Кіріспе
Жедел медициналық көмек көрсететін қызметтер. Жедел медициналық көмек (ЖМК) – жедел жәрдем немесе фельдшерлік көмек қызметі ретінде де танылатын, ауыр науқастар мен жарақат алғандарға шұғыл медициналық көмек және тұрақтандыру, сондай-ақ оларды толыққанды көмек алатын жерге жеткізуді қамтамасыз ететін қызметтер. Олар сондай-ақ алғашқы медициналық жәрдем бригадасы, FAST бригадасы, төтенше жағдайлар бригадасы, жедел жәрдем бригадасы, жедел жәрдем корпусы, құтқару бригадасы немесе EMAS, EMARS сияқты басқа да аббревиатуралармен белгілі болуы мүмкін. Көптеген елдерде ЖМК-ны жұртшылық (сондай-ақ медициналық мекемелер, басқа да төтенше жағдайлар қызметтері, кәсіпорындар мен билік органдары) шұғыл телефон нөмірі арқылы (мысалы, АҚШ-та 911) шақыруға болады, бұл оларды диспетчерлік орталыққа қосып, шақыруға қажетті ресурстарды жібереді. Жедел жәрдем көліктері ЖМК-ны жеткізудің негізгі құралы болып табылады, бірақ патрульдік машиналар, мотоциклдер, ұшақтар, қайықтар, өрт сөндіру машиналары және басқа да көлік түрлері қолданылуы мүмкін. ЖМК мекемелері шұғыл емес пациенттерді тасымалдау қызметтерін де ұсына алады, ал кейбіреулері техникалық құтқару немесе іздеу-құтқару жұмыстарын жүзеге асыру үшін құтқару жасақтарына ие. ЖМК шақырылғанда, олар оқиға орнына келгеннен кейін дереу медициналық көмек көрсетуді бастайды. Қажет деп табылса немесе пациент тасымалдауды сұраса, бөлімше пациентті келесі медициналық көмек алатын орынға, әдетте аурухананың жедел жәрдем бөліміне жеткізуді жүзеге асырады. Тарихи тұрғыдан алғанда, жедел жәрдем пациенттерді тек медициналық мекемеге тасымалдаумен айналысқан, және бұл кейбір дамып келе жатқан елдерде әлі де сақталып келеді. "Жедел медициналық көмек" термині осы қызметтер оқиға орнында шұғыл медициналық көмек көрсетуге баса назар аудара бастаған кезде кеңінен таралды. Кейбір елдерде ЖМК-ға келіп түсетін шақырулардың көп бөлігі пациентті ауруханаға жатқызуды талап етпейді. Жедел медициналық көмек қызметтерінің қызметкерлері мен мүшелерінің біліктілік деңгейі әлем бойынша әртүрлі. Кейбір жүйелерде тек жедел жәрдем көлігін жүргізуге білікті, медициналық білімі жоқ мүшелер болуы мүмкін. Жедел жәрдем көлігін арнайы көлік ретінде алғаш рет соғыста пайдалану Доминик Жан Ларри (1766–1842) – Наполеон Бонапарттың бас хирургі жасаған "ұшатын жедел жәрдем" көліктерімен байланысты. Ларри француздар мен пруссиялықтар арасындағы Шпир шайқасында болды және жарақат алған сарбаздардың көптеген жедел жәрдем машиналарымен (Наполеон соғыс алаңынан екі жарым шақырым қашықтықта орналастырған) алынбағанын көріп қатты ренжіді, содан кейін ол жаңа жедел жәрдем жүйесін жасауға кірісті. Нормандықтардың атқа тіркелген тасымалдау жүйесін пайдаланбауды шешкеннен кейін, ол екі немесе төрт дөңгелекті атпен жететін арбаларды таңдады, олар майданда алғашқы көмек алғаннан кейін жарақат алған сарбаздарды (белсенді) шайқас алаңынан тасымалдау үшін қолданылды. "Таймс" газетінде жарияланған мәлімдемеде, арбада жазылғандай: "Емдеу процесі науқас арбаға отырған сәттен басталады; науқастың күтіміне жұмсалатын уақыт үнемделеді; науқасты ауруханаға соншалықты жылдам жеткізуге болады, ауруханалардың саны азайып, бір-бірінен үлкен қашықтықта орналасуы мүмкін". Арбада таңулар, асқазан сорғысы, морфин және бренди сияқты сол кездегі медициналық құралдар болды. Тағы бір ерте жедел жәрдем қызметін 1881 жылы Венадағы Рингтеатр өртінде Яромир В. Мунди, граф Ж. Н. Вильчек және Эдуард Ламезан Салинс құрды. "Венаның ерікті құтқару қоғамы" деп аталған бұл ұйым дүние жүзіндегі ұқсас қоғамдар үшін үлгі болды. 1887 жылдың маусым айында Лондонның қоғамдық шараларында алғашқы медициналық көмек және жедел жәрдем қызметтерін ұсыну үшін Сент-Джон жедел жәрдем бригадасы құрылды. Ол әскери стильдегі басқару және тәртіп құрылымына негізделген.
Emergency medical services (EMS), also known as ambulance services or paramedic services, are emergency services that provide urgent pre hospital treatment and stabilisation for serious illness and injuries and transport to definitive care. They may also be known as a first aid squad, FAST squad, emergency squad, ambulance squad, ambulance corps, life squad or by other initialisms such as EMAS or EMARS. In most places, EMS can be summoned by members of the public (as well as medical facilities, other emergency services, businesses and authorities) via an emergency telephone number (such as 911 in the United States) which puts them in contact with a dispatching centre, which will then dispatch suitable resources for the call. Ambulances are the primary vehicles for delivering EMS, though squad cars, motorcycles, aircraft, boats, fire apparatus, and others may be used. EMS agencies may also operate a non emergency patient transport service, and some have rescue squads to provide technical rescue or search and rescue services. When EMS is dispatched, they will initiate medical care upon arrival on scene. If it is deemed necessary or a patient requests transport, the unit is then tasked with transferring the patient to the next point of care, typically an emergency department of a hospital. Historically, ambulances only transported patients to care, and this remains the case in parts of the developing world. The term "emergency medical service" was popularised when these services began to emphasise emergency treatment at the scene. In some countries, a substantial portion of EMS calls do not result in a patient being taken to hospital. Training and qualification levels for members and employees of emergency medical services vary widely throughout the world. In some systems, members may be present who are qualified only to drive ambulances, with no medical training. The first use of the ambulance as a specialized vehicle, in battle came about with the ambulances volantes designed by Dominique Jean Larrey (1766–1842), Napoleon Bonaparte's chief surgeon. Larrey was present at the battle of Spires, between the French and Prussians, and was distressed by the fact that wounded soldiers were not picked up by the numerous ambulances (which Napoleon required to be stationed two and half miles back from the scene of battle) until after hostilities had ceased, and set about developing a new ambulance system. Having decided against using the Norman system of horse litters, he settled on two or four wheeled horse drawn wagons, which were used to transport fallen soldiers from the (active) battlefield after they had received early treatment in the field. The statement on the carriage, as printed in The Times, said "The curative process commences the instant the patient is put in to the carriage; time is saved which can be given to the care of the patient; the patient may be driven to the hospital so speedily that the hospitals may be less numerous and located at greater distances from each other". such as splints, a stomach pump, morphine, and brandy, reflecting contemporary medicine. Another early ambulance service was founded by Jaromir V. Mundy, Count J. N. Wilczek, and Eduard Lamezan Salins in Vienna after the disastrous fire at the Vienna Ringtheater in 1881. Named the "Vienna Voluntary Rescue Society," it served as a model for similar societies worldwide. In June 1887 the St John Ambulance Brigade was established to provide first aid and ambulance services at public events in London. It was modelled on a military style command and discipline structure.
