Кіріспе
Жедел медициналық көмек – дереу медициналық араласуды қажет ететін науқастарға көмек көрсетумен айналысатын медициналық мамандық.
Жедел медициналық көмек қажет ететін аурулар мен жарақаттарға көмек көрсетумен айналысатын медициналық мамандық. Жедел медицина дәрігерлері (АҚШ-та көбінесе «ER дәрігерлері» деп аталады) барлық жастағы жоспарланбаған және нақты диагнозы қойылмаған науқастарға көмек көрсетуде маманданған. Олар жедел медициналық көмек қызметтерімен үйлестіріліп, алғашқы медициналық көмек көрсетушілер ретінде реанимация мен науқастың жағдайын тұрақтандыруды бастауға, сондай-ақ аурудың немесе жарақаттың диагнозын қою және емдеу үшін қажетті алғашқы зерттеулер мен шараларды жүргізуге жауапты. Жедел медициналық көмек дәрігерлері көбінесе аурухананың жедел жәрдем бөлімдерінде, ауруханаға дейінгі мекемелерде (жедел медициналық көмек қызметі арқылы) және жансақтау бөлімдерінде жұмыс істейді. Дегенмен, олар жедел жәрдем клиникалары сияқты негізгі медициналық көмек орталықтарында да жұмыс істей алады. Жедел медицинаның кіші мамандықтарына: апат медицинасы, медициналық токсикология, күтім орнындағы ультрадыбыс диагностикасы, жансақтау медицинасы, жедел медициналық көмек, гипербариялық медицина, спорттық медицина, паллиативтік көмек немесе ғарыш медицинасы жатады. Әлемдік деңгейде жедел медициналық көмек көрсетудің әртүрлі үлгілері бар. Англо-американдық үлгіні қабылдаған елдерде бұрын жедел медициналық көмекке хирургтар, жалпы практика дәрігерлері және басқа да жалпы мамандықтар кірген. Алайда, соңғы онжылдықтарда ол жеке мамандық ретінде мойындалды, оқу бағдарламалары мен академиялық қызметтері құрылды және қазір медицина студенттері мен жаңа бітірген дәрігерлер арасында танымал таңдауға айналды. Керісінше, Франко-неміс үлгін ұстанатын елдерде бұл мамандық жоқ, ал жедел медициналық көмекке анестезиологтар (өмірлік маңызды функцияларды қалпына келтіру үшін), хирургтар, ішкі аурулар мамандары, педиатрлар, кардиологтар немесе неврологтар тікелей қатысады. Дамып келе жатқан елдерде жедел медициналық көмек әлі де дамуда, ал халықаралық жедел медициналық көмек бағдарламалары шектеулі ресурстар бар жерлерде алғашқы жедел жәрдемді жақсартуға үміт береді.
Қолданылу аясы
Жедел жәрдем медицинасы – барлық жас топтарындағы пациенттерге әсер ететін аурулар мен жарақаттардың жедел және шұғыл жағдайларын алдын алуға, диагностикалауға және емдеуге қажетті білім мен дағдыларға негізделген медициналық мамандық. Оған сондай-ақ ауруханаға дейінгі және ауруханадағы жедел медициналық жүйелердің дамуын түсіну және осы дамуға қажетті дағдыларды меңгеру кіреді. Жедел жәрдем медицинасы ішкі медициналық және хирургиялық жағдайларды жедел емдеуді қамтиды. Көптеген қазіргі заманғы жедел жәрдем бөлімдерінде дәрігерлер көптеген науқастарды қабылдайды, олардың ауруларын емдейді және жағдайларына қарай, ауруханаға жатқызу немесе емнен кейін босату туралы шешім қабылдайды. Олар сондай-ақ, емделуші дәрігері жоқ немесе басқа уақытта медициналық көмекке қол жеткізе алмайтын науқастарға эпизодтық алғашқы медициналық көмек көрсетеді. Жедел жәрдем бөлімдеріне келетін науқастардың көпшілігі жеңіл жарақаттар немесе созылмалы аурулардың күшеюі сияқты аз ауырсынумен келеді, бірақ шағын бөлігі ауыр жағдайда болады немесе жарақат алады. Сондықтан жедел жәрдем дәрігеріне кең білім және процедуралық дағдылар қажет, оларға хирургиялық араласындар, жарақаттан кейінгі жансақтау, жүрек-өкпелік реанимация және тыныс жолдарының күтілуі кіреді. Олар көптеген медициналық мамандықтардың негізгі дағдыларын меңгеруі керек: науқасты жансақтау (интенсивтік терапия), қиын тыныс жолдарымен жұмыс істеу (анестезиология), күрделі жараларды тігу (пластикалық хирургия), сүйек сынықтарын қою немесе шығуын түзету (травматология-ортопедиялық хирургия), жүрек шабуылын емдеу (кардиология), инсульттерді басқару (неврология), жүкті әйелдегі қан кетуді емдеу (акушерлік және гинекология), маниямен ауыратын науқасты бақылау (психиатрия), қанағайды тоқтату (отоларингология), кеуде құбырын орнату (торакалды хирургия) және рентген суреттерін және ультрадыбыс зерттеулерін жүргізу және интерпретациялау (радиология). Бұл жалпылама тәсіл шұғыл медициналық көмекке мұқтаж науқастарды хирургтер немесе ішкі аурулар дәрігерлері сияқты мамандардан бастап емдеуді қажет ететін жүйелерде кездесетін күтімге қол жеткізуге кедергі келтіретін мәселелерді болдырмауға мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл жедел және жансақтау мамалықтарының жедел жәрдемге қатысуынан туындаған қиындықтарға әкелуі мүмкін. Жедел жәрдем дәрігерлерінің құрамына басқа мамандықтарда білікті дәрігерлер де кіреді. Жедел жәрдем медицинасына маманданған дәрігерлер паллиативтік күтім, жансақтау медицинасы, медициналық токсикология, дала медицинасы, педиатриялық жедел жәрдем, спорт медицинасы, апат медицинасы, тактикалық медицина, ультрадыбыс, ауырсыну медицинасы, ауруханаға дейінгі жедел жәрдем немесе теңіз асты және гипербариялық медицина сияқты тармақтардағы біліктілікті жоғарылату үшін стипендияларға қатыса алады. Жедел жәрдем медицинасының практикасы басқа мамандықтар мен денсаулық сақтау ресурстарының азырақ болатын ауылдық жерлерде әлдеқайда ерекшеленеді. Мұндай аймақтарда жедел жәрдем бөлімдерінде көбінесе жедел жәрдемде қосымша біліктілігі бар отбасылық дәрігерлер жұмыс істейді. Ауылдық жедел жәрдем дәрігерлері қоғамдағы денсаулық сақтаудың жалғыз қызметкерлері болуы мүмкін және оларға алғашқы медициналық көмек және акушерлік саласындағы дағдылар қажет.
