Кіріспе
Көбелектердің зиянды әсерлері
Mold health issues refer to the harmful health effects of molds ("moulds" in British English) and their mycotoxins. However, recent research has shown these adverse health effects are caused not exclusively by molds, but also other microbial agents and biotoxins associated with dampness, mold, and water damaged buildings, such as gram negative bacteria that produce endotoxins, as well as actinomycetes and their associated exotoxins. As many as 21% of asthma cases may result from exposure to mold. Substantial and statistically significant increases in the risks of both respiratory infections and bronchitis have been associated with dampness in homes and the resulting mold. Molds and many related microbial agents are ubiquitous in the biosphere, and mold spores are a common component of household and workplace dust. While the most molds in the outdoor environment are not hazardous to humans, many found inside buildings are known to be. Reaction to molds can vary between individuals, from relatively minor allergic reactions through to severe multi system inflammatory effects, neurological problems, and death. The United States Centers for Disease Control and Prevention (CDC) reported in its June 2006 report, 'Mold Prevention Strategies and Possible Health Effects in the Aftermath of Hurricanes and Major Floods,' that "excessive exposure to mold contaminated materials can cause adverse health effects in susceptible persons regardless of the type of mold or the extent of contamination." Mold spores and associated toxins can cause harm primarily via inhalation, ingestion, and contact. In higher quantities such as those found in water damaged buildings, they can present especially hazardous health risks to humans after sufficient exposure, with three generally accepted mechanisms of harm and a fourth probable mechanism:
Allergic reactions, including allergic bronchopulmonary aspergillosis
Invasive mold infections (mycosis)
Toxicity (poisoning by mycotoxins)
Innate immune dysfunction. and occupy damp or moldy buildings Other problems are respiratory and/or immune system responses including respiratory symptoms, respiratory infections, exacerbation of asthma, and rarely hypersensitivity pneumonitis, allergic alveolitis, chronic rhinosinusitis and allergic fungal sinusitis. A person's reaction to mold depends on their sensitivity and other health conditions, the amount of mold present, length of exposure, and the type of mold or mold products. Some molds also produce mycotoxins, which, in sufficient quantity, can pose serious health risks to humans and animals. The colloquial term "toxic mold" (or more accurately, toxigenic mold) refers to molds that produce mycotoxins known to harm humans, not to all molds. Nasal and sinus congestion, runny nose
Respiratory problems, such as wheezing and difficulty breathing, chest tightness
Cough
Throat irritation
Sneezing / Sneezing fits
Көбелектерге байланысты денсаулық мәселелері – көбелектердің ("moulds" британ тілінде) және олардың микотоксиндерінің зиянды әсерлері. Алайда, соңғы зерттеулер көрсеткендей, бұл зиянды әсерлерді көбелектер ғана емес, сонымен қатар ылғалдылыққа, көбелектерге және судан зақымданған ғимараттарға байланысты басқа микробтық агенттер мен биотоксиндер де тудырады, мысалы, эндотоксиндерді өндіретін грам-теріс бактериялар, сондай-ақ актиномицеттер және олардың экзотоксиндері. Астманың 21%-ы көбелектерге ұшыраудың салдары болуы мүмкін. Үйлердегі ылғал және оның нәтижесінде пайда болатын көбелектер тыныс жолдарының инфекциялары мен бронхит қаупін айтарлықтай арттырады. Көбелектер мен көптеген ұқсас микробтық агенттер биосферада кең таралған, ал көбелек споралары тұрмыстық және жұмыс орындарындағы шаңның құрамында жиі кездеседі. Сыртқы ортадағы көбелектердің көпшілігі адамдарға зиян келтірмейді, бірақ ғимараттардың ішінде табылғандарының көпшілігі зиянды екені белгілі. Көбелектерге реакция адамдар арасында жеңіл аллергиялық реакциялардан бастап, бірнеше жүйелік қабыну әсерлеріне, неврологиялық проблемаларға және өлімге дейін әртүрлі болуы мүмкін. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) 2006 жылғы маусымдағы "Дауылдар мен су тасқынынан кейін көбелектерді болдырмау стратегиялары және денсаулыққа әсер ету мүмкіндіктері" атты есебінде "көбелектерге шалдыққан материалдарға тым көп ұшырау, көбелек түріне немесе жұққан деңгейіне қарамастан, сезімтал адамдардың денсаулығына кері әсер етеді" деп хабарлады. Көбелек споралары мен олармен байланысты уыттар негізінен тыныс алу, жұту және тікелей қатынас арқылы зиян келтіреді. Судан зақымдалған ғимараттардағы жоғары концентрацияда олар жеткілікті әсер еткеннен кейін адамдарға қауіпті денсаулық қаупін тудырады, зиянның жалпы қабылданған үш механизмі және төртінші ықтимал механизмі бар:
