылуына ықпал етті. Фонтанның «Өлеңдер» (Gedichte, 1851) және «Ерлер мен батырлар» (Männer und Helden, 1860) атты балладалары Ұлыбританияның бұрынғы кемелдігін баяндайды. Германияға оралғаннан кейін Фонтан өзінің туған жері, Бранденбург маркасына ерекше қызығушылық танытты. Ол ауылдық жерлер мен кішкентай қалаларды аралап, Берлин қаласының өркендеуіне қуанды. Берлиннің төңірегіндегі ауылдық жерлерге деген ғажайып қызығушылығын «Бранденбург маркасымен серуендер» (Wanderungen durch die Mark Brandenburg, 1862–82, 5 том) атты көркем шығармасында көруге болады, онда ол британдық тарихқа деген қызығушылығын туған еліне де қатыстыра білді.

Германияны біріктіру соғыстары

1870 жылы Фонтан "Кройцзейтунг" газетіндегі жұмысын тастап, либералды "Vossische Zeitung" газетінің драма сыншысы болды және зейнеткерлікке шыққанға дейін осы қызметте жұмыс істеді. Ол Пруссияның Данияға қарсы соғысы туралы "Der schleswig holsteinische Krieg im Jahre 1864" (1866) және Австрия-Пруссия соғысы туралы "Der deutsche Krieg von 1866" (1869) еңбектерін жазған болатын. 1870 жылы ол Франко-Пруссия соғысын бақылау үшін майданға барды, Вокулеурде тұтқынға алынып, үш ай француз әскери тұтқындығында болды. Ол өзінің басынан өткендерін "Kriegsgefangen Erlebtes 1870" (1871, Соғыс тұтқыны ретіндегі тәжірибелер) атты еңбекте бейнеледі, ал науқанға қатысты байқауларын "Der Krieg gegen Frankreich 1870–71" (1874–76, Францияға қарсы соғыс) кітабында жариялады. Ол өз байқауларында пруссиялық милитаризмді қатаң сынады: "Моральдық мазмұны немесе жоғары мақсаты жоқ әскерилерді ғана мақтау – көңілді қалдырады".

Кейінгі жылдар

57 жасында Фонтан ақыры романдарын жазуға кірісті, және осы еңбектері үшін ол бүгінге дейін танымал. Фонтанның әдеби еңбектерінен күнкөріс табу арманы, өмір бойы соғып жүрген тілегі, ақыры орындалды. 1878 жылы жарық көрген "Vor dem Sturm" (Дауыл алдында) атты көркем тарихи романынан кейін, қазіргі заманғы өмірді зерттейтін бірнеше роман жазылды, соның ішінде 1882 жылғы "L'Adultera" ("Зина жасаған әйел") ерекше көзге түсті. Бұл оның қоғамдық роман жанрындағы тұңғыш туындысы болды және зинақорлық тақырыбына байланысты қауіпті деп есептелді. "Irrungen, Wirrungen" (1888, Сынаулар мен келесіздер), "Frau Jenny Treibel" (1892, Фрау Дженни Трейбель) және "Effi Briest" (1894–95, Эффи Брист) романдары ақсүйектер мен орта таптың өміріне терең үңіліп, жаңаша көзқарас ұсынды. Осы саладагы жетістіктері кейіннен поэтикалық реализм деп аталды. 1895–97 жылдары жазылған "Der Stechlin" романында Фонтан заманауи француз әдебиетінің реалистік тәсілдері мен әлеуметтік сын-пікірін пруссиялық өмірдің жағдайларына бейімдеді.

Өлім

Өмірінің соңғы жылдарында Фонтан денсаулық мәселелерімен күресіп, бірақ өліміне бірнеше сағат қалғанша жұмысын жалғастырды. Ол 1898 жылдың 20 қыркүйегінде Берлинде кешке қайтыс болды. Берлиндегі француз протестант шіркеуінің мүшесі болғандықтан, ол Лизенштрасседегі қауымдық зиратта жерленді. Оның әйелі Эмили төрт жылдан кейін оның қасына жерленді. Олардың қабірлері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде зақымдалған, бірақ кейін қалпына келтірілді.

Мүмкін антисемитизм туралы алаңдаушылық

21-ші ғасырда кейбір ғалымдар Фонтанның шығармаларында антисемиттік тұжырымдар бар екенін айта келіп, оның шығармаларын зерттеуден бас тартып, осылайша өздерінің прогрессивті санасын білдірді. Барлық ғалымдар осы пікірмен келіспейді. Егер Фонтанның көркем туындыларында антисемитизм байқалатын болса, онда оны ол өмір сүрген қоғамның басым көзқарастарының көрінісі деп қарастыруға болады. Мысалы, "Нашыр ағашының астында" және "Unwiederbringlich" романдарының ішінде, бірнеше маңызды кейіпкерлердің еврей тегі туралы айтылады, бұл тыңдаушыға (немесе оқырманға) пайдалы ақпарат сияқты ұсынылған. Бірақ шығармалардың өзінде осы ақпараттың маңыздылығына ешқандай түсіндірме берілмейді, тек кейіпкерлер оны білгендігі айтылады.