Жұмыс үлгілері
Бұл үрдістер елдер мен аймақтар бойынша әртүрлі болады. АҚШ-та жедел жәрдем дәрігерлерінің жұмысқа орналасуы мынадай түрлерде кездеседі: жеке (дәрігерлердің кооперативтік тобы шарт бойынша жедел жәрдем бөлімін қамтамасыз етеді), мекемелік (дәрігерлер ауруханамен тәуелсіз келісімшарт негізінде жұмыс істейді немесе жұмыс істемейді), корпоративтік (дәрігерлер үшінші тараптық жұмыспен қамтамасыз ету компаниясымен тәуелсіз келісімшартқа отырады, ол бірнеше жедел жәрдем бөлімдеріне қызмет көрсетеді) немесе мемлекеттік (мысалы, әскери қызметте, қоғамдық денсаулық сақтау саласында, ардагерлерге жәрдемақы төлеу жүйесінде немесе басқа да мемлекеттік органдарда жұмыс істегенде). Ұлыбританияда жедел медициналық көмек саласындағы барлық кеңесшілер Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінде жұмыс істейді және жеке жедел жәрдем практикасына мүмкіндік шектеулі. Австралия, Жаңа Зеландия және Түркия сияқты басқа елдерде жедел медицина мамандары көбінесе мемлекеттік денсаулық сақтау департаменттерінің жалақылы қызметкерлері болып табылады және мемлекеттік ауруханаларда жұмыс істейді, сондай-ақ жеке және мемлекеттік емес авиациялық медициналық құтқару немесе көлік қызметтерінде, ал кейбір жеке ауруханаларда жедел жәрдем бөлімдерінде жұмыс істейді; оларға маманданбаған медициналық қызметкерлер мен жалпы практика дәрігерлері көмектеседі немесе қолдау көрсетеді. Ауылдық жедел жәрдем бөлімдерін кейде жалпы практика дәрігерлері ғана басқарады, ал кейде жедел жәрдем медицинасы бойынша қосымша білімі бар дәрігерлер басқарады.
Тарих
Француз революциясы кезінде француздық ұшқыш артиллериясының арбаларының майданнан қаншалықты жылдам өтетінін көрген француз әскери хирургі Доминик Жан Ларри, жарақат алған әскерлерді медициналық көмектің қолжетімді және тиімді болатын орталыққа жылдам тасымалдау үшін «жедел жәрдем» немесе «ұшқыш арбалар» идеясын қолданды. Ларри, жүргізушілер, санитарлар және мүгедектерді тасымалдаушылардың жаттығудан өткен топтарымен жедел жәрдем машиналарын басқарды және жарақат алғандарды орталықтандырылған далалық госпитальдарға жеткізді, бұл қазіргі заманғы MASH бөлімшелерінің алға басушысы болды. Доминик Жан Ларри кейде француз соғыстары кезіндегі стратегиялары үшін жедел медицинаның әкесі деп аталады. Жедел медицина дербес медициналық мамандық ретінде салыстырмалы түрде жас. 1960 және 1970 жылдарға дейін аурухананың жедел жәрдем бөлімдерінде (ЖЖБ) әдетте аурухана штаттық дәрігерлері кезекпен жұмыс істеді, олардың ішінде отбасылық дәрігерлер, жалпы хирургтар, интернистер және басқа да көптеген мамандар болды. Көптеген кішкентай жедел жәрдем бөлімдерінде медбикелер пациенттерді сұрыптап, дәрігерлер жарақаттың немесе аурудың түріне қарай шақырылатын. Отбасылық дәрігерлер көбінесе жедел жәрдем бөліміне шақырылып, жедел жәрдем бөлімінің арнайы қамтамасыздануын қажет екенін мойындады. Жедел медицинаның алғашқы пионерлерінің көпшілігі отбасылық дәрігерлер және басқа да мамандар болды, олар жедел медициналық көмек көрсетуде қосымша оқытудың қажеттілігін көрді. Осы кезеңде өздерінің жеке тәжірибесін тастап, өз жұмысын толығымен ЖЖБ-ге арнаған дәрігерлер пайда бола бастады. 1952 жылы Ұлыбританияда Морис Эллис Лидс жалпы ауруханасында алғашқы «апат кеңесшісі» болып тағайындалды. 1967 жылы Апат хирургиялық қауымдастығы құрылды, оның бірінші президенті ретінде Морис Эллис тағайындалды. АҚШ-та, 1961 жылы доктор Джеймс ДеУит Миллс басқарған, доктор Чалмерс А. Лоугридж, доктор Уильям Уивер, доктор Джон МакДейд және доктор Стивен Беднар қатысқан топ, Александрия, Вирджиниядағы Александрия ауруханасында 24/7 жыл бойы жедел жәрдем көрсетуді қамтамасыз етті, бұл «Александрия жоспары» деп аталды. Доктор Джон Вигенштейн Америкалық жедел медицина дәрігерлерінің колледжін (ACEP) құрғанға дейін, АМА және AOA-ның жедел медициналық оқу бағдарламаларын мойындағанға дейін, 1979 жылы Америка медициналық мамандықтар кеңесінің тарихи дауыс беруіне дейін жедел медицина АҚШ-та мойындалған медициналық мамандыққа айналмады. Әлемдегі алғашқы жедел медициналық интернатура 1970 жылы Цинциннати университетінде басталды. Сонымен қатар, АҚШ-тың медициналық мектебінде алғашқы жедел медициналық көмек бөлімі 1971 жылы Оңтүстік Калифорния университетінде ашылды. Көп ұзамай АҚШ-та екінші резиденттік бағдарлама ашылды, ол сол кезде Миннеаполистегі Хеннепин округінің бас ауруханасы деп аталды, 1971 жылы бағдарламаға екі резидент қабылданды. 1990 жылы Ұлыбританияның апат хирургиялық қауымдастығы өзінің атын Британдық апат және жедел медицина қауымдастығы деп өзгертті, содан кейін 2004 жылы Британдық жедел медицина қауымдастығы (BAEM) болды. 1993 жылы колледждер аралық апат және жедел медицина факультеті (FAEM) кәсіби емтихандар мен оқытуды ұйымдастыру үшін Англия мен Шотландиядағы алты корольдік медициналық колледждердің «еншілес колледжіне» айналды. 2005 жылы BAEM және FAEM бірігіп Жедел медицина колледжін құрды, қазір ол Корольдік Жедел медицина колледжі, ол мүшелік және стипендиялық емтихандар өткізеді және жедел медициналық көмек көрсету практикасы бойынша нұсқаулар мен стандарттарды жариялайды.