Моторлау
Сонымен қатар, 19-шы ғасырдың аяғында автомобиль дамыды, ал 20-шы ғасырдың басында, атпен жүретін модельдерден өзге, жедел жәрдем машиналары бу, бензин және электр қуатымен жұмыс істеді, бұл сол кездегі қолданыстағы автомобиль технологияларының бәсекелестігін көрсетті. Дегенмен, алғашқы моторлы жедел жәрдем машинасы 19-шы ғасырдың соңғы жылы пайдалануға берілді. Чикагодағы Майкл Риз ауруханасы 1899 жылдың ақпан айында 500 белгілі жергілікті кәсіпкерлердің сыйлығы ретінде алғашқы автомобиль жедел жәрдем машинасын алды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін екі бағытты радиолар қолжетімді болды, бұл кейбір аймақтарда жедел жәрдемді радио арқылы тиімдірек жіберуге мүмкіндік берді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін кейбір аймақтардағы заманауи жедел жәрдем машиналары жаңа медициналық жабдықтармен жабдықталған, дәрігерлермен укомплектіленген және радио арқылы жіберілген. Алайда, көптеген жерлерде жедел жәрдем машиналары – науқасты жатқан күйінде тасымалдауға болатын жалғыз көлік болды, сондықтан олар көбінесе жаназа бюроларымен пайдаланылды. Осы көліктер, екі мақсатқа да қолданыла алатындықтан, «комбинациялық машиналар» деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін көптеген ірі қалаларда ауруханалар жедел жәрдем қызметін ұсынды. Соғыс кезіндегі күшті еңбек ресурстарының жетіспеуі салдарынан көптеген ауруханаларға жедел жәрдем операцияларын сақтау қиын болды. Көптеген қалалық биліктер жедел жәрдем қызметін полицияға немесе өрттен қорғау департаментіне берді. Жедел жәрдем қызметкерлері үшін ең төменгі оқу деңгейін талап ететін заң болған жоқ және алғашқы медициналық жәрдемнен басқа оқу бағдарламалары да болған жоқ. Көптеген өрттен қорғау департаменттерінде жедел жәрдемге тағайындалу ресми емес жазалау түріне айналды.
Қазіргі заманғы ЭМЖ-нің пайда болуы
1960 жылдары қол жеткізілген жетістіктер, әсіресе ауруханадан тыс жүрек тоқтауына стандартты көмек ретінде жүрек-қан тамырларын қайта жандандыру және дефибрилляцияның дамуы, сондай-ақ жаңа дәрі-дәрмектер, жедел жәрдем машиналарының міндеттерін өзгертуге алып келді. Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласында алғашқы тәжірибелік мобильді жүрек ауруларына көмек көрсететін жедел жәрдем машинасы осы технологияларды пайдаланып науқастарды сәтті қайта тірілтті. Freedom House Ambulance Service – АҚШ-та фельдшерлер штаттанған алғашқы азаматтық жедел медициналық қызмет, олардың барлығы афроамерикандықтар болды. АҚШ-та сол кезде кең таралған мәлімдеме – «Кездейсоқ өлім және мүгедектік: қазіргі қоғамның назарсыздан қалған ауруы», сондай-ақ «Ақ кітап» деп белгілі болды. Бұл есепте АҚШ-тағы жедел жәрдем қызметтерінің сапасы әртүрлі, көбінесе реттелмеген және қанағаттандырмас екені көрсетілді. Осы зерттеулер үкіметтерге жедел жәрдемді, соның ішінде жедел жәрдем қызметтерінің көрсетілетін көмегін жақсартуға ықпал жасады. Үкіметтік есептер жедел жәрдем машиналарын құрылысына қатысты стандарттарды жасауға әкелді, олар пациенттерге көмек көрсету бөлімінің ішкі биіктігін (тасымалдау кезінде науқасқа күтім көрсетуді жалғастыруға мүмкіндік беру үшін), жедел жәрдем машинасы тасымалдауы тиіс жабдықтарды (және салмағын) және басқа да бірнеше факторларды қамтыды. 1971 жылы Америка травматологиялық қауымдастығының президенті Сауни Р. Гастон жылдық мәжілісте зерттеу барысы туралы есеп жариялады. Гастон доктор бұл есепті «тамаша ақ кітап» деп сипаттап, ол «ұйымдасқан медицинаның барлық құрылымын оятып, қозғады» деді. Бұл есеп жедел медициналық қызметтерді жақсартуға ең үлкен үлес қосқан «бастамашы» ретінде танылды. Осы уақыттан бері ауруханаға дейінгі жағдайда жедел медициналық көмекті жақсартуға бағытталған күш-жігер жұмсалды. Мұндай жетістіктердің қатарында доктор Р. Адамс Коулидің Мэриленд штатында алғашқы штаттық EMS бағдарламасын құруы бар. Бұл дамулар басқа елдерде де орын алды. Ұлыбританияда 1973 жылғы заң қалалық жедел жәрдем қызметтерін ірі агенттіктерге біріктіріп, ұлттық стандарттарды белгіледі. Францияда 1970 жылдары алғашқы ресми SAMU агенттіктері құрылды.
Ұйым
Елге, аймаққа немесе медициналық қажеттілікке қарай, шұғыл медициналық көмек бір немесе бірнеше түрлі ұйымдар арқылы көрсетілуі мүмкін. Мұндай айырмашылықтар күтім деңгейі мен қызмет көлемінің елеулі өзгешеліктеріне алып келуі мүмкін. Кейбір елдер бұл саланы қатаң реттейді (және жедел жәрдемде жұмыс істейтін әрбір адамның белгілі бір біліктілік деңгейіне ие болуын міндеттейді), ал басқалары операторлар арасында кең ауқымды айырмашылықтарға рұқсат береді.