Mold health issues refer to the harmful health effects of molds ("moulds" in British English) and their mycotoxins. However, recent research has shown these adverse health effects are caused not exclusively by molds, but also other microbial agents and biotoxins associated with dampness, mold, and water damaged buildings, such as gram negative bacteria that produce endotoxins, as well as actinomycetes and their associated exotoxins. As many as 21% of asthma cases may result from exposure to mold. Substantial and statistically significant increases in the risks of both respiratory infections and bronchitis have been associated with dampness in homes and the resulting mold. Molds and many related microbial agents are ubiquitous in the biosphere, and mold spores are a common component of household and workplace dust. While the most molds in the outdoor environment are not hazardous to humans, many found inside buildings are known to be. Reaction to molds can vary between individuals, from relatively minor allergic reactions through to severe multi system inflammatory effects, neurological problems, and death. The United States Centers for Disease Control and Prevention (CDC) reported in its June 2006 report, 'Mold Prevention Strategies and Possible Health Effects in the Aftermath of Hurricanes and Major Floods,' that "excessive exposure to mold contaminated materials can cause adverse health effects in susceptible persons regardless of the type of mold or the extent of contamination." Mold spores and associated toxins can cause harm primarily via inhalation, ingestion, and contact. In higher quantities such as those found in water damaged buildings, they can present especially hazardous health risks to humans after sufficient exposure, with three generally accepted mechanisms of harm and a fourth probable mechanism:
Allergic reactions, including allergic bronchopulmonary aspergillosis
Invasive mold infections (mycosis)
Toxicity (poisoning by mycotoxins)
Innate immune dysfunction. and occupy damp or moldy buildings Other problems are respiratory and/or immune system responses including respiratory symptoms, respiratory infections, exacerbation of asthma, and rarely hypersensitivity pneumonitis, allergic alveolitis, chronic rhinosinusitis and allergic fungal sinusitis. A person's reaction to mold depends on their sensitivity and other health conditions, the amount of mold present, length of exposure, and the type of mold or mold products. Some molds also produce mycotoxins, which, in sufficient quantity, can pose serious health risks to humans and animals. The colloquial term "toxic mold" (or more accurately, toxigenic mold) refers to molds that produce mycotoxins known to harm humans, not to all molds. Nasal and sinus congestion, runny nose
Respiratory problems, such as wheezing and difficulty breathing, chest tightness
Cough
Throat irritation
Sneezing / Sneezing fits
Аллергиялық реакциялар, соның ішінде аллергиялық бронхопульмонарлық аспергиллез
Инвазивті көбелек инфекциялары (микоз)
Уыттылық (микотоксиндермен улану)
Туа пайда болған иммундық дисфункция. және ылғалды немесе көбелектерге шалдыққан ғимараттарда болумен байланысты басқа да проблемалар – тыныс алу және/немесе иммундық жүйеге реакциялар, тыныс алу симптомдары, тыныс жолдарының инфекциялары, астманың күшеюі, сирек кездесетін сезімталдық пневмониті, аллергиялық альвеолит, созылмалы риносинусит және аллергиялық саңырауқұлақтың синуситі. Адамның көбелектерге реакциясы оның сезімталдығына және басқа да денсаулық жағдайларына, көбелектердің мөлшеріне, әсер ету ұзақтығына және көбелектердің түріне немесе олардың өнімдеріне байланысты. Кейбір көбелектер микотоксиндерді де өндіреді, олар жеткілікті мөлшерде адамдар мен жануарлардың денсаулығына қауіп төндіруі мүмкін. "Улы көбелек" (немесе дәлірек айтқанда, токсигенді көбелек) термині микотоксиндерді өндіретін және адамдарға зиян келтіретін көбелектерді ғана білдіреді, барлық көбелектерді емес.
Mold health issues refer to the harmful health effects of molds ("moulds" in British English) and their mycotoxins. However, recent research has shown these adverse health effects are caused not exclusively by molds, but also other microbial agents and biotoxins associated with dampness, mold, and water damaged buildings, such as gram negative bacteria that produce endotoxins, as well as actinomycetes and their associated exotoxins. As many as 21% of asthma cases may result from exposure to mold. Substantial and statistically significant increases in the risks of both respiratory infections and bronchitis have been associated with dampness in homes and the resulting mold. Molds and many related microbial agents are ubiquitous in the biosphere, and mold spores are a common component of household and workplace dust. While the most molds in the outdoor environment are not hazardous to humans, many found inside buildings are known to be. Reaction to molds can vary between individuals, from relatively minor allergic reactions through to severe multi system inflammatory effects, neurological problems, and death. The United States Centers for Disease Control and Prevention (CDC) reported in its June 2006 report, 'Mold Prevention Strategies and Possible Health Effects in the Aftermath of Hurricanes and Major Floods,' that "excessive exposure to mold contaminated materials can cause adverse health effects in susceptible persons regardless of the type of mold or the extent of contamination." Mold spores and associated toxins can cause harm primarily via inhalation, ingestion, and contact. In higher quantities such as those found in water damaged buildings, they can present especially hazardous health risks to humans after sufficient exposure, with three generally accepted mechanisms of harm and a fourth probable mechanism:
Allergic reactions, including allergic bronchopulmonary aspergillosis
Invasive mold infections (mycosis)
Toxicity (poisoning by mycotoxins)