Қайта төлеу
Көптеген ауруханалар мен медициналық орталықтарда шұғыл медицина бөлімдері бар, онда пациенттер жазылмастан дереу медициналық көмек ала алады. Көптеген пациенттер өмірге қауіпті жарақаттармен емделеді, ал басқалары бас ауруы немесе суық тию сияқты шұғыл емес себептермен шұғыл жәрдем бөліміне (ШЖБ) жүгінеді (бұл "бірнеше сағатқа кешігу жағдайды нашарлатпайтын жағдайлар үшін келулер" деп анықталады). Сондықтан ШЖБ штаттық санды реттеуге және пациенттердің әртүрлі қажеттіліктері мен ағынына бейімделу үшін бөлімнің бір бөлігін пациенттердің тез алмасуына арнауға мүмкіндік береді. ШЖБ қызметкерлеріне (мысалы, жедел медициналық техникалық мамандар, фельдшерлер) көмек көрсету саясаты жақсартылды. Дәрігерлердің көмекшілері және медбикелер сияқты орта деңгейдегі қызметкерлер пациенттерді тиісті медициналық орталыққа – бастапқы медициналық көмек дәрігеріне, шұғыл көмек көрсету клиникаларына немесе детоксикациялық орталықтарға бағыттайды. Шұғыл жәрдем бөлімі, әлеуметтік бағдарламалар және медициналық клиникалар медициналық сақтандыруы жоқ және емделуге қаржысы жетпейтін немесе сақтандыруын толыққанды пайдалана алмайтын пациенттер үшін денсаулық сақтау жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. Австралиядағы шұғыл жәрдем бөлімдерінде үкімет "қызметке негізделген қаржыландыру және басқару" жүйесін қолданады, яғни шұғыл жәрдем бөлімдеріне қаржы науқастар саны мен олардың ауруларының немесе жағдайларының күрделілігіне байланысты бөлінеді. Дегенмен, Австралияның ауылдық шұғыл жәрдем бөлімдері пациенттер санына емес, қауіпсіз және сапалы көмек көрсету үшін қажетті жабдықтар мен штаттық деңгейді қамтамасыз ету принципі бойынша қаржыландырылады. Олар пациенттік емес қызметтері үшін (мысалы, лекциялар оқу немесе сарапшы куәгер ретінде тарттыру) орташа есеппен жылына 13 000 доллар көлемінде төленеді; 2014-2015 жылдары олардың жалақысы 12% өсті (сол жылы көптеген басқа дәрігерлік мамандықтармен салыстырғанда бұл көрсеткіш қалыпты еді). Шұғыл жәрдем дәрігерлері 8-12 сағаттық сменада жұмыс істейді және әдетте кезекшілікке тұрмайды, бірақ жоғары стресс деңгейі және дифференциалды емес, жедел жағдайдағы пациенттерді диагностикалау және іріктеу қабілетінің қажеттілігі осы дәрігерлерге жоғары жалақы төлеуді қажет етеді. Шұғыл жәрдем күнінің кез келген уақытында қолжетімді болуы керек және амбулаториялық клиникалар мен басқа аурухана бөлімдерінен айырмашылығы, дәрігердің тәулік бойы болуы қажет, ал қажет болған жағдайда ғана шақырылады. Дәрігердің штаттық қызметкер болып жұмыс істеуі және барлық басқа диагностикалық қызметтердің тәулік бойы қолжетімді болуы ауруханалар үшін қымбатқа түседі.