Қалалық "үшінші қызмет" жедел жәрдем қызметі
Жергілікті өрт сөндіру және полиция қызметтерінен бөлек (бірақ олармен бірге) жұмыс істейтін бұл жедел жәрдем көліктері жергілікті, облыстық немесе ұлттық үкіметтермен қаржыландырылады. Кейбір елдерде мұндай көліктер тек ірі қалаларда ғана кездеседі, ал Ұлыбритания сияқты елдерде дерлік барлық жедел жәрдем көліктері ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің құрамына кіреді. АҚШ-та жергілікті үкімет ұйымдастырған жедел жәрдем қызметін осы қызметтің өкілдері, сондай-ақ қалалық шенеуніктер мен тұрғындар көбінесе "үшінші қызмет" деп атайды (өрт сөндіру бөлімі, полиция бөлімі және жедел жәрдем бөлімінен құралған жедел қызметтер тобы). АҚШ-тағы осы модельдің ең танымал мысалдары – Питтсбург Төтенше жағдайлар медициналық қызметі, Бостон Төтенше жағдайлар медициналық қызметі, Нью-Орлеан Төтенше жағдайлар медициналық қызметі және Кливленд Төтенше жағдайлар медициналық қызметі. Мемлекеттік жедел жәрдем қызметтері де мемлекеттік өрт сөндіру және полиция бөлімдері сияқты мемлекеттік қызмет емтиханын тапсыруға міндетті. АҚШ-та Ұлттық саябақтар қызметі және Федералдық түрмелер бюросы сияқты кейбір федералдық мемлекеттік мекемелер негізгі және жоғары деңгейдегі медициналық көмек көрсетуге қабілетті жедел медициналық техникаларды жұмысқа алады.
Өрт сөндіру немесе полиция қызметіне байланысты қызмет
АҚШ, Жапония, Франция, Оңтүстік Корея және Үндістанның кейбір аймақтарында жедел жәрдем қызметін жергілікті өрт сөндіру немесе полиция қызметтері жүзеге асыруы мүмкін. АҚШ-та өртке негізделген жедел медициналық көмек (ЭМС) ең көп таралған модель болып табылады, онда дерлік барлық қалалық өрт сөндіру бөлімдері ЭМС қызметтерін ұсынады және ірі қалалардағы жедел жәрдем көліктерінің көп бөлігі өрт сөндіру бөлімдерінің құрамында болады. Бұл модельге Нью-Йорк қаласының өрт сөндіру департаменті (FDNY) және Балтимор қаласының өрт сөндіру департаменті мысалдар келтіре алады. АҚШ-та полиция департаментінің ЭМС немесе жедел жәрдем қызметтерін ұсынуы сирек, бірақ көптеген полиция қызметкерлерінің негізгі медициналық білімі бар (мысалы, налоксон қолдану және жүрек-өкпе реанимациясы). Сонымен қатар, Нью-Орлеан жедел медициналық қызметі ауруханалық қызмет ретінде құрылған және 1947 жылдан 1985 жылға дейін Нью-Орлеан полиция департаменті басқарған, ал қазіргі уақытта Нью-Орлеан денсаулық сақтау департаменті мен Отандық қауіпсіздік және төтенше жағдайларға дайындық бюросы басқарады, бұл қызмет Нью-Орлеан өрт сөндіру департаментінен тәуелсіз.
Қайырымдылық/коммерциялық емес жедел жәрдем қызметі
Қайырымдылық ұйымдары немесе коммерциялық емес жедел жәрдем бөлімдері кейбір шұғыл медициналық қызметтерді жүзеге асырады. Олар негізінен еріктілермен қамтамасыз етіледі, бірақ көптеген ұйымдарда жалақы алатын қызметкерлер де бар. Бұл бөлімдер ерікті өрт сөндіру қызметтерімен байланысты болуы мүмкін, ал кейбір еріктілер екі қызметті де атқаруы мүмкін. Кейбір жедел жәрдем қайырымдылық ұйымдары қоғамдық жиналыстар мен шараларда (мысалы, спорттық жарыстарда) медициналық көмек көрсетуге маманданған, ал басқалары кең ауқымдағы қауымға қызмет етеді. Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай Қозғалысы – әлемдегі ең ірі қайырымдылық ұйымы, шұғыл медициналық көмек көрсетеді. Мальта орденінің жедел жәрдем корпусы, Хатзала, сондай-ақ шағын жергілікті ерікті/жалақылы бөлімдер де бар. АҚШ-та ерікті жедел жәрдем көліктері сирек кездеседі, бірақ оларды қалалық және ауылдық аймақтарда (мысалы, Хатзала) кездестіруге болады. BASICS Scotland сияқты қайырымдылық ұйымдары медициналық мамандарды ерікті түрде шұғыл медициналық қызметтерге науқастарға көмек көрсету үшін дайындауға маманданған, олар ауыр сырқаттарға немесе жарақат алғандарға бару арқылы көмек көрсетеді. Аз ғана қайырымдылық ұйымдары ұзақ мерзімді күтімде жатқан ауруханалардан, хоспистерден немесе күтім үйлерінен науқастарды сапарларға немесе демалысқа апару үшін жедел жәрдем машиналарын ұсынады. Мысалы, Ұлыбританияның Jumbulance жобасын қарастыруға болады.
Жеке/корпоративтік жедел жәрдем қызметі
Кейбір жедел жәрдемдер коммерциялық компаниялармен, әдетте жергілікті немесе ұлттық үкімет, ауруханалар желісі, денсаулық сақтау мекемелері және сақтандыру компанияларымен шарт жасасқан, жалақы алатын қызметкерлермен басқарылады. АҚШ-та жеке жедел жәрдем компаниялары ірі қалалар мен ауылдық жерлерде жергілікті үкіметтермен шарт жасасып, жедел медициналық қызмет көрсетеді. Жергілікті округ немесе қала өздері жедел жәрдем қызметтерін ұсынатын аймақтарда жеке компаниялар ауруханалардан және басқа да денсаулық сақтаумен байланысты мекемелерден, сондай-ақ үйлерден шығарып жіберу және ауыстыруды қамтамасыз етеді. Көптеген аймақтарда жеке компаниялар жергілікті үкіметтің төтенше жағдайлар жоспарының бөлігі болып табылады және жалпы жедел медициналық көмектің (EMS) жауап беруіне, емдеуіне және қалпына келтіруіне сенім артылады. Кейбір аймақтарда жеке компаниялар жедел жәрдем көмегінің пациенттерді тасымалдау бөлігін ғана (яғни, шұғыл емес) қамтамасыз етуі мүмкін, бірақ кейбір жерлерде олар жедел жәрдем көрсету үшін шарт жасасады немесе "екінші деңгейдегі" жауап беруді құрайды, яғни, барлық штаттық жедел жәрдем бригадалары жұмыс істеп жатқанда ғана шұғыл жағдайларға жауап береді. Бұл жағдайда мемлекеттік немесе басқа да қызметтер "шұғыл жағдайға" жауап беруді қамтамасыз етеді, ал жеке компания "жеңіл жарақаттарға", мысалы, кесулерге, көкжиектерге немесе тіпті қимыл-қозғалысы шектеулі адамдарға, мысалы, құлап, тұруға көмек қажет болған жағдайларда, емдеу қажет болмаса, көмек көрсетуі мүмкін. Бұл жүйе шұғыл жағдайларға дайындығын сақтап, жедел жәрдем бригадаларын әрдайым қолжетімді ұстауға мүмкіндік береді. Бұл ұйымдар өндірістік объектілерде немесе арнайы іс-шараларда "күту режимінде" болу қызметтерін де ұсына алады. Латын Америкасында жеке жедел жәрдем компаниялары көбінесе қолжетімді жедел медициналық көмек қызметінің жалғыз түрі болып табылады.
