Кіріспе

Микотоксин (грекше μύκης, "саңырауқұлақ" және τοξικός, "улы") – саңырауқұлақтар өндіретін уытты екіншілік метаболит. Ол адамдар мен басқа жануарларда ауру мен өлімге себеп болуы мүмкін. "Микотоксин" термині көбінесе егістерді жылдам колонизациялайтын саңырауқұлақтар өндіретін уытты химиялық заттарды білдіреді. Адамдар мен жануарлардың ауруларына шақыратын микотоксиндердің мысалдары: афлатоксин, цитринин, фумонизиндер, ократоксин А, патулин, трихотецендер, зеараленон және ерготамин сияқты ергота алкалоидтары.

Өндіріс

Көптеген саңырауқұлақтар аэробты (оттегі пайдаланады) және олардың спораларының өте кішкентай өлшемділігіне байланысты, өте аз мөлшерде дерлік барлық жерде кездеседі. Олар ылғалдылық және температура жеткілікті болған жерде органикалық заттарды тұтынады. Қоршаған орта жағдайы қолайлы болса, саңырауқұлақтар колонияларға көбейеді және микотоксиндердің деңгейі артады. Микотоксиндердің пайда болу себебі әлі толыққанды анықталған жоқ; олар саңырауқұлақтың өсуі мен дамуы үшін қажет емес. Микотоксиндер жұқтырған организмді әлсіретіп, саңырауқұлақтың одан әрі көбеюі үшін қолайлы жағдай тудыруы мүмкін. Токсиндердің өндірілуі қоршаған ортаның ішкі және сыртқы факторларына байланысты, ал бұл заттардың уыттылығы жұқтырған организмге, оның сезімталдығына, метаболизміне және қорғаныс механизмдеріне қарай айтарлықтай өзгеріп отырады.

Негізгі топтар

Афлатоксиндер – микотоксиннің бір түрі, олар A. flavus және A. parasiticus сияқты Aspergillus түріндегі саңырауқұлақтарда пайда болады. «Афлатоксин» деген жалпы термин төрт түрлі микотоксинге жатады: B1, B2, G1 және G2. Афлатоксин B1 – ең улысы, күшті канцероген және көптеген жануар түрлерінде бауыр қатерлі ісігі сияқты денсаулыққа зиянды әсерлермен тікелей байланысты. Ократоксин – Penicillium және Aspergillus түрлерімен өндірілетін микотоксин, ол үш қосалқы метаболит түрінде кездеседі: А, В және С. Олардың арасындағы айырмашылық – ократоксин B (OTB) ократоксин A (OTA) хлорланбаған түрі, ал ократоксин C (OTC) – ократоксин A этил эфирі. Aspergillus ochraceus сыра мен шарап сияқты сусындарды қоса алғанда, кең ауқымды тауарларды ластаушы ретінде кездеседі. Aspergillus carbonarius жүзім жемістерінде табылған негізгі түр, ол шырын жасау процесінде токсинін бөліп шығарады. OTA канцероген және нефротоксин ретінде танылған, адамның несеп жолдарында ісіктердің пайда болуымен байланысты, бірақ адамдардағы зерттеулер шатастыратын факторларға байланысты шектеулі. Бидай, күріш, жүгері, арпа, сұлы, қара бидай және Monascus пигментімен боялған тағамдар сияқты көптеген тағамдарға қосылғанымен, оның адам денсаулығы үшін толық маңызы әлі белгісіз. Цитринин ократоксин A-мен бірлесіп, егеуқұйрықтардың бүйрегінде РНК синтезін төмендетуі мүмкін. Ферментация процесінде жойылатындықтан, алма сусындарында, мысалы, сидрде табылмайды. Патулиннің канцерогендік қасиеттері дәлелденбесе де, жануарлардың иммундық жүйесіне зиян келтіруі мүмкін екені хабарланған. Оларға фумонизиндер (жылқының жүйке жүйесіне әсер ететін және кеміргіштерде қатерлі ісіктерді тудыруы мүмкін), трихотецендер (жануарлар мен адамдарда созылмалы және өлімге әкелетін уытты әсерлермен күшті байланысты) және зеараленон (жануарлар мен адамдарда өлімге әкелетін уытты әсерлермен байланысты емес) сияқты микотоксиндер кіреді. Фузарий токсиндерінің басқа маңызды түрлері: энниатиндер (мысалы, бьюверицин), бутенолид, эквисетин және фузариндер.