Төлем жүйелері
Американың денсаулық сақтау төлем жүйесі маңызды реформаларға ұшырап жатыр, оның ішінде жедел жәрдем дәрігерлеріне "қорытындыға қарай төлеу" (pay for performance) ынталандырулары және коммерциялық және мемлекеттік денсаулық сақтау бағдарламалары бойынша, соның ішінде Medicare және Medicaid шеңберінде санкциялық шаралар арқылы сыйақы төлеу қарастырылуда. Бұл төлем реформасының мақсаты – медициналық көмектің сапасын арттыру және шығындарды бақылау, бірақ осы төлем тәсілінің жедел медицинада тиімділігін көрсететін нақты дәлелдерге қатысты әртүрлі пікірлер бар. Алғашқыда бұл ынталандырулар негізгі медициналық көмек көрсететін дәрігерлерге (PCP) ғана бағытталған болар еді, бірақ кейбір мамандар жедел медицина да негізгі медициналық көмек болып табылады деп санайды, себебі ешкім пациенттерді жедел жәрдемге бағыттап жібермейді. (Қараңыз: Аурухана сапасын ынталандыру көрсетілімі.) Жедел медицинада сапаға негізделген ынталандыруларды енгізуде бірқатар қиындықтар бар, себебі пациенттерге жедел жәрдемде көбінесе нақты диагноз қойылмайды, бұл кодтау арқылы төлемдерді бөлуді қиындатады. Сонымен қатар, күрделі жағдайдағы пациенттердің тәуекел деңгейі мен бірнеше ілеспе ауруларына байланысты түзетулер оң немесе теріс нәтижелерді анықтауды күрделендіреді. Көптеген шығындар тікелей жедел жәрдемде емделіп жатқан жағдайдан туындайды ма, жоқ па, оны бағалау оңай емес. Сонымен қатар, жедел емдеу кезінде профилактикалық шаралардың нәтижесінде үнемделген қаражатты анықтау да қиын (мысалы, тексеру, жағдайды тұрақтандыру, емдеуді үйлестіру және шығару, стационарға жатқызудың орнына). Осылайша, жедел жәрдем қызметкерлері қызмет көрсету үшін өзгертілген есеп айыру моделін (fee for service) басқа төлем жүйелеріне қарағанда қолдауға көбірек бейім.
Ашықтан пайдалану
Кейбір медициналық сақтандыруы жоқ науқастар шұғыл жәрдем бөлімшелерін (ЭЖБ) медициналық көмектің негізгі түрі ретінде пайдаланады. Осы науқастар сақтандыру немесе алғашқы медициналық көмек қызметтерін пайдаланбағандықтан, шұғыл медициналық көмек көрсететін мамандар көбінесе шамадан тыс пайдаланумен және қаржылық шығындармен бетпе-бет келеді, әсіресе көптеген науқастар ем-дом үшін төлей алмайтындықтан (төменде қараңыз). ЭЖБ-ні шамадан тыс пайдалану жыл сайын 38 миллиард долларлық ысырапшылық шығындарға әкеледі (яғни, күтім көрсету мен үйлестірудің жетіспеушілігі, артық емдеу, әкімшілік қиындықтар, баға белгілеудегі қателіктер және алаяқтық). Бұдан өзге, бұл бөлімшелердің қажетсіз ресурстарын сарқып, барлық науқастарға көрсетілетін күтімнің сапасын төмендетеді. Шамадан тыс пайдалану тек сақтандыруы жоқ адамдармен ғана шектелмейді, бірақ сақтандыруы жоқ науқастар шұғыл жәрдемге жүгінудің үлесі артып келеді. Медициналық сақтандыру көмегі баламалы күтім түрлеріне қолжетімділікті арттыру және шұғыл жағдайларда көмекке жүгіну қажеттілігін азайту арқылы шамадан тыс пайдалануды азайтуға көмектеседі. Көптеген адамдардың қате пікірі бойынша, ЭЖБ-ге жиі келетін науқастар ысырапшылыққа себеп болатын маңызды фактор болып табылады. Дегенмен, ЭЖБ-ні жиі пайдаланатындар шамадан тыс пайдалануға себепкер болатын науқастардың аз бөлігін құрайды және көбінесе олар медициналық сақтандырумен қамтылған.
Өтемақысыз күтім
Жарақаттар мен аурулар көбінесе күтпеген жағдайларда туындайды, әсіресе төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы пациенттер қажетті шұғыл медициналық көмекке барудың шығынымен күрт бетпе-бет келеді. Мысалы, егер пациент алған медициналық көмек үшін төлей алмаса, аурухана, Шұғыл медициналық көмек және белсенді еңбек туралы заңға (EMTALA) сәйкес, пациенттің төлей алу мүмкіндігіне қарамастан, шұғыл жағдайларды емдеуге міндетті және осы өтелмеген көмек үшін экономикалық шығынға ұшырайды. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, барлық есепке алынған шұғыл медициналық көмектің жартысынан астамы (шамамен 55%) өтелмеген, ал жеткіліксіз өтемақы көптеген шұғыл медициналық көмек көрсету орталықтарының жабылуына әкеліп соқты. Саясаттағы өзгерістер (мысалы, "Қолжетімді медициналық сақтандыру туралы" заң) сақтандырылмаған адамдардың санын азайтып, осылайша өтелмеген көмектің көлемін азайтуы күтілуде. Сақтандырылмағандардың санын азайтумен қатар, шұғыл медициналық көмек орталықтарының шамадан тыс пайдаланылуы пациенттердің алғашқы медициналық көмекке қолжетімділігін жақсарту және өмірге қауіп төндірмейтін жарақаттар үшін пациенттердің балама медициналық орталықтарға бағытталуын арттыру арқылы төмендетілуі мүмкін. Қаржылық ынталандырулар, пациенттерді біліммен қамтамасыз ету және созылмалы аурулары бар пациенттерге көмек көрсетуді жақсарту да шамадан тыс пайдалануды азайтуға және күтімнің құнын басқаруға көмектеседі. Шұғыл медициналық көмек орталықтарында нәтижеге бағытталған күтімге көшу – бұл қызмет провайдерлері үшін шығындарды бақылаудың бір жолы.