Бірлескен авариялық қызмет
Бұл – толық қызмет көрсететін жедел жәрдем мекемелері, олар әуежайлар сияқты немесе ірі колледждер мен университеттерде, мысалы UCLA EMS-те кездесуі мүмкін. Олардың ерекшелігі – барлық қызметкерлер жедел жәрдемдегі медициналық көмек көрсетуден қатар, өрт сөндіруші және полиция қызметкері ретінде де дайындалған. Мұндай мекемелер кішкентай қалалар мен жерлерде де табылуы мүмкін, онда жеке қызметтерді ұстауға жеткілікті сұраныс немесе бюджет болмайды. Бұл көп функциялылық шектеулі ресурстарды тиімді пайдалануға және кез келген төтенше жағдайға бір команданың жауап беруіне мүмкіндік береді.
Ауруханалық қызмет
Ауруханалар немесе ірі ауруханалар жүйелері қоғамға қызмет көрсету мақсатында немесе жедел жәрдем қызметінің сапасы нашар немесе ақылы болған жағдайларда өздерінің жедел жәрдем қызметін ұйымдастыруы мүмкін. Көптеген ауруханалық жедел жәрдем бөлімдері тек өз ауруханасымен жұмыс істейді, алайда кейбіреулері тәуелсіз жұмыс істейді және пациенттерді қажет немесе тілек білдірілген кез келген ауруханаға жеткізе алады.
Ішкі жедел жәрдем машиналары
Көптеген ірі заводтар және химиялық өндіріс орталықтары, мұнай өңдеу зауыттары, сыра қайнату және арақ құю заводтары сияқты өнеркәсіптік орталықтарда жұмыс берушілер өздерінің мүдделерін және қызметкерлерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында шұғыл медициналық қызметтер ұсынады. Бұл қызметтер өрт немесе жарылыс болған жағдайда алғашқы жауап беру көлігі ретінде жиі пайдаланылады.
Қамқорлықты көрсету стратегиясы
Әлемде EMS көмегін ұсынуда әртүрлі философиялық тәсілдер қолданылса да, оларды жалпы екі санатқа бөлуге болады: біреуі дәрігерлер басқаратын, екіншісі – жедел медициналық техника немесе фельдшерлер сияқты ауруханаға дейінгі медициналық қызметкерлер басқаратын. Бұл модельдер әдетте франко-германдық және англо-американдық модельдер деп аталады. Зерттеулердің бірі екіншісінен артық нәтиже беретінін анықтауға мүмкіндік бермеді. 2010 жылы Оман медицина журналында жарияланған зерттеу травма жағдайларында жылдам тасымалдаудың, ал жүрек тоқтағанда оқиға орнында тұрақтандырудың тиімдірек екенін көрсетті. Әдетте, бұл оттегімен емдеу, кейбір дәрілер және инвазивті емдеулерді қамтиды. BLS қызметкерлері BLS жедел жәрдем машинасын дербес басқара алады немесе ALS жедел жәрдем машинасында жоғары білікті әріптесіне көмектесе алады. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде BLS жедел жәрдем бригадасының мүшелері жедел медициналық техника немесе жедел жәрдем көмекшілері деп аталады. Орташа деңгейдегі өмірді қолдау (ILS), сондай-ақ шектеулі өмірді қолдау (LALS) деп те аталады, ол BLS және ALS арасында орналасқан, бірақ екеуінен де сирек кездеседі. Бұл әдетте BLS қызметін ұсынатын, бірақ дағдылары кеңейтілген қызметкер, және ол бар жерде BLS-ті ауыстырады. Advanced Life Support (ALS) интравендік терапия, крикотиреотомия және электрокардиограмманы түсіндіру сияқты кеңейтілген дағдылар жиынтығын қамтиды. Жоғары деңгейдегі жауап берудің ауқымы елдер бойынша әртүрлі. Парамедиктер көбінесе ALS ұсынады, бірақ кейбір елдерде бұл жоғары деңгейдегі күтім болып саналады және осы рөлде дәрігерлер жұмыс істейді. Сонымен қатар, Advanced Life Support жүрек тоқтаған науқастарға терапиялық дозада электр тогын беруді, жүректі стимуляциялау үшін дәрілерді қолдануды, тыныс жолдарына емдеу жасау және тағы да басқаларды қамтиды. Көптеген жедел жәрдем машиналары Advanced Life Support жабдықтарымен жабдықталған және парамедиктермен укомплектіленген. Кейбір өрт сөндіру бөлімдерінде жедел жәрдем машиналары бар, ал алғашқы медициналық көмек көрсету бригадалары мен отряды жедел медициналық қызметтер үшін жедел жәрдем машиналарын пайдаланады. Critical Care Transport (CCT), кейбір елдерде (Австралия, Жаңа Зеландия, Ұлыбритания және франкофондық Канада) медициналық алу немесе rendez vous MICU протоколы деп аталады, ауруханалар арасындағы ауыр сырқат науқастарды тасымалдауды білдіреді (ауруханаға дейінгі тасымалдан өзгеше). Мұндай қызметтер ауруханалық көмектің аймақтық жүйелерінде маңызды рөл атқарады, онда жедел жәрдем қызметтері бірнеше мамандандырылған ауруханаларда шоғырланған. Мысалы, Шотландиядағы Жедел медициналық көмек көрсету қызметін қарастыруға болады. Бұл деңгейдегі көмекке дәстүрлі медицина қызметкерлері (ауыр сырқат науқастарға көмек көрсету бойынша білімі бар парамедиктермен қатар немесе олардың орнына) қатысады, яғни ауруханаға дейінгі және тіпті жедел жәрдемде жұмыс істейтін медбикелер және/немесе дәрігерлер.