Innate immune dysfunction. and occupy damp or moldy buildings Other problems are respiratory and/or immune system responses including respiratory symptoms, respiratory infections, exacerbation of asthma, and rarely hypersensitivity pneumonitis, allergic alveolitis, chronic rhinosinusitis and allergic fungal sinusitis. A person's reaction to mold depends on their sensitivity and other health conditions, the amount of mold present, length of exposure, and the type of mold or mold products. Some molds also produce mycotoxins, which, in sufficient quantity, can pose serious health risks to humans and animals. The colloquial term "toxic mold" (or more accurately, toxigenic mold) refers to molds that produce mycotoxins known to harm humans, not to all molds. Nasal and sinus congestion, runny nose
Respiratory problems, such as wheezing and difficulty breathing, chest tightness
Cough
Throat irritation
Sneezing / Sneezing fits
Мұрын мен синустардың бітелуі, мұрынның ағуы
Тыныс алуда қиындықтар, мысалы, ыңғыраю және тыныс алудың қиындығы, кеудеде қысым сезіну
Жөтел
Тамақтың тітіркенуі
Қышық / Қышық ұстамалары
Mold health issues refer to the harmful health effects of molds ("moulds" in British English) and their mycotoxins. However, recent research has shown these adverse health effects are caused not exclusively by molds, but also other microbial agents and biotoxins associated with dampness, mold, and water damaged buildings, such as gram negative bacteria that produce endotoxins, as well as actinomycetes and their associated exotoxins. As many as 21% of asthma cases may result from exposure to mold. Substantial and statistically significant increases in the risks of both respiratory infections and bronchitis have been associated with dampness in homes and the resulting mold. Molds and many related microbial agents are ubiquitous in the biosphere, and mold spores are a common component of household and workplace dust. While the most molds in the outdoor environment are not hazardous to humans, many found inside buildings are known to be. Reaction to molds can vary between individuals, from relatively minor allergic reactions through to severe multi system inflammatory effects, neurological problems, and death. The United States Centers for Disease Control and Prevention (CDC) reported in its June 2006 report, 'Mold Prevention Strategies and Possible Health Effects in the Aftermath of Hurricanes and Major Floods,' that "excessive exposure to mold contaminated materials can cause adverse health effects in susceptible persons regardless of the type of mold or the extent of contamination." Mold spores and associated toxins can cause harm primarily via inhalation, ingestion, and contact. In higher quantities such as those found in water damaged buildings, they can present especially hazardous health risks to humans after sufficient exposure, with three generally accepted mechanisms of harm and a fourth probable mechanism:
Allergic reactions, including allergic bronchopulmonary aspergillosis
Invasive mold infections (mycosis)
Toxicity (poisoning by mycotoxins)
Innate immune dysfunction. and occupy damp or moldy buildings Other problems are respiratory and/or immune system responses including respiratory symptoms, respiratory infections, exacerbation of asthma, and rarely hypersensitivity pneumonitis, allergic alveolitis, chronic rhinosinusitis and allergic fungal sinusitis. A person's reaction to mold depends on their sensitivity and other health conditions, the amount of mold present, length of exposure, and the type of mold or mold products. Some molds also produce mycotoxins, which, in sufficient quantity, can pose serious health risks to humans and animals. The colloquial term "toxic mold" (or more accurately, toxigenic mold) refers to molds that produce mycotoxins known to harm humans, not to all molds. Nasal and sinus congestion, runny nose
Respiratory problems, such as wheezing and difficulty breathing, chest tightness
Cough
Throat irritation
Sneezing / Sneezing fits
Асмамен байланысты денсаулыққа әсері
Тыныс алу жүйесіне зиянды әсерлер ылғалды және көбелек зақымдалған ғимараттарда тұрумен байланысты. Сәбилерде *Penicillium* деп аталатын саңырауқұлақтың белгілі бір түріне ұшырау салдарынан тыныс алу симптомдары дамуы мүмкін. Сәбиде көбелекке байланысты тыныс алу проблемаларының белгілері (бірақ олармен шектелмейді) – тұрақты жөтел және сырыл. Көбірек ұшырау баланың өмірінің бірінші жылында тыныс алу симптомдарының даму ықтималдығын арттырады. Зерттеулер *Penicillium*-ға ұшырау мен астма даму ықтималдығы арасындағы байланысты көрсеткен. Көбелек деңгейі «көбелек жоқ» деңгейінен «төмен деңгейге», «төмен» деңгейінен «орташа» деңгейге және «орташа» деңгейінен «жоғары» деңгейге дейін жіктеледі. Көбелек бар үйде өскен сәбилерде астма және аллергиялық ринит даму қаупі жоғары. Көбелекке ұшырау адамға байланысты әртүрлі денсаулық әсерлерін тудырады. Кейбір адамдар көбелекке басқалардан көбірек сезімтал. Көбелекке ұшырау келесі денсаулық мәселелерін тудыруы мүмкін: тамақ тітіркенуі, мұрын бітуі, көз тітіркенуі, жөтел және сырыл, сондай-ақ кейбір жағдайларда тері тітіркенуі. Көбелекке ұшырау ұшырау уақыты мен сипатына байланысты сезімталдықты күшейтуі мүмкін. Көбелек аллергиясына бейім адамдар – созылмалы өкпе аурулары мен әлсіз иммундық жүйесі бар адамдар, көбелекке ұшырағанда олардың реакциясы көбінесе ауыр болады. Ылғалды үй ішкі ортасының астмасы бар адамдарда жөтел, сырыл және жоғарғы тыныс алу жолдары симптомдарымен байланысты екенін көрсететін жеткілікті дәлелдер бар.