EMTALA
Medicare қаржыландыруын алатын ауруханалардың жедел жәрдем бөлімдерінде жұмыс істейтін дәрігерлер EMTALA ережелеріне бағынады. АҚШ Конгресі 1986 жылы EMTALA-ны «науқастарды тастау» тәжірибесін тоқтату үшін қабылдады, онда науқастар экономикалық немесе басқа медициналық емес себептермен медициналық көмек алудан бас тартылды. Заң қабылдалғаннан бері жедел жәрдем бөлімшелеріне (ЭЖБ) жүгіну саны едәуір артты, бір зерттеуде бұл көрсеткіш 26%-ға өскені көрсетілді (бұл сол кезеңде халық санының өсуінен екі еседен астам). Көбірек адамдар көмек алып жатқанмен, қаржыландырудың жетіспеушілігі және ЭЖБ-нің тығыздығы сапаға әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар, Medicare және Medicaid қызметтерін басқаратын орталық (CMS) EMTALA-ға сәйкес келмейтін дәрігерлерге Medicare бойынша қызметкер мәртебесін тоқтатуға құқылы. EMTALA-ның мақсаттары мақтауға лайық болғанымен, сарапшылар оның ауруханалар мен жедел жәрдем дәрігерлерінің ресурстарына қаржыландырылмаған үлкен жүктеме салғанын атап өтті. Қаржылық қиындықтарға байланысты 1991–2011 жылдар аралығында АҚШ-тағы ЭЖБ-нің 12,6%-ы жабылды. Бұл мәселе бүгінгі күнге дейін сақталып тұрғанымен, жоғарыда айтылғандай, халық пен жүйеге қатысты мәселелерді, соның ішінде шамадан тыс пайдалану мен жоғары құн туралы түсіну үшін көмек көрсетілетін орынды қарастыру өте маңызды. Ауылдық аймақтарда дәрігерлер мен амбулаториялық мекемелердің жетіспеушілігі бар жерлерде, жалпы білімі бар жедел жәрдем дәрігері (ЖЖД) халыққа денсаулық сақтау қызметін көрсетудің жалғыз көзі болуы мүмкін, себебі мамандар мен басқа да денсаулық сақтау ресурстары қаржыландырудың жетіспеушілігіне және осы аймақтарда жұмыс істеуге ынтаның болмауына байланысты қол жетімді емес. Нәтижесінде, тиісті дәрігердің бақылауында болмаған күрделі аурулардың көбеюі денсаулық сақтау көрсеткіштерінің нашарлауына және соңында ауылдық аймақтардан тыс жерлерде де қымбатқа түсетін күтімге әкеледі. Көбінесе бір-бірінен шалқап жатқан ЖЖД-лер ауылдық аймақтардағы қауымдастықтарының күрделі қажеттіліктерін жан-жақты шешу, халық денсаулығын жақсарту және телемедицина сияқты стратегияларды қолдану арқылы денсаулық сақтау көрсеткіштерін жақсарту және алдын алуға болатын аурулар үшін ЭЖБ-ге жүгінуді азайту үшін ірі денсаулық сақтау жүйелерімен серіктестік құруы керек. (Қараңыз: Ауылдық денсаулық.)
Қалалық
Қалалық жерлерде жедел медициналық көмек дәрігерлер, дәрігерлердің көмекшілері, тәжірибелі медбикелер және тіркелген медбикелерден тұрады, олар пациенттердің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін стационарлық және амбулаториялық мекемелердегі мамандармен үйлестіреді, әсіресе жедел жәрдем бөлімшесінде. Қаржыландыру көзіне қарамастан, EMTALA барлық жүйелерге бөлімге келген кез келген адамды, төлей алатындығына қарамастан, медициналық тексеруден өткізуді міндеттейді. Коммерциялық емес ауруханалар мен денсаулық сақтау жүйелері ACA талаптарына сәйкес, қайырымдылық көмектің белгілі бір деңгейін қамтамасыз етуі керек – "қаржылай көмекке құқығы барларға оны белсенді түрде алуға көмектесу, сақтандыруы жоқ пациенттерден ақылға қонымды төлем алу және ерекше жинау тәжірибесінен аулақ болу арқылы". Бұл талап шектеулі болғанымен, көптеген мұқтаж адамдарға қолдау көрсетеді. Дегенмен, қалалардағы саясатты жетілдіру, қаржыландыруды және федералдық өтемақыны арттыруға қарамастан, үш мақсатқа қол жеткізу (науқастың тәжірибесін жақсарту, халық денсаулығын арттыру және жан басына шаққандағы медициналық қызмет құнын төмендету) профилактикалық медицинаға қолжетімділікті арттыру және жедел жәрдем бөлімшесіне жүгінуді азайту үшін қызмет провайдерлері мен төлеушілердің ынтымақтастығы болмаса қиын болып қалады. Осының салдарынан көптеген сарапшылар жедел медициналық қызметтер қалалық және ауылдық жерлерде тек шұғыл жағдайларда ғана көрсетілуі керек деген пікірді қолдайды.
Пациенттер мен медициналық қызмет көрсетушілер арасындағы қарым-қатынас
Жоғарыда айтылғандай, EMTALA пациенттерді тиісті тұрақтандырылғанға дейін кері қайтарудан немесе басқа жағдайға жіберуден қорғайтын ережелерді қамтиды. Шұғыл медициналық жәрдем (EMS) қызметкерлері пациентпен байланыс жасаған кезде, төлем қабілетіне қарамастан, пациенттің жағдайын диагностикалауға және тұрақтандыруға жауапкершілік алады. Ауруханаға дейінгі жағдайда, қызметкерлер көлікке жіберу үшін қолайлы аурухананы таңдауда тиісті шешімдер қабылдауы керек. Ауруханалар жедел жәрдем көліктерін тек қана басқа бағытқа бұрылған және тиісті күтімді ұсына алмайтын жағдайда ғана кері қайтара алады. Алайда, пациент аурухана аумағына келгеннен кейін күтім көрсету міндетті. Ауруханада алдымен триаж медбикесі пациентпен байланысады және қажетті күтім деңгейін анықтайды. Mead v. Legacy Health System ісіне сәйкес, дәрігер-пациент қарым-қатынасы «дәрігер пациенттің күтіміне қатысты белсенді әрекет жасағанда» орнатылады. Мұндай қарым-қатынасты бастау дәрігердің емдеуді жалғастыруын немесе қарым-қатынасты тиісінше аяқтауын талап ететін заңдық келісімшарт құрайды. Бұл заңдық жауапкершілік тікелей пациентпен байланыссыз, консультациялар мен кезекші дәрігерлерге де қатысты болуы мүмкін. Шұғыл медицинада, пациенттің жағдайы тұрақтандырылғанға дейін немесе басқа білікті қызметкерге тапсырылмастан дәрігер-пациент қарым-қатынасын тоқтату – қарым-қатынастан бас тарту болып есептеледі. Сыртқы жағдайға ауыстыруды бастау үшін дәрігер келесі ауруханада сондай немесе одан да жоғары деңгейдегі күтім көрсетуге болатынын тексеруі керек. Ауруханалар мен дәрігерлер пациенттің жағдайы ауыстыру процесінен нашарламауына көз жеткізуі керек. Шұғыл медицина саласы жоғары сапалы, пациентке бағытталған күтімді ұсынуда қиындықтар тудырады. Ашық және тиімді коммуникация шу, жиі үзілістер және пациенттердің үнемі алмасуы салдарынан әсіресе қиын болуы мүмкін. Академиялық шұғыл медицина қоғамы дәрігер-пациент коммуникациясы үшін бес маңызды міндетті анықтады: қарым-қатынас орнату, ақпарат жинау, ақпарат беру, демеу беру және ынтымақтастық.