Пайда болуы

Әр түрлі жабайы саңырауқұлақтарда адамдар үшін маңызды денсаулық проблемаларын тудыратын саңырауқұлақтың метаболиттері болып табылатын түрлі уларлар бар болғанымен, олар микотоксикология талқылауларынан көбінесе шығарылып тасталады. Мұндай жағдайларда айырмашылық өндіруші саңырауқұлақтың мөлшеріне және адамның ниетіне негізделеді. Микотоксиндерге ұшырау көбінесе кездейсоқ болады, ал саңырауқұлақтарда дұрыс анықталмауы және оны жеу саңырауқұлақтан улануға жиі себеп болады. Дұрыс анықталмаған, микотоксин бар саңырауқұлақты жеу галлюцинацияларға әкелуі мүмкін. Циклопептидтерді өндіретін Аманита фаллоид өте уытты және барлық саңырауқұлақтан болатын өлім-жітімнің шамамен 90% жағдайына себепші болады. Саңырауқұлақтарда табиғатта кездесетін басқа негізгі микотоксин топтарына: орелланин, монометилгидразин, дисульфирамға ұқсас заттар, галлюциногендік индолдар, мускарин, изоксазол және асқазан-ішек (АІ) жүйесіне әсер ететін қоздырғыштар жатады. Бұл мақаланың басым бөлігі микроқұмырсқаларда кездесетін микотоксиндер туралы, бірақ саңырауқұлақтар мен макроқұмырсқалардан алынған улар емес. Stachybotrys chartarum үй ішінде өсірілетін басқа саңырауқұлақтарға қарағанда көбірек микотоксин қамтиды және аллергия мен тыныс алу жолдарының қабынуымен байланысты. S. chartarum гипс тақталары бар ғимараттарда, сондай-ақ төбе плиткаларында жиі кездеседі және бұл мәселе соңғы кезде көбірек таныла бастады. Гипс тақтасы бірнеше рет ылғалға ұшырағанда, S. chartarum оның целлюлоза бетінде тез өседі. Бұл тұрғын үйлер мен басқа да ғимараттардағы ылғалдылықты бақылау және желдетудің маңыздылығын көрсетеді. Микотоксиндердің денсаулыққа тигізетін жағымсыз әсерлері концентрациясына, әсер ету мерзіміне және адамның сезімталдығына байланысты. Қалыпты үйлерде, кеңселерде немесе мектептердегі концентрация көбінесе тұрғындардың денсаулығына әсер ету үшін тым төмен болады. 1990 жылдары микотоксиндерге байланысты қоғамдық алаңдаушылық көп миллион долларлық улы көбелектерге қатысты сот істерінен кейін күшейді. Сот процестері Огайо штатының Кливленд қаласындағы Ауруларды бақылау орталығының (CDC) зерттеуінен кейін болды, онда Stachybotrys спораларынан болатын микотоксиндер мен нәрестелерде өкпеге қан кету арасындағы байланыс анықталды. Алайда, 2000 жылы CDC өз деректерін ішкі және сыртқы сараптамадан өткізгеннен кейін, әдістеріндегі кемшіліктерге байланысты бұл байланыс дәлелденбегенін мәлімдеді. Жануарлар зерттеулерінде Stachybotrys споралары өкпеге қан кетуге себеп болатыны көрсетілді, бірақ тек өте жоғары концентрацияларда. Мичиган мемлекеттік университетінің Интеграциялық токсикология орталығы ылғалмен байланысты аурудың (DBRI) себептерін зерттеді. Олар Stachybotrys DBRI-ге ықпал ететін маңызды фактор болуы мүмкін екенін анықтады. Қазіргі уақытқа дейін жануарлар моделінде S. chartarum-ға жол тартқыштары арқылы ұшырату жоғарғы және төменгі тыныс алу жолдарында аллергиялық сезімталдық, қабыну және цитотоксикалық әсерлерді тудыруы мүмкін екені көрсетілді. Трихотеценнің уыттылығы осы жағымсыз әсерлердің көпшілігінің түпкі себебі болып көрінеді. Соңғы зерттеулер төмен дозалардың (зерттеулер көбінесе жоғары дозаларды қамтиды) осы симптомдарды тудыруы мүмкін екенін көрсетеді.