Топан суға тән саңырауқұлақтың денсаулыққа әсері
Балалар мен жасөспірімдер арасында су тасқынынан кейін ең көп кездесетін денсаулық әсері – төменгі тыныс жолдарының симптомдары, бірақ бұл жалпы саңырауқұлақтың өлшемдерімен байланысты емес. Тағы бір зерттеу көрсеткендей, осы тыныс жолдарының симптомдары суға шалдыққан үйлерге ұшыраумен байланысты, оның ішінде тазалау жұмысына қатыспай, үй ішінде болу да соған жатады. Су тасқынынан кейін тұрғындар көбінесе көбелекке назар аударса да, ылғалдың әсерін де ескеру қажет. Медицина институтының мәліметінше, үйдегі ылғалдылық пен сырыл, жөтел және жоғарғы тыныс жолдарының симптомдары арасында айқын байланыс бар. Кейінгі талдаулар көрсеткендей, астмамен байланысты денсаулық мәселелерінің 30%-дан 50%-ына дейін тек көбелек ғана емес, сонымен қатар ғимараттардағы ылғал да себеп болуы мүмкін. Барбо және әріптестері зерттеулер көбелекке ұшыраудың күшті әсерін көрсетпеуіне бірнеше себеп бар деп санайды: 1) денсаулыққа әсер ету түрлері жеңіл болғандықтан назарда ұсталмайды; 2) үйлері су басқан адамдар әсерге ұшырамас үшін басқа тұрғын үй іздейді; 3) өздігінен іріктелу, яғни дені сау адамдар көбелек тазалауға қатысып, ауруға шалдығу ықтималдығы төмен; 4) қалпына келтіру жұмыстарының нәтижесінде ұшырау уақыты шектеулі болды; 5) су тасқынынан кейін денсаулық сақтауға қолжетімділік болмауы салдарынан, аурулардың анықталуы және олардың көбелекпен байланысты екені туралы хабарлау азаюы мүмкін. Осылайша, қазіргі таңда көбелекке ұшырау мен симптомдар арасындағы байланысты дәлелдеу мүмкін емес.
Көбелекпен байланысты жағдайлар
Ауадағы көбелек спораларының жоғары деңгейімен байланысты денсаулық проблемаларына аллергиялық реакциялар, астма шабуылы, көзге, мұрынға және жұтқыншаққа тітіркеніс, синустың бітелуі және басқа да тыныс алу проблемалары жатады. Бірнеше зерттеулер мен шолулар балалық шақта ылғал мен көбелекке ұшыраудың астманың дамуына әсер етуі мүмкін екенін көрсетті. Мысалы, көбелек бар үйде тұратын адамдарда тыныс алу инфекциялары мен бронхитке шалдығу қаупі артады. Иммундық жүйесі әлсіреген адам көбелек спораларын жұтқанда, кейбір споралар тірі тіндерде өсіп, тыныс алу жолдарындағы жасушаларға жабысып, қосымша проблемалар тудыруы мүмкін. Әдетте, мұндай жағдайда ауру негізгі патология емес, эпифеномен болып табылады. Сонымен қатар, көбелек адамдармен тікелей байланысқа түспей тұрып немесе байланысқаннан кейін микотоксиндерді өндіруі мүмкін, бұл уыттануға алып келуі мүмкін.
Саңырауқұлақ жұқпасы
Иммундығы нашарлаған адамдар үшін саңырауқұлақтарға ұшыраудан туындайтын қауіпті денсаулық мәселесі – жүйелік саңырауқұлақ инфекциясы (жүйелік микоз). Иммундығы нашарлаған адамдар, көп мөлшерде саңырауқұлаққа ұшыраған немесе оған ұзақ уақыт бойы тоқтаусыз қабысқан жандар инфекцияға шалдығуы мүмкін. Көбінесе синустар мен ас қорыту жолының инфекциялары кездеседі, сондай-ақ өкпе және тері инфекциялары да болуы мүмкін. Инвазиялық саңырауқұлақ микотоксиндерді өндіруі де, өндірмеуі де мүмкін. Дерматофиттер – бұл атлет аяғы және tinea cruris сияқты тері инфекцияларын қоздыратын паразиттік саңырауқұлақтар. Көптеген дерматофиттер ашытқы емес, саңырауқұлақ түрінде болады және (зертханада өсірілгенде) басқа саңырауқұлақтарға ұқсас көрінеді. Таларомицес марнефей және Аспергиллус фумигатус сияқты саңырауқұлақтармен туындайтын мүмкіндікті инфекция, иммундығы нашарлаған адамдар арасында, оның ішінде ЖИТС немесе астмамен ауыратын адамдарда ауру мен өлімнің жиі себебі болып табылады.
Қабынуға байланысты сезімталдық
Гиперсезімталдықтың ең көп таралған түрі, тірі немесе өлі саңырауқұлақ спораларына немесе гифа фрагменттеріне тікелей ұшырау салдарынан туындайды, бұл аллергиялық астма немесе аллергиялық ринитке алып келуі мүмкін. Ең көп кездесетін белгілері – ринорея (мұрынның ағып кетуі), көзден жас шығу, жөтел және астма шабуылдары. Гиперсезімталдықтың тағы бір түрі – гиперсезімталдық пневмониті. Жұққан орын – үйде, жұмыста немесе басқа да жағдайларда болуы мүмкін. Шамамен халықтың 5% өмірінде саңырауқұлаққа аллергиялық реакциялардың салдарынан тыныс жолдарында белгілі бір симптомдарды бастан кешіреді деп болжанады. Гиперсезімталдық аллергиялық бронхопульмонарлық аспергиллез кезінде дамыған саңырауқұлақ инфекциясына реакция ретінде де пайда болуы мүмкін.