Медициналық қате
Көптеген жағдайлар, соның ішінде шұғыл жағдайда емделуге жатқан науқастарды үнемі ауыстыру және жедел жәрдем бөлімшелерінің (ЖЖБ) көп, шулы және хаотикалық ортасы, жедел медицинаны медициналық қателіктерге және қатерлі жағдайларға ерекше сезімтал етеді. Бір зерттеуде бір академиялық ЖЖБ-де тіркелген 100 науқастың арасында 18-і қателікке ұшыраған. Жедел медицинаның ерекше мәдени (яғни, басқалардың қателіктеріне баса назар аудару және «айыптау мен ұяттау» мәдениеті) және құрылымдық (яғни, стандарттаудың жетіспеуі және жабдықтардың үйлесімсіздігі) ерекшеліктері медициналық қателіктер мен қатерлі жағдайларды науқастарға және басқа да күтім көрсететін мамандарға жарияламауға жиі себеп болады. Дәрігерлік қателіктерді жариялаудан қорқу – бұл жарияламаудың бір себебі болғанымен, кейбір мамандар қателікті мойндап, кешірім сұрау дәрігерлік шағымдар тәуекелін азайтуға көмектесетінін атап өтеді. Этикалық принциптер бойынша, зиян келтірген медициналық қателік туралы хабарлау – күтім көрсететін дәрігердің міндеті. Жедел медицинаның ерекшелігіне байланысты, қателік жедел жәрдем көрсетуде үнемі маңызды тәуекел болып қала береді. Дегенмен, зиянды қателік туралы ашық түрде талқылау арқылы халықтың сенімін сақтау, науқастар мен дәрігерлерге туындаған мәселелерді тиімді шешуге көмектеседі. Жедел жәрдем мамандарынан жедел ауруларды диагностикалау және жансақтау бойынша арнайы білім мен дағдылар болуы қажет. Жедел жәрдем дәрігерлері ересектер мен балаларға жедел аурулар мен жарақаттарға байланысты дереу тану, бағалау, күтім көрсету және жағдайларын тұрақтандыру үшін жауапты. Жедел жәрдем дәрігерлері кең ауқымды жағдайларды емдейді. Олар психикалық аурулардан бастап физикалық ауруларға дейін, олардың арасындағы кез келген жағдаймен айналысады. Әдеттегі емдеу процесі зерттеу, содан кейін диагноз қою және емдеу немесе науқасты жатқызуды қамтиды. Процедуралар тұрғысынан алғанда, олар мылтықтан жаралану, бас және дене жарақаттары, асқазан аурулары, психикалық күйзелістер, ұстамалар және тағы да басқалар сияқты кең ауқымды емдеуді қамтиды. Олар әлемдегі ең жақсы білім алған дәрігерлердің қатарына жатады және жедел аурулар мен жарақаттарға байланысты ересектер мен балаларға дереу тану, бағалау, күтім көрсету және жағдайларын тұрақтандыру үшін жауапты. Оқу бағдарламасы номиналды түрде жеті жылға созылады, одан кейін барлық қажетті бағалаулардан сәтті өткен жатсырушыға ACEM стипендиясы беріледі. Педиатриялық медицина (Австралия Корольдік Дәрігерлер Колледжімен бірлесе отырып) және жансақтау медицинасы (Жансақтау Медицина Колледжімен бірлесе отырып) салаларындағы екі стипендиялық бағдарламалар да бар. Бұл бағдарламалар ACEM оқу бағдарламасына бір немесе бірнеше жыл қосады. Жедел жәрдем саласында маманданбаған, бірақ бұл салаға қызығушылығы зор немесе жұмыс жүктемесі жоғары дәрігерлер үшін ACEM маманданбаған сертификаттар мен дипломдар ұсынады. Австралияның ауылдық және шалқайдағы медицина колледжі (ACRRM) ауылдық және шалқайдағы медициналық көмек көрсету стандартын сақтауға және оны жетілдіруге жауапты орган. Бұл төрт жылдық стипендиялық бағдарламаны аяқтаған болашақ ауылдық дәрігерлер жедел медицина саласындағы қаAdvanced Specialised Training (AST) курсын бітіруге мүмкіндік алады.
Бельгия
Бельгияда шұғыл медициналық көмек көрсетудің үш жолы бар. 2005 жылға дейін аккредиттелген шұғыл медициналық көмек бағдарламасы болған жоқ. Шұғыл медициналық көмек жалпы практика дәрігерлері (240 сағаттық «Ауыр медицина» курсын бітірген) немесе мамандар (хирург, ішкі медицина, невролог, анестезиолог) арнайы шұғыл медициналық білімімен немесе білімісіз жүргізді. 2005 жылдан бастап шұғыл медицина (3 жыл) немесе шұғыл медициналық көмек (6 жыл) бойынша ординатурада оқу мүмкіндігі пайда болды. Оқудың кем дегенде 50% шұғыл медицина бөлімшесінде өтеді, ал қалған бөлігі педиатрия, хирургия, ортопедия, анестезиология және жансақтандыру медицинасы сияқты пәндер арасында кезекпен өтеді. Басқаша айтқанда, анестезиология, ішкі медицина, кардиология, гастроэнтерология, пневмология, ревматология, урология, жалпы хирургия, пластикалық және реконструктивтік хирургия, ортопедиялық хирургия, неврология, нейрохирургия, педиатрия мамандықтарының біріндегі дәрігер шұғыл медициналық көмек маманы болу үшін екі жылдық арнайы бағдарламаны аяқтауы мүмкін.