Тамақта

Микотоксиндер азық-түлік тізбегінде егістік дақылдарының саңырауқұлақтармен зарарлануы нәтижесінде пайда болуы мүмкін, олар тікелей адамдар тарапынан тұтынылуы немесе мал азығы ретінде қолданылуы мүмкін. 2004 жылы Кенияда афлатоксинмен ластанған жүгері жегеннен кейін 125 адам қайтыс болды және шамамен 200 адамға медициналық көмек қажет болды. Өлімдер негізінен үйде өсірілген, фунгицидтермен өңделмеген немесе сақтау алдында тиісті түрде кептірілмеген жүгерімен байланысты болды. Сол кездегі азық-түлік тапшылығына байланысты шаруалар өз егістерінен ұрлықтың алдын алу үшін әдеттегіден ертерек жүгері жинаған болуы мүмкін, нәтижесінде дәндер толық пісіп жетілмеген және инфекцияға осал болды. Дәмдеуіштер микотоксигенді саңырауқұлақтардың өсуіне және микотоксин өндірілуіне қолайлы орта болып табылады. Қызыл бұрыш, қара бұрыш және кептірілген имбирь ең көп ластанған дәмдеуіштер болып табылды. Микотоксиндерді антимикотикалық/антимикотоксиндік заттар мен антимикотикалық өсімдік метаболиттерін қолдану арқылы химиялық және биологиялық жолмен жоюға болады. Солтүстік Америкада 2005 жылдың соңында және 2006 жылдың басында, сондай-ақ 2011 жылдың соңында иттерге арналған афлатоксинмен зарарланған тағамның жағдайлары тіркелді. Мал азығындағы, әсіресе силос, микотоксиндер шаруашылық жануарларының өнімділігін төмендетіп, оларды өлімге әкелуі мүмкін. Дәрілік өсімдіктер мен дәрілік шөптерде микотоксиндердің табиғи түрде кездесуінің көптеген жағдайлары Испания, Қытай, Германия, Үндістан, Түркия және Таяу Шығыс сияқты әртүрлі елдерден хабарланды.

Денсаулыққа әсері

Жануарлар мен адамдарда кездесетін денсаулыққа әсерлерінің кейбіреулері өлімге, анықталатын ауруларға немесе денсаулық проблемаларына, токсинге қатысты емес иммундық жүйенің әлсіреуіне, сондай-ақ аллергендер немесе тітіркендіргіштер ретінде көрінуі мүмкін. Кейбір микотоксиндер басқа микроорганизмдерге, мысалы, басқа саңырауқұлақтарға тіпті бактерияларға да зиян келтіреді; пенициллин соның бір мысалы. Сақталатын мал азығындағы микотоксиндер тауықтарда сирек кездесетін фенотипік жыныс өзгерісіне себеп болуы мүмкін, бұл оларды еркек сияқты көрінуге және мінез-құлық танытуға әкеледі деп ұсынылған. Микотоксиндердің денсаулыққа тигізетін әсері "өте күшті" болуы мүмкін және оларды "мутагендік, канцерогендік және генотоксикалық" деп үш түрге жіктеуге болады.

Адамда

Микотоксикоз – микотоксиндерге байланысты улануды білдіретін термин. Микотоксиндер жұтылу, тері арқылы сіңу, тыныс алу және қан ағыны мен лимфа жүйесіне ену арқылы жедел және созылмалы денсаулық салдарына әкелуі мүмкін. Олар ақуыз синтезін тежейді, макрофаг жүйелерін зақымдайды, өкпеден бөлшектерді шығаруды қиындатады және бактериялық эндотоксинге сезімталдықты арттырады. Микотоксикоз симптомдары микотоксин түріне, концентрациясына және әсер ету ұзақтығына, сондай-ақ зардап шеккен адамның жасына, денсаулығына және жынысына байланысты.