Микотоксиндік уыттылық
Көбелектер микотоксиндер деп аталатын улы қосылыстарды бөліп шығарады, олар – саңырауқұлақтардың белгілі бір экологиялық жағдайларда өндіретін екіншілік метаболиттері. Бұл орта шарттары микотоксиндердің транскрипция деңгейінде өндірілуіне әсер етеді. Температура, су белсенділігі және pH микотоксиндердің биосинтезіне күшті әсер етеді, себебі олар саңырауқұлақ спораларындағы транскрипция деңгейін арттырады. Сондай-ақ, фунгицидтердің төмен дозасы микотоксиндер синтезін күшейте алатыны анықталды. Кейбір микотоксиндер адамдар мен жануарлар үшін зиянды немесе өлімге себеп болуы мүмкін. Микотоксиндердің өте жоғары деңгейіне ұшырау неврологиялық проблемаларға, ал кейбір жағдайларда өлімге алып келуі мүмкін; ақыртымызға орай, мұндай жағдайлар қалыпты жағдайларда, тіпті көкпек проблемалары бар тұрғын үйлерде де сирек кездеседі. Ұзақ мерзімді әсер ету, мысалы, жұмыс орнында күнделікті ұшырау, әсіресе зиянды болуы мүмкін. Барлық көбелектер микотоксиндер өндіруі мүмкін деп есептеледі, сондықтан жеткілікті мөлшерде жұтылғанда немесе адам көбелектің өте көп мөлшеріне ұшырағанда барлық көбелектер уытты болуы мүмкін. Микотоксиндер үнемі өндірілмейді, тек белгілі бір өсу жағдайларында ғана түзіледі. Микотоксиндер адамдар мен жануарлар үшін зиянды немесе өлімге себеп болатын әсерін тек жеткілікті деңгейде ұшырағанда ғана көрсетеді. Микотоксиндер саңырауқұлақ спораларында және саңырауқұлақ фрагменттерінде табылады, сондықтан оларды саңырауқұлақ өсетін субстратта да табуға болады. Бұл зиянды заттардың кіру жолдары: жұту, тері арқылы сіңу және ингаляция. Афлатоксин – микотоксинге мысал. Бұл – тамақ пен жемшөпте, әсіресе далалық жүгері мен жержаңғақта, кейбір саңырауқұлақтар өндіретін қатерлі ісік тудыратын улы зат. Көкпектен туындаған уытты әсерлер Stachybotrys chartarum сияқты кейбір саңырауқұлақ түрлерінің микотоксиндеріне байланысты болуы мүмкін деп есептелді. 1927 жылы кеңес ғалымы Исмаилсон байлам жіп фабрикасының қызметкерлерінде микотоксикоздың бір түрін байқады. 1940 жылдары Украинада "стахиботриотоксикоз" – адамдарда көкпекпен тығыз байланыста болған, соның ішінде басқа симптомдармен қатар "қан кетуге" себеп болған, байланысты шаңды жұту арқылы туындаған жаңа ауру ретінде анықталды. 1993-1994 жылдары Огайо штатының Кливленд қаласында нәрестелерде өкпе қан кетуінің жағдайлары тіркелгеннен кейін, бірнеше байланысты зерттеулер S. chartarum мен ауру арасындағы себептік байланысты ұсынды. CDC-нің анонимді тобы жағдайды қайта қарап, байланыс дәлелденбегенін мәлімдеді. S. chartarum және оған байланысты микотоксиндерге ұшыраған тышқандар мен егеуқұйрықтарды зерттеулер өкпе қан кетуі мүмкін екенін көрсетті, бұл байланыс ықтимал екенін көрсетеді. Американдық педиатрия академиясы да бұл байланысты ықтимал деп тапты, ал кейінірек жүргізілген талдаулар мен адамдармен жүргізілген зерттеулер бұл байланысты одан әрі растады. Сондай-ақ, 1987 жылы АҚШ Армиясының инфекциялық аурулар жөніндегі медициналық зерттеу институтының баяндамасында "трихотецен микотоксиндерінің ингаляция арқылы әсері интравендік әсерге қарағанда 10 есе артық" делінген. Презумпциялық әсер ету механизмі – Stachybotrys стахилизин деп аталатын қосылысты өндіреді, ол гемолизин болып табылады және қызыл қан жасушаларын ыдыратады (лиздеу).
Туған иммундық белсенділік
Көбелектің тудырған денсаулық қатері ауру ғимарат синдромымен (АҒС) байланысты, бірақ бұрынғыда зерттеулер осы кең таралған организмдерге ішкі ортада ұшыраудың маңызды қауіп төндіретінін жеткілікті дәлелдеді ме деген пікір қақтығыстары болды. Бұл зерттеу ішкі ортадағы микотоксиндердің денсаулыққа қалай әсер ететініне назар аударды. 