Тек көлікке арналған
Ең қарапайым жедел медициналық көмек пациенттерді олардың орналасқан жерінен ең жақын медициналық мекемеге тасымалдау үшін ғана ұсынылады. Бұл тарихи тұрғыдан барлық елдерде осылай болған. Дамып келе жатқан әлемнің көп бөлігінде бұл жағдай әлі де сақталып тұр, онда такси жүргізушілері сияқты түрлі операторлар жұмыс істейді. Жақында "Телемедицина" жедел жәрдем машиналарында қолданыла бастады. Онлайн медициналық бақылауға ұқсас, бұл тәжірибе фельдшерлерге өмірлік көрсеткіштер мен 12 және 15 жетекші ЭКГ сияқты деректерді ауруханаға қашықтан жіберуге мүмкіндік береді. Бұл жедел жәрдем бөлімшесіне науқастар келгенге дейін емдеуге дайындық жасауға мүмкіндік береді. Бұл АҚШ-тағы төменгі білікті қызметкерлерге (EMT B сияқты) осы жетілдірілген технологияларды пайдалануға және дәрігерлердің оларды түсіндіруіне мүмкіндік береді, соның арқасында жедел жәрдемге жүктеме бар аймақтарда ырғақтарды жылдам анықтауға болады. Көптеген сақтандыру компаниялары жедел жәрдем қызметтеріне 911 қабылдау орталықтарына (мысалы, жедел жәрдем бөлімдеріне) пациенттерді тасымалдағаны үшін ғана төлем жасайды, бірақ Medicare және Medicaid қызметтерінің орталығы оқиға орнында қаралып, емделген пациенттерге төлем жасау үшін жаңа төлем жүйесін қарастыруда.
Үлкен жарақат
Ауруханаға дейінгі көмек көрсетудегі маңызды шешім – науқасты дереу ауруханаға апару, әлде алдын ала көмек ресурстарын науқасқа жеткізу. "Жылдам жеткізу" тәсілін MEDEVAC авиамедициналық эвакуациялық тікұшағы көрсетеді, ал "орында қалып көмек көрсету" тәсілін француз және бельгиялық SMUR жедел мобильді реанимациялық бөлімдері немесе неміс "Notarzt" жүйесі (жедел жәрдемдегі клиникалық дәрігер) көрсетеді. Солтүстік Америкадағы ауруханаға дейінгі травмалық көмек стратегиясы "Алтын сағат" теориясына негізделген, яғни травма алған адамның өмір сүру мүмкіндігі операциялықта болуында, травматикалық оқиғадан кейін бір сағат ішінде операция жасалуында. Бұл ішкі қан кету, әсіресе оқ жарақаты немесе пышақпен жарақаттану сияқты жағдайларда дұрыс. Сондықтан, ауруханаға дейінгі көмек көрсетуге аз уақыт жұмсалады (мойынды бекіту; "ABC" – тыныс жолын ашық ұстау, тыныс алуды және қан айналымын қамтамасыз ету; сыртқы қан кетуді тоқтату; эндотрахеальды интубация) және зардап шегуші мүмкіндігінше тез травматологиялық орталыққа жеткізіледі. "Жылдам жеткізу" емдеуінің мақсаты – науқасты келгеннен кейін он минут ішінде тасымалдау, соның нәтижесінде "платиналық он минут" (алтын сағаттан өзге) термині пайда болды, ол қазір жедел жәрдемшілерді даярлау бағдарламаларында кеңінен қолданылады. "Жылдам жеткізу" әдісі негізінен травмамен күресу үшін жасалған, бірақ медициналық жағдайларда (мысалы, жүрек немесе тыныс алу проблемалары) да қолданылуы мүмкін. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, ауруханадан тыс немесе өздерінің PCI (коронарлық ангиопластика) зертханалары жоқ ауруханаларда болатын ST сегментінің көтерілуімен жүрек миокард инфарктісін (STEMI) емдеуде уақыттың маңыздылығы зор. Травмалық жағдайлардағы науқастар ғана емес, басқа да науқастарға "жүктеп алып кету" тәсілі тиімді болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда "есіктен шарыққа дейінгі уақыт" – алтын стандарт саналады. Уақыттың ұзақтығы миокардқа келтірілген зақымның ауырлығына және науқастың болашақтағы жағдайына әсер етеді. Канададағы зерттеулер көрсеткендей, жедел жәрдемшілердің далада анықтаған және тікелей PCI зертханасына жеткізген науқастарда "есіктен шарыққа дейінгі уақыт" айтарлықтай төмендеген. STEMI бағдарламасы Оттава аймағында STEMI-ден болатын өлім-жітімді 50 пайызға азайтқан. Торонтодағы ұқсас бағдарламада жедел жәрдем қызметі PCI зертханалары жоқ ауруханалардың жедел жәрдем бөлімдерінен STEMI науқастарын "құтқарып", оларды басқа ауруханалардағы PCI зертханаларына шұғыл түрде тасымалдауды бастады.
Дәрігерлер басқаратын ЭМС
Дәрігерлер басқаратын жедел жәрдем қызметі франко-германдық модель деп те аталады, "орында қалып жұмыс істеу", "орында қалып тұрақтандыру" немесе "кешіктіріп емдеу" деп те айтылады. Дәрігерлер және (кейбір жағдайларда) медбикелер науқасқа барлық медициналық араласуды жүзеге асырады. Басқа жедел жәрдем қызметкерлері медициналық білімі жоқ және тек көлік жүргізумен және ауыр заттарды көтерумен айналысады. Бұл модельдің басқа қолданылуларында, мысалы Германияда, фельдшерге баламасы бар, бірақ ол дәрігердің көмекшісі болып табылады және оның қызметтері шектеулі. Оларға дәрігердің рұқсатымен немесе тікелей өмірге қауіп төндіретін жағдайларда ғана Advanced Life Support (ALS) процедураларын орындауға рұқсат беріледі. Жедел жәрдем қызметінің ерекшелігі – биліктің екі деңгейі бар, себебі басшылық тізбегі медициналық биліктен бөлек.
Жедел медициналық көмек диспетчері
Жедел медициналық көмек диспетчері EMD деп те аталады. EMS жүйесіне көбірек енгізіліп келе жатқан жаңалық – медициналық төтенше жағдайды хабарлаған шалушыларға "келу алдындағы" нұсқауларды бере алатын, арнайы дайындықтан өткен диспетчерлердің қолданылуы. Олар қатаң құрылған сұрақтар арқылы сауалдасып, тыныс жолдарының бітелуі, қан кету, босану және жүрек тоқтауы сияқты өте қауіпті жағдайларда шалушыларға немесе жанындағы адамдарға дереу көмек көрсетуге мүмкіндік беретін белгілі бір нұсқауларды ұсынады. Бірінші көмек көрсетушінің жылдам жауап беру уақыты минуттармен өлшенсе де, кейбір медициналық төтенше жағдайлар секундтар ішінде дамиды. Осындай жүйе, мәні бойынша, "нөлдік жауап беру уақытын" қамтамасыз етеді және пациенттің жағдайының жақсаруына зор ықпал ете алады.