Бразилия
Бразилияда алғашқы жедел медицина резидентурасы 1996 жылы Порто-Алегредегі "Pronto Socorro" ауруханасында құрылды. 2002 жылы француздық EMS үлгісінде құрылған SAMU (Serviço de atendimento móvel de urgência) құрылуымен жедел медициналық көмек ұлттық деңгейде біркелкілендірілді, сондай-ақ қызметкерлеріне оқытуды да қамтамасыз етеді. 2007 жылы Ұлттық жедел медицина қауымдастығы (ABRAMEDE – Associação Brasileira de Medicina de Emergência) құрылды. 2008 жылы Форталезадағы Мессеяна ауруханасында екінші резидентура бағдарламасы басталды. 2015 жылы Бразилия медицина қауымдастығы жедел медицинаны медициналық мамандық ретінде ресми түрде мойындады. Ресми мойындалғаннан кейін бүкіл ел бойынша көптеген резидентура бағдарламалары ашылды (мысалы, 2016 жылы Минас-Жерайс федералды университеті және 2017 жылы Сан-Паулу университеті). Резидентура үш жылдық бағдарламаны құрайды, онда жедел жәрдем бөлімінің барлық мамандықтары бойынша оқыту жүргізіледі (ішкі медицина, хирургия, педиатрия, ортопедия, OB/GYN сияқты), сондай-ақ жедел медициналық көмек және жансақтау бөліміндегі білім беріледі.
Чили
Чилиде жедел медициналық көмек 1990 жылдардың басында Чили университеті мен Чилидің Сантьяго университетінде алғашқы мамандық бағдарламасымен басталады. Қазіргі таңда 2013 жылдан бері Денсаулық сақтау министрлігі заңмен мойындаған негізгі мамандық болып табылады. Мамандарды даярлау бойынша бірнеше бағдарлама бар, оның ішінде Чили университеті, Чилидің Католиктік понтификалық университеті, Clínica Alemana – Universidad del Desarrollo, Сан-Себастьян университеті – MUE және Чилидің Сантьяго университеті (USACH) ерекше аталады. Қазіргі уақытта, елдегі мамандықты күшейту мақсатында FOAMed (жедел медицинадағы ашық және тегін медициналық білім беру) бастамалары мен #ChileEM жобасы пайда болды. Бұл жоба Universidad San Sebastián / MUE, Universidad Católica de Chile және Universidad de Chile бағдарламаларын біріктіріп, жетекші оқу бағдарламалары арасында тұрақты түрде және шұғыл медицина саласындағы барлық медициналық қызметкерлерге ашық бірлескен клиникалық жиналыстар өткізуді көздейді. Дайын мамандар Чилидің Жедел Медицина Қоғамына (SOCHIMU) біріккен.
Үндістан
Үндістан отбасылық медицинаның жедел жәрдем медицинасының оқуына негіз бола алатынын көрсетеді. 1994 жылдан бері көптеген жеке ауруханалар мен институттар дәрігерлерге, медбикелерге және фельдшерлерге жедел жәрдем медицинасы бойынша оқытуды жүзеге асырып келеді, сертификаттау бағдарламалары алты айдан үш жылға дейін ауыспайды. Дегенмен, жедел жәрдем медицинасы Үндістанның Медициналық Кеңесі тарапынан тек 2009 жылдың шілдесінде жеке мамандық ретінде мойындалды.
Малайзия
Үш университет (Universiti Sains Malaysia, Universiti Kebangsaan Malaysia және Universiti Malaya) жедел медицина саласында магистрлік бағдарламаларды ұсынады – клиникалық тәжірибе, емтихан және диссертацияны қамтитын төрт жылдық аспирантуралық оқу курстары. Жергілікті жерде даярланған жедел жәрдем дәрігерлерінің бірінші тобы 2002 жылы бітірді.
Сауд Арабиясы
Сауд Арабиясында жедел медицина мамандығын растау төрт жылдық Сауд Арабиясы Жедел медициналық көмек кеңесінің (SBEM) бағдарламасын аяқтау арқылы жүзеге асырылады, бұл кеңес Сауд Арабиясы Денсаулық сақтау мамандану кеңесі (SCFHS) аккредиттеген. SBEM сертификатын алу үшін, докторлық дәрежеге тең келетін сертификатты алу үшін екі кезеңді емтиханды (жазба және ауызша) сәтті тапсыру қажет.
Швейцария
Жедел медицина әлі күнге дейін толыққанды мамандық ретінде мойындалмаған, тек қана COVID-19 пандемиясы кезінде ғана ұйымдастырылған жедел медициналық көмектің маңыздылығын түсінген елде. Мамандықты ұйымдастыруға жасалған көптеген әрекеттердің нәтижесінде таңдаулы мамандықтар даярлау жолы пайда болды, бірақ бүгінгі күнге дейін ішкі медицина, анестезиология және хирургия жедел медицина мамандығын мойындауға қарсылық білдіруде.