2000-жылдардың басында бірнеше шағын зерттеулер ылғал мен көбелекке ұшыраған адамдардағы танымдық және неврологиялық жетіспеушіліктер, сондай-ақ иммунологиялық өзгерістер мидың жеңіл немесе орташа дәрежедегі жарақатымен тең деңгейде екенін көрсетті. Бұл зерттеулер әдістемелік тұрғыдан сынға ұшырады, мысалы, зиянның мүмкін тетігін көрсетпегені және сот процесіне қатысқан көбелекке ұшыраған адамдардың жалған айту мүмкіндігін ескермегені үшін, бірақ осы сын да мәселелі болды. Зерттеушілер сондай-ақ, адамдардың дем алатын споралардың мөлшері уытты әсерге жеткілікті ме және споралардың саны мен денсаулыққа зиянды әсерлер арасында байланыс жоқ па деген мәселені де қарастырды. Дегенмен, спора фрагменттерін (микотоксиндерді тасымалдау үшін үлкен беті бар) және толық спораларды ескергенде, әсерге ұшыраудың мөлшері бұрынғыдан 1000 еседен 1 000 000 есеге дейін жоғары деп бағаланды. Сонымен қатар, ингаляциялық әсер "мұрынның сенсорлық эпителийіндегі иіс және үштікті жүйке аксондары арқылы қан-ми тосқанынан өтіп, орталық нерв жүйесіне жол ашады". Осы алғашқы зерттеулерге қарамастан, 2003 жылы Американың еңбек және қоршаған ортаны қорғау медицинасы колледжі (ACOEM) көбелек пен ғимаратқа байланысты симптомдардың арасындағы байланыс "әлсіз және дәлелсіз" екенін мәлімдеді. Бұдан әрі, Манхэттен институтының Құқықтық саясат орталығы ACOEM мақаласының екі авторымен байланысы бар Globaltox (кейін Veritox) компаниясына судьяларға түсінікті болатын зерттеулерінің "жарым-жартылай аудармасын" жасау үшін 40 000 доллар төледі. Бұл аударма адам денсаулығына жұтылатын көбелектер немесе олардың токсиндері зиян келтіруі мүмкін деген пікір "жалған ғылым" екенін мәлімдеді және АҚШ-тағы сот ісінде осыған байланысты заңдық талаптарды жоққа шығару үшін сілтеме жасалды. АҚШ-тың ең ірі лоббистік тобы – АҚШ Сауда палатасы да бұл мақаланы насихаттады (және 2020 жылға дейін солай істеп келеді). 2006 жылы Америкалық аллергия, астма және иммунология академиясының (AAAAI) позициялық құжаты ACOEM құжаты сияқты скептикалық көзқарас ұстанып, ішкі ортадағы көбелектің ауыр салдарларға әкелуі мүмкін емес екенін жоққа шығарды. 2008 жылы АҚШ-тың мемлекеттік есеп беру кеңсесі үй ішіндегі көбелек туралы есеп жариялады, онда әдебиеттерге шолу жасалып, иммундық және уытты әсерлердің болу мүмкіндігі мойындалды, сонымен қатар одан әрі зерттеулер қажеттігі айтылды. 2009 жылы Дүниежүзілік денсаулық ұйымы (ДДҰ) ылғалдылық пен қабыну реакциясы арасындағы тығыз байланысты атап өтті, сонымен қатар "микробтық агенттер арасындағы синергиялық өзара әрекеттесу" "ылғалды ғимараттармен байланысты денсаулыққа зиянды әсерлердің себебін анықтауды қиындатуы мүмкін" екенін мойындады. Грам-теріс бактериялар, олар қабыну реакцияларын тудыратын эндотоксиндерді жасайды, сондай-ақ актиномицеттер мен олардың экзотоксиндері де ішінара жауапты болуы мүмкін. Адамдардың әсер ететін көбелектердің, бактериялардың және шаңның салыстырмалы үлесін анықтау қиын болса да, зерттеулер мұндай комбинациялардың жеке тітіркендіргіштердің әсерін қосу арқылы болжалданғаннан гөрі күшті, синергиялық иммундық реакцияларды белсендіретінін көрсетті. 2009 жылы Килбернның жариялаған мұқият бақыланған зерттеуі көбелекке ұшыраудың көптеген физиологиялық жүйелерге кері әсерін тигізгенін көрсетті. Ол көбелекке ұшыраған 105 адамды 202 басқа адаммен, сондай-ақ әртүрлі химиялық заттарға ұшыраған 100 адаммен салыстырды. Килберн адамдардың қалай сезінетінін сұрағаннан гөрі, физиологиялық және ақыл-ой функцияларын өлшеді. Ол көбелекке ұшыраған адамдардың реакциясында 14 физиологиялық функцияның 12-сі мен 13 психологиялық тесттің 10-ында бақылау тобымен салыстырғанда айтарлықтай аномалиялар тапты. Бұл аномалиялар мишақшаның бұзылыстарымен байланысты теңгерімнің өте нашарлауын, ұстап тұру күшінің төмендеуін, түс көру қабілетінің нашарлауын, көру өрісінің нашарлауын, реакция уақытының баяулауын, қабылдау-моторлық тапсырмаларды орындаудағы өнімділіктің төмендеуін, есте сақтау қабілетінің нашарлауын және мәселелерді шешудегі өнімділіктің төмендеуін, сондай-ақ тыныс алу проблемаларын қамтыды. Химиялық заттарға ұшыраған адамдарда да ұқсас аномалиялар байқалды. Көптеген зерттеушілер сияқты, Килберн көбелекке ұшыраудың зиянды әсерлерін көбінесе көбелектердің өндіретін токсиндерге байланысты деп есептеді. Қазіргі қолда бар деректер көбелектің әсерінің негізінен иммундық жүйенің созылмалы белсенділігінен, соның салдарынан созылмалы қабынудан туындайтынын көрсетеді. Мұндай иммундық белсенділігіне міндетті түрде токсиндерге ұшырау қажет емес; керісінше, уытты емес көбелек стимулдарына немесе саңырауқұлақ қаңқалық элементтеріне ұшырау иммундық реакцияны белсендіруге және қабынуды тудыруға жеткілікті. Саңырауқұлақ жасуша қабырғаларының немесе саңырауқұлақ РНҚ/ДНК-сының жалпы компоненттерін танитын он тоғыз туа пайда болған иммундық үлгіні тану рецепторлары анықталды, бұл қабыну реакцияларын белсендіреді. Жануарларға S. chartarum спораларының бақыланатын дозаларын ұшыратқан зерттеулер туа пайда болған иммундық жүйенің белсендірілуін, сондай-ақ нейрондық, танымдық және эмоционалдық дисфункцияны көрсетті, тіпті микотоксиндер алынып тасталған және жануарлар тек спора қаңқалық элементтеріне ұшыраған кезде де. 2012 жылы он жылдық бойғы зерттеу ылғалдылық пен көбелектің ауру ғимарат синдромының себебі екенін көрсетті. 