Бірінші жауап беруші
Сертификатталған алғашқы көмек көрсетушілер алғашқы көмек көрсету үшін жіберілуі мүмкін, кейде жоғары деңгейде. Олардың міндеттеріне медициналық төтенше жағдай кезінде дереу өмір сақтап қалу көмегін көрсету кіреді; көбінесе кеңейтілген алғашқы көмек, оттегі беру, жүрек-өкпе реанимациясы (ЖӨР) және автоматтандырылған сыртқы дефибрилляторды (AED) пайдалану. Төтенше жағдайға шақырылған жедел жәрдем қызметкерлері үшін алғашқы көмек көрсету оқуының болуы – ең төменгі талап. Алғашқы көмек көрсетушілер жедел жәрдем қызметі тарапынан тез арада келіп, науқасты тұрақтандыру үшін, содан кейін жедел жәрдем бригадасына көмектесу үшін жіберіледі. Кейбір жедел жәрдем мекемелері жедел жәрдем келгенге дейін медициналық төтенше жағдайға жіберілетін еріктілер схемасын құрды. Мысалы, Ұлыбританиядағы жедел жәрдем қызметтері жүзеге асыратын «Қоғамдық алғашқы көмек көрсетушілер» схемасы және Франциядағы өрт сөндіру қызметтері жүзеге асыратын ұқсас еріктілер схемалары. АҚШ сияқты кейбір елдерде құтқару отряды сияқты дербес еріктілер тобы болуы мүмкін. Басқа төтенше қызметте міндетін атқарудағы полиция қызметкерлері мен өрт сөндірушілер де осы рөлге жұмылдырылуы мүмкін, бірақ кейбір өрт сөндірушілер медициналық жағынан одан да жетілдірілген. Төтенше жағдайға алғашқы көмек көрсетушілерден басқа, қоғамдық шараларда да жұмыс істейтіндер бар. Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қоғамы мен Сент-Джон жедел жәрдем қызметі осы рөлдерде алғашқы көмек көрсетеді.
Жедел жәрдем жүргізушісі
Кейбір агенттіктер "жүргізуші" және "қызметкер" функцияларын бөліп, медициналық білімі жоқ (немесе тек алғашқы көмек және ЖСҚ сертификаттары бар) жедел жәрдем машиналарын жүргізушілерді жұмысқа тартады, олардың міндеті – жедел жәрдем машиналарын жүргізу. Бұл тәсіл Үндістан сияқты кейбір елдерде әлі де сақталғанмен, көбінесе бұл практика азайып барады. Жедел жәрдем жүргізушілері радиобайланыс, жедел жәрдем қызметін ұйымдастыру және төтенше жағдайларда жүргізу дағдылары бойынша оқытылуы мүмкін.
Тез жәрдемдеспейтін қызметшісі
Көптеген елдерде жедел жәрдем қызметкерлері жұмыс істейді, олар төтенше жағдайларда емес, науқастарды тасымалдаумен ғана айналысады (мұнда тасымалдауға салғыш немесе мүгедектер арбасы да кіруі мүмкін). Қызметті ұйымдастырушыға (және бар ресурстарға) байланысты, олар алғашқы медициналық көмек көрсетуге немесе ЖЭЖ (AED) пайдалану, оттегімен емдеу, ауырсынды басу және өмірді сақтауға немесе паллиативтік көмекке қатысты кеңейтілген дағдыларды меңгеруі мүмкін. Кейбір қызметтерде басқа бөлімдер бос болмағанда немесе толық білікті техник немесе фельдшермен бірге жұмыс істегенде шұғыл медициналық көмек көрсетуге де тартылуы мүмкін. Ұлыбританияда бұл лауазым "Жедел жәрдем көмекшісі" деп аталады.
Жедел жәрдем көмекшісі
Төтенше жағдайларда да, жедел жәрдемді қажет етпейтін жағдайларда да шұғыл медициналық көмек көмекшілері алдыңғы қатарда болады. Олардың міндеті – бірге жұмыс істейтін дәрігерге, яғни техникке немесе фельдшерге, оның қызметінде көмектесу, оған дәрі дайындау, сұйықтық құрылғыларын орнату (бірақ қосып тастамай), қарапайым тексерулер жасау немесе 12-электрокардиограммалық (ЭКГ) зерттеу жүргізу кіруі мүмкін.
Жедел медициналық көмек көрсетуші
Жедел медициналық көмек көрсетуші мамандар әдетте дефибрилляция, омыртқа жарақаттарына күтім жасау және оттегімен емдеу сияқты кең ауқымды жедел жәрдем дағдыларын орындай алады. Кейбір елдердегі заңнамаларға сәйкес, кейбір EMT-лер IV және IO кануляция, шектеулі мөлшердегі дәрі-дәрмектерді (Эпинефрин, Наркан, Оттегі, Аспирин, Нитроглицерин және басқалары – елге, штатқа және медициналық басшылыққа байланысты) енгізу, күрделі жол тасымалы процедуралары, CPAP және жүрек мониторингінің шектеулі түрлерін орындай білуі мүмкін. EMT-нің ұлттық практикалық құзыретіне көптеген кеңейтілген процедуралар мен дағдылар кірмейді. Сондықтан, көптеген штаттар ұлттық оқу бағдарламасының стандарттарынан асып түсу үшін қосымша оқыту мен сертификациялауды талап етеді. АҚШ-та EMT сертификаты алу үшін далалық дағдылар бойынша қарқынды курстар мен оқыту қажет. Сертификаттың жарамдылық мерзімі екі жылды құрайды және 48 CEU (кәсіби білімді жетілдіру кредиті) алу талап етіледі. Осы кредиттердің 24-і жаңарту курстарында алынуы керек, ал қалған 24-і жеделдетілген жүргізу оқытуы, педиатрия, гериатрия немесе бариатриялық күтім, нақты жарақаттар сияқты түрлі жолдармен алынуы мүмкін. АҚШ-та әдетте 3 деңгей бар: EMT B, EMT I (кейбір штаттарда EMT A) және EMT Paramedic. EMT-нің Ұлттық тізілімі EMS үшін жаңа білім беру стандарттарымен қызмет провайдерлерінің деңгейлерін келесідей өзгертті: Жедел медициналық жауап беруші (EMR), Жедел медициналық техник (EMT B), Аванс EMT (AEMT) және Парамедик (EMT P).