Оқытуды қаржыландыру
2010 жылы 157 аллопатиялық және 37 остеопатиялық шұғыл медициналық интернатура бағдарламасы болды, олар жыл сайын шамамен 2000 жаңа резидентті қабылдады. Зерттеулер көрсеткендей, резиденттерді қадағалаушы шұғыл медицина дәрігерінің қатысуымен көрсетілген медициналық көмек сапасы жоғары және шығындарды тиімдірек басқаруға мүмкіндік береді, әсіресе шұғыл медицина интернатурасы бар болған жағдайда. Медициналық білім беруге негізінен Medicare бағдарламасы арқылы қаржыландыру жүзеге асырылады; ауруханалар әр резидент үшін төлем алады. "Шұғыл көмек көрсетуге жұмсалатын төлемдердің 55 пайызы Medicare, 15 пайызы Medicaid, 5 пайызы жеке төлемдер және 25 пайызы коммерциялық сақтандыру полисі бар пациенттерден түседі". Дегенмен, дәрігер мамандығын таңдауды міндеттейтін ешқандай агенттік немесе бағдарлама жоқ. Сондықтан, шұғыл жәрдем бөлімдері көптеген Medicare/Medicaid пациенттерін қабылдап, осы бағдарламалардан оқытуға көп қаржы алғанына қарамастан, мамандандырылған шұғыл медицина қызметін көрсететін мамандардың жетіспеушілігіне қатысты алаңдаушылықтар бар.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда Royal College of Emergency Medicine кәсіби стандарттарды белгілеу және тағылымдамадан өтушілерді бағалауда маңызды рөл атқарады. Медициналық мектепті 5-6 жылдық оқудан кейін, содан соң 2 жыл негізгі білім алудан өткен жедел жәрдем медицинасының тағылымдамадан өтушілері арнайы мамандыққа оқуға қабылданады. Мамандық бойынша оқу алты жылға созылады, ал бағалаулардағы сәттілік және бес емтиханды тапсыру Патшалық жедел жәрдем медициналық колледжінің (FRCEM) мүшелігін алуға әкеледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, жедел жәрдем мамандары анестезия, медицина және хирургия салаларынан тартылып келген. Көптеген тәжірибелі EM консультанттары хирургиялық білім алған; олардың кейбіреулері Эдинбург Корольдік хирургтар колледжінің шұғыл және жедел жәрдем бойынша мүшелері – FRCSEd (A&E). Жедел жәрдем медицинасы бойынша тағылымдамадан өтушілер интенсивтік терапия медицинасы бойынша қосымша аккредитация ала немесе педиатриялық жедел жәрдем медицинасы бойынша қосымша мамандану мүмкіндігіне ие.
Түркия
Түркияда жедел медицина резидентурасы төрт жылға созылады. Бұл дәрігерлер диплом алу үшін Түркияда екі жыл міндетті түрде жұмыс істеуге тиіс. Осы мерзімнен кейін жедел медицина мамандары жекеменшік немесе мемлекеттік жедел жәрдем бөлімдерінде жұмыс істей алады.
Пәкістан
Пакистан дәрігерлер мен хирургтар колледжі 2010 жылы шұғыл медициналық көмек көрсету бойынша білім беруді аккредиттеді. Пәкістанда шұғыл медициналық көмек көрсету бойынша білім беру бес жылға созылады. Алғашқы екі жылда резиденттер үш маңызды салаға жіберіледі: медицина және оған қатысты салалар, хирургия және оған қатысты салалар, сондай-ақ жансақтандыру және қарқынды терапия. Олардың әрқайсысы алты айдан тұрады, ал алғашқы екі жылдың қалған алты айы шұғыл жәрдем бөлімінде өтеді. Соңғы үш жылда резиденттер аға резиденттер ретінде көп бөлігін шұғыл жәрдем бөлімінде өткізеді. Сертификациялық курстарға ACLS, PALS, ATLS кіреді, ал білім беруді сәтті аяқтау үшін зерттеу жұмыстары мен диссертациялар қажет. Бес жылдың соңында кандидаттар FCPS II бөліміне емтихан тапсыруға құқылы болады. Қолданылатын талаптарды орындағаннан кейін, олар Пәкістан дәрігерлер мен хирургтар колледжінің шұғыл медицина бойынша феллоуы болады. Бұл білімді ұсынатын мекемелерге Шифа Халықаралық Ауруханасы (Исламбад), Ага Хан Университетінің Ауруханасы (Карачи), POF Ауруханасы (Вах), Леди Ридинг Ауруханасы (Пешавар), Индус Ауруханасы (Карачи), Жинна Аспирантуралық Медициналық Орталығы (Карачи) және Лахордағы Мейо Ауруханасы жатады.
Institutions providing this training include Shifa International Hospitals Islamabad, Aga Khan University Hospital Karachi, POF Hospital Wah, Lady Reading Hospital Peshawar, Indus Hospital Karachi and Jinnah Post Graduate Medical Center Karachi, and Mayo Hospital, Lahore.
Иран
Ирандағы алғашқы резиденттік бағдарлама 2002 жылы Иран медицина ғылымдары университетінде басталды, қазір Тегеран, Тәбриз, Машхад, Исфахан және басқа да бірқатар университеттерде үш жылдық стандартты резиденттік бағдарламалар іске қосылған. Бұл бағдарламалардың бәрі шұғыл медицина мамандығы бойынша комиссияның бақылауында жұмыс істейді. Қазір Иранда 200-ден астам (және саны артып келе жатқан) сертификатталған шұғыл медицина дәрігері бар.
Этика және медициналық-құқықтық мәселелер
Этикалық және медициналық-құқықтық мәселелер шұғыл медицинаның мәнісіне сіңген. Құзыреттілік, өмір соңындағы күтім және күтімнен бас тарту құқығына қатысты мәселелер шұғыл жәрдем бөлімінде күнделікті кездеседі. Психикалық денсаулық заңына байланысты этикалық мәселелер мен заңдық міндеттер маңыздырақ болып келеді, себебі шұғыл жәрдем бөліміне өзін-өзі өлтіруге талпыну және өзін-өзі зақымдау жағдайлары көбейіп барады. 2007 жылғы Вултортон ісі, онда пациент артық дозадан кейін шұғыл жәрдем бөліміне келіп, ешқандай араласуды қаламауы туралы жазбасын тапсырды, дәрігердің "зиянын тигізбеу" этикалық міндеті мен пациенттің күтімнен бас тарту құқығының заңдылығы арасындағы қарама-қайшылықты көрсетеді.