2018 жылы 16 қатысты зерттеулерге шолу жасалып, оның ішінде Килбернның зерттеуі, көбелектерге және микотоксиндерге ұшыраған адамдарда "өкпе, бұлшық-скелет жүйесі, сондай-ақ орталық және шеттік нерв жүйесін қамтитын органдарға әсер ететін симптомдар" бар екені және мұндай әсерлер енді аутизм спектрінің патогенезіне қатысты екені анықталды. Адам нейрологиялық жүйесі жасушаларының in vitro зерттеуі су зардап шеккен ғимараттарда күтілетін деңгейде микотоксиндерге ұшыраған кезде туындаған қабыну және иммундық процестердің (сондай-ақ қан-ми тосқанының бұзылуы) салдарынан зақымдануды көрсетті. Адам шеттік қан мононуклеарлық жасушаларының ex vivo зерттеулері S. chartarum (және қатысты микотоксин, Satratoxin G) және Aspergillus түрлері сияқты нақты көбелектерге және микотоксиндерге ұшыраған кезде қабыну және туа пайда болған иммундық реакцияларды көрсетті. Сонымен қатар, су зардап шеккен үйлерде тұратын балаларда жүйелік қабыну, иммундық белсенділік және ықтимал нашар танымдық функциялар байқалады. Керек десек, микотоксиндерге ұшыраған адамдардағы көптеген әсер еткен биомаркерлер, гормондар және жолдар, трихотеценге ұшыраған сияқты жұтылған микотоксиндердің зерттеулерімен сәйкес келеді. ДДҰ ғимараттардағы ылғалдылық пен көбелектің таралуын кемінде 20% деп бағалайды, ал АҚШ-тағы үйлерге қатысты басқа да бағалаулар 47% дейін жетеді. Ұйқы бұзылыстары да ылғалдылыққа және көбелекке ұшыраумен байланысты, бұл синдроммен байланысты α меланоцит стимуляциялық гормонының (α MSH) төмендеуімен сәйкес келеді. Пациенттерде нейроқабыну маркерлері мен өсу факторларына байланысты психологиялық симптомдар да болуы мүмкін.
Тәуелділік көздері мен алдын алу
Қалыптың негізгі көздері - ғимараттардың ішкі ауасы, онда қалып көп өседі, және қалып өскен тағамды жеу.
Ауа
Көбелек және оған ұқсас микробтық агенттер ғимараттың ішінде де, сыртында да кездесе алады. Бірақ, белгілі бір факторлар осы микробтардың деңгейін күрт арттырып, денсаулыққа қауіп тудыруы мүмкін. Осындай маңызды факторларға ғимараттардағы судың зақымдануы, көбелек өсуін күшейтетін қолайлы орта мен тағамдық база болатын құрылыс материалдарын қолдану, салыстырмалы ылғалдылық және энергия тиімді құрылыс жобалары жатады. Бұл жобалар сыртқы ауаның қалыпты айналымын бұлып, ғимарат ішінде ерекше экологиялық ортаны қалыптастыруы мүмкін. Үйде көбелек тудыратын кең таралған мәселе – жиһаздың дұрыс орналаспауы, нәтижесінде қабырғалардың жеткіліксіз желдетілуі. Мұндай жағдайда көбелек пайда болуының алдын алудың ең оңай жолы – жиһазды жылжыту. Көкпек немесе ылғалды ғимараттарда жұмыс істейтін ересектердің жартысынан астамы көбелекке байланысты мұрын немесе қысылша қабынуы сияқты симптомдарға шалдығады. Ғимараттағы көбелек қауіпінің орналасқан жерін және таралу деңгейін бағалау пайдалы. Ғимараттардағы көбелек мәселелерін шешу үшін түрлі шаралар қолданылуы мүмкін, олардың ең маңыздысы – ылғал деңгейін төмендету. Ылғал көзі азайтылғаннан немесе жойылғаннан кейін, кейбір материалдарды қалпына келтіру мүмкін болмағандықтан, зақымдалған материалдарды алып тастау қажет болуы мүмкін. Осылайша, көбелек өсуі, бағалау және жою процесі ылғал мен көбелектің болуына байланысты туындайтын денсаулық проблемаларының алдын алу үшін маңызды. Көбелектер аз мөлшерде сұйықтықтар немесе ұшпайтын газдар бөліп шығаруы мүмкін, бірақ олардың концентрациясы соншалықты төмен, тіпті сезімтал талдау әдістерімен де анықтау қиын. Кейде осы қосалқы өнімдерді иіс арқылы анықтауға болады, мұндай жағдайда олар "эргономикалық иістер" деп аталады, яғни иіс сезіледі, бірақ ол денсаулыққа қауіпті әсер ететін концентрацияны білдірмейді.