Парамедициналық қызметкер
Парамедиктің ауруханаға дейінгі медициналық білімі жоғары деңгейде болады және көбінесе техниктер орындамайтын маңызды дағдыларды қамтиды, олардың ішінде катуляция (және оның арқасында ауырсынды басу, жүрек проблемаларын түзету және эндотрахеальды интубация жасау үшін түрлі дәрілерді қолдану), жүрек мониторингі, 12-келісті ЭКГ-ні түсіндіру, ультрадыбыс, интубация, перикардиоцентез, кардиоверсия, торакстомия және хирургиялық крикотиротомия сияқты басқа да дағдылар бар. Парамедиктің ең маңызды міндеті – өмірге қауіпті жағдайларды анықтап, емдеу, содан кейін науқасты басқа шағымдар немесе жедел емдеуді қажет ететін қосымша зерттеулер үшін мұқият тексеру. Көптеген елдерде бұл қорғалатын атақ, ал тиісті біліктіліксіз оны пайдалану қылмыстық жазаға алып келуі мүмкін. АҚШ-та парамедиктер ауруханаға дейінгі шұғыл медициналық көмектің ең жоғары лицензиялық деңгейін білдіреді. Бұған қоса, парамедиктер үшін Wilderness ALS Care, Flight Paramedic Certification (FP C) және Critical Care Emergency Medical Transport Program сияқты бірнеше сертификаттар бар.
Жедел жәрдем дәрігері
Ауыр науқастарға көмек көрсететін фельдшер, сондай-ақ жоғары білікті фельдшер немесе мамандандырылған фельдшер – бұл ауыр сырқаттармен күресу үшін қосымша оқытылған фельдшер. Ауыр науқастарға көмек көрсететін фельдшерлер көбінесе ауамен тасымалданатын жедел жәрдемде жұмыс істейді, олар көбінесе күрделі медициналық көмек қажет болатын төтенше жағдайларға шақырылады. Олар сондай-ақ құрлықтағы жедел жәрдемде немесе жедел жәрдем қызметтерінің ішкі бөлімдерінде жұмыс істей алады. Бұл мамандар күрделі медициналық және жарақат алған науқастарды емдеу үшін кең ауқымды құралдар мен дәрі-дәрмектерге ие. Мысалдарға дубутамин, допамин, пропофол, қан және қан компоненттері кіреді. Олардың біліктіліктеріне, бірақ олармен шектелмейтін, ЖІЖ немесе ауыр науқастарды күтіп қанатын ауруханаларда қолданылатын өмірді сақтау жүйелері кіреді, мысалы, жасанды тыныс алдыру аппараты, ішкі аорталық баллонды сорғы (IABP) және сыртқы кардиостимуляторды бақылау. Қызметтің медициналық басшылығына байланысты, бұл мамандар УВК (ұйқық тамыр катетері), УАК (ұйқық артериялық катетері), хирургиялық трахеостомия, орталық веналық катетерлер, артериялық катетерлер және кеуде дренаждарын орнату және қолдану бойынша оқытылады.
Жедел жәрдем дәрігері
Ұлыбритания мен Оңтүстік Африкадағы кейбір жұмыс істейтін фельдшерлер өздерінің клиникалық шешімдеріне толық жауапкершілікпен, оның ішінде дәрі-дәрмектерді дербес тағайындау мүмкіндігімен, дербес маман болу үшін қосымша университет білімі алады. Шұғыл медициналық көмек маманы немесе фельдшер-маман – бұл шұғыл медициналық көмек пен жалпы тәжірибелі дәрігердің көмегі арасындағы байланысты қамтамасыз етуге арналған лауазым. Шұғыл медициналық көмек саласында университет бітірген немесе білікті фельдшерлер, қосымша оқудан өткен және мамандандырылған техникаларды орындауға уәкілеттік алған мамандар. Сонымен қатар, кейбіреулері ұзақ мерзімді күтімге қажетті дәрі-дәрмектерді, мысалы, антибиотиктерді тағайындауға құқылы. Ұлыбританияда олар кең ауқымды дәрі-дәрмектерді тағайындауға болады. Алғашқы медициналық көмек ортасында оларға диагностикалаудың әртүрлі әдістері де оқытылады.
Медициналық көмекші
Көптеген елдерде фельдшерлердің болмауы жағдайында, ауруханаға дейінгі жағдайда тіркелген медбикелерді (RN) пайдалану кең таралған. Әлемнің кейбір аймақтарында медбикелер шұғыл медициналық көмек көрсететін негізгі денсаулық сақтау қызметкерлері болып табылады. Франция және Италия сияқты Еуропа елдері де ALS қызметтерін ұсыну үшін медбикелерді пайдаланады. Бұл медбикелер дәрігердің тікелей қадағалауымен жұмыс істей алады немесе, сирек жағдайларда, тәуелсіз жұмыс істейді. Еуропада, әсіресе Норвегияда фельдшерлер бар, бірақ «жедел жәрдем медбикесі» ролі дамып келеді, себебі медбикелер жедел жәрдем бригадалары кездесетін кейбір жағдайларда бірегей дағдыларын ұсына алады деп саналады. Солтүстік Америкада және, аз дәрежеде, ағылшын тілінде сөйлейтін басқа елдердегі кейбір аймақтар медициналық тасымалдау жұмыстары үшін арнайы даярланған медбикелерді пайдаланады. Бұл көбінесе әуе медицинасы қызметкерлері немесе жедел жәрдемде техникалық маманмен, фельдшермен немесе дәрігермен бірлесіп жұмыс істейтін ауыр жағдайлардағы пациенттерді тасымалдаушылар болып табылады. АҚШ-та тіркелген медбикелерді ең көп пайдалану ауыр жағдайлардағы көмек көрсету/мобильді интенсивті күтім транспортында және әуе медициналық жедел жәрдемде кездеседі. Мұндай медбикелер жұмыс берушілерінен (АҚШ-та) бастапқы медбикелік лицензиядан өзге қосымша сертификаттар алу талап етіледі. Төрт штат интенсивті күтім немесе ауруханаға дейінгі медбике лицензиясына ие. Көптеген штаттар тіркелген медбикелерге жедел медициналық қызметтер тобындағы олардың роліне сәйкес тіркелген фельдшер болуға рұқсат береді. Эстонияда жедел жәрдем бригадаларының 60%-ын медбикелер басқарады. Жедел жәрдем медбикелері барлық дерлік шұғыл процедураларды орындай алады және Эстониядағы дәрігерлер сияқты ауруханаға дейін дәрі-дәрмектерді тағайындауға құқылы. Нидерландыда барлық жедел жәрдем машиналарында жедел жәрдемде көмек көрсету, анестезия немесе интенсивті күтім саласында қосымша оқытылған тіркелген медбике және жүргізуші-фельдшер болады. Швецияда 2005 жылдан бері барлық жедел жәрдем машиналарында кемінде бір тіркелген медбике болуы керек, себебі дәрі-дәрмектерді беруге тек медбикелерге ғана рұқсат етіледі. Испанияда барлық жедел жәрдем машиналарында кемінде бір тіркелген медбике жұмыс істейді. Францияда 1986 жылдан бері өрт сөндіру бөлімшелеріне қарасты жедел жәрдем машиналары арнайы даярланған медбикелерді пайдалану арқылы, белгілі бір хаттамалар бойынша реанимациялық қызметтер (реанимация) ұсыну мүмкіндігіне ие, ал SAMU SMUR бөлімшелерінде дәрігерлер мен медбикелер жұмыс істейді.