Тағам
Ет пен құстарда жиі кездесетін саңырауқұлақтар Alternaria, Aspergillus, Botrytis, Cladosporium, Fusarium, Geotrichum, Mortierella, Mucor, Neurospora, Paecilomyces, Penicillium және Rhizopus туыстарының өкілдерін қамтиды.) Олар тағамды тұтынуға жарамсыз ете алады. Микотоксиндер жұтылғанда, тыныспен ішке тартылғанда немесе тері арқылы сіңгенде, аштықтың азаюынан бастап, жалпы денсаулықтың нашарлауына дейін, сирек жағдайларда жедел ауруларға немесе өлімге әкелуі мүмкін. Микотоксиндер қатерлі ісіктердің пайда болуына да ықпал етуі мүмкін. Дамып келе жатқан елдердің көптеген аймақтарында дұрыс сақталмаған жер жаңғақтарында Aspergillus flavus саңырауқұлағының өсуінен пайда болатын афлатоксин B1 микотоксинін тамақпен қабылдау, дербес (және В гепатиті вирусымен бірлесіп) бауыр қатерлі ісігін тудырады. Мысалы, 2011 жылдың желтоқсанында Қытайда Mengniu маркалы сүтте канцерогенді афлатоксин M1-дің жоғары деңгейі табылды, бұл сүт малдарының саңырауқұлақтармен зарарланған жемді жеуімен байланысты болды.
Төсек-орын
Бактериялар, саңырауқұлақтар, аллергендер және бөлшектерге байланысты жартылай ұшқыш органикалық қосылыстар (SVOC) төсек-орын мен жастықтарда кездеседі, бұл адам денсаулығына күн сайынғы көп мөлшерде әсер етуі мүмкін. Жастықтарда 47-ден астам саңырауқұлақ түрі анықталды, бірақ бір жастықтан табылған түрлердің әдеттегі диапазоны төрттен он алтыға дейін ауытқып отырады. Қауырсын жастықтарға қарағанда синтетикалық жастықтарда саңырауқұлақ түрлерінің әдетте аздап көп болуы және β-(1,3)-глюкан деңгейінің айтарлықтай жоғарылауы байқалады, ол қабыну реакциясын тудыруы мүмкін. Авторлар осы және ұқсас нәтижелер астмамен ауыратын адамдар үшін қауырсын төсек-орын синтетикалық төсек-орыннан артық болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Кейбір жаңа төсек-орын өнімдері антибактериялық, саңырауқұлаққа қарсы және вирустыққа қарсы қасиеттеріне байланысты күміс нанобөлшектерін қамтиды; алайда, осы нанобөлшектерге қосымша әсердің ұзақ мерзімді қауіпсіздігі толыққанды зерттелмеген, сондықтан осы өнімдерді пайдалануда сақтық таныту ұсынылады.
Су тасқыны
Үйлерді су басу саңырауқұлақтың өсуіне қолайлы жағдай тудырады, бұл саңырауқұлаққа ұшыраған адамдардың, әсіресе балалар мен жасөспірімдердің денсаулығына зиян келтіруі мүмкін. Катрина және Рита дауылдарынан кейін саңырауқұлақтың денсаулыққа тигізетін әсері зерттелгенде, Aspergillus, Penicillium және Cladosporium түрлері басым болды, ал ішкі споралардың саны 6 142 – 735 123 спора/м³ аралығында тіркелді. Саңырауқұлақтың пайда болуын болдырмау мүмкін болмаған жағдайда, CDC судың кіруін тоқтату үшін алдымен жедел шаралар қабылдауды қамтитын тазалау протоколын ұсынады. 1930 жылдары Ресей және басқа елдердегі шаруашылық жануарларының түсініксіз өлімінің себебі саңырауқұлақ екені анықталды. Stachybotrys chartarum жануарларға берілетін ылғалды астықтарда өсіп жатқаны анықталды. Аштықтан азап шеккен шаруалар шіріген астық пен дәнді дақылдарды көп мөлшерде жегенде, сондай-ақ Stachybotrys саңырауқұлағымен өскен дәнді дақылдарды жегенде адамдар ауруға шалдығып, көз жұмды. 1970 жылдары экономикалық жағдайдың өзгеруіне, соның ішінде энергетикалық дағдарысқа байланысты құрылыс техникалары өзгерді. Нәтижесінде үйлер мен ғимараттар тығыз жабылды. Сонымен қатар, гипсокартон сияқты арзан материалдар кеңінен қолданыла бастады. Жаңа құрылыс материалдары құрылыстардың кебу мүмкіндігін төмендетіп, ылғалдылық мәселелерін күшейтті. Бұл факторлардың үйлесуі ғимараттардың ішінде саңырауқұлақтың өсуіне ықпал етті. Бүгінде АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы мен ауыл шаруашылығы саласы астық пен азық-түлік өнімдеріндегі саңырауқұлақ пен микотоксин деңгейін қадағалап, жануарлар мен адамдарға арналған тағамдардағы ластану деңгейін белгілі шекте ұстауға тырысады. 2005 жылы АҚШ-тағы үй жануарларына арналған тағам өндіруші Diamond Pet Foods жүгері партияларында афлатоксин деңгейінің жоғарылауын байқады. Бұл улы зат үй жануарларына арналған тағамға еніп, компания өнімдерін қайтарып алуға мәжбүр болғанға дейін ондаған иттің және мысықтың өліміне себеп болды. 2022 жылдың қарашасында Ұлыбританиядағы сот медициналық сарапшысы екі жасар бала, Англияның Рочдейл қаласының тұрғыны Әуаб Исхақ 2020 жылы "тұрғын үйіндегі қоршаған ортаның саңырауқұлағына байланысты ауыр гранулематозды трахеобронхиттен туындаған тыныс алу жолдарының ісінуінен" көз жұмғанын растады. Бұл жағдай 2023 жылы Ұлыбританияда "Әуаб заңы" деп аталған заңға өзгеріс енгізуге әкелді, ол әлеуметтік тұрғын үй ұйымдарын белгілі бір мерзім ішінде ылғал мен саңырауқұлақты жоюға міндеттейді.