Дәрігер
Дәрігерлер жетекшілік ететін жедел медициналық көмек (ЭМС) моделі бар елдерде, мысалы Франция, Италия, неміс тілді елдер (Германия, Швейцария, Австрия) және Испанияда, дәрігерлер негізгі медициналық жәрдемнен артық көмек қажет жағдайлардың барлығына жауап береді. Бұл модельдің кейбір нұсқаларында (мысалы, Франция, Италия және Испанияда) дәрігерлер интенсивті жаңғырту шараларын (ALS) жүзеге асыратындықтан, фельдшерге тікелей балама жоқ. Неміс тілді елдерде фельдшерлер жедел жәрдем дәрігерлерінің (нотарст деп аталады) көмекшілері болып табылады. Бұл елдерде дәрігер болған жағдайда, фельдшерлер дефибрилляция және дәрі-дәрмектер сияқты емдерді қолдану үшін дәрігердің рұқсатын алуға тиіс. Егер оқиға орнында дәрігер болмаса және өмірге қауіп төндіретін жағдай туындаса, олар дәрігердің нұсқауларына сәйкес емдеуді жүзеге асыруға құқылы. Жедел жәрдем қызметіне фельдшерлер басшылық ететін елдерде дәрігерлер де жұмыс істей алады. Олар Ұлыбританиядағы әуе жедел жәрдем машиналары сияқты мамандандырылған көліктерде қызмет етеді. Сондай-ақ, олар кеңес беру және емдеу протоколдарын жасаумен айналысады, ал медициналық директор жедел жәрдем қызметінің ең жоғары медициналық кеңесшісі болып табылады. АҚШ-та 2010 жылы Жедел медицина жөніндегі Америкалық кеңес (American Board of Emergency Medicine) жедел медициналық көмекті (ЭМС) ресми түрде мойындалған мамандық ретінде таныды, ал алғашқы емтихандар 2013 жылы өтті. Көптеген штаттар қазіргі таңдағы жаңадан тағайындалған жедел жәрдем қызметтерінің медициналық директорларына ЭМС кеңесінің сертификатын алуды ұсынады.
Әуедегі жедел жәрдем
Әуедегі жедел жәрдем (медиэвакуация деп те аталады) көбінесе құрлықтағы жедел жәрдем қызметін толықтырады. Кейбір шалғай аймақтарда олар тіпті негізгі жедел жәрдем қызметін де құрайды. Төтенше жағдайларға жауап берудегі көптеген жаңалықтар сияқты, медициналық ұшақтар да алғаш рет әскери саласында қолданылды. Әуедегі жарақатты құтқарудың ең алғашқы тіркелген жағдайы 1917 жылы Түркияда болды, онда түйе корпусының сарбазына аяғына оқ тиді және ол де Гавиланд DH9 ұшағымен ауруханаға жеткізілді. 1928 жылы Австралияда аутбэк аймақтарының шалғай жерлерінде тұратын адамдарға медициналық көмек көрсету үшін алғашқы азаматтық әуе медициналық қызметі құрылды. Бұл қызмет «Royal Flying Doctor Service» деп аталды. Вертолеттерді пайдалану Корея соғысында кеңінен таралды, екінші дүниежүзілік соғыста медициналық мекемеге жету уақыты 8 сағаттан 3 сағатқа дейін азайды, ал Вьетнам соғысында 2 сағатқа дейін қысқарды. Ұшақтар құрлықтағы жедел жәрдемге қарағанда жылдамырақ қозғалады және кеңірек аумақты қамти алады. Олар, әсіресе ауылдық немесе оқшауланған жерлерде болатын ауыр жарақаттарда ерекше тиімді. "Алтын сағат" теориясы бойынша, ауыр жарақат алған науқастарды мүмкіндігінше тез мамандандырылған травматология орталығына жеткізу керек. Сондықтан, тікұшақтағы алғашқы медициналық көмек көрсетушілер оқиға орнында жоғары деңгейдегі көмек көрсетуді, мамандандырылған ауруханаға жылдам тасымалдауды және жол жүрісіндегі жансақтау шараларын ұсынуға қабілетті. Бірақ, бұл қауіпті болуы мүмкін және олар түнде немесе нашар ауа-райы жағдайында ұшуға мүмкіндік алмауы да мүмкін.
Тактикалық (қауіпті аймақ)
Кейбір жедел жәрдем агенттіктері ірі оқиғаларда немесе қауіпті жағдайларда зардап шеккендерге көмек көрсету үшін арнайы топтар құрды. Мұндай жағдайларға тактикалық полиция операциялары, белсенді атқыштар, жарылыстар, қауіпті материалдармен жұмыс, ғимараттардың қирауы, өрттер және табиғи апаттар жатады. АҚШ-та мұндай топтар көбінесе "Тактикалық жедел жәрдем" (Tactical EMS) командалары деп аталады және көбінесе полицияның SWAT командаларымен бірге жұмыс істейді. "Жедел жәрдем журналы" (Journal of EMS) бұл командаларды 2011 жылғы 10 үздік инновацияның бірі деп таныды. WEMT курстарында EMT негізгі деңгейінен асып түсетін дағдыларға катетеризация, антибиотиктерді енгізу, аралық деңгейдегі соқыр енгізуге арналған тыныс жолдары құрылғыларын (мысалы, King Laryngeal Tube), назогастральды интубация және қарапайым тігістер салу кіреді; алайда, WEMT маманының қызмет көлемі BLS деңгейіндегі күтім шеңберінде қалады. WEM оқытуды көптеген ұйымдар ұсынады, олардың ішінде жеке мектептер, коммерциялық емес ұйымдар, мысалы, Аппалачи таулы аймағының дала медицинасы орталығы және Далалық жедел жәрдем институты, әскери бөлімдер, колледждер мен университеттер, жедел жәрдем колледждері мен ауруханалардың бірлескен жобалары және тағы да басқалары бар.