Кіріспе
Thamnophis туысына жататын Солтүстік Америка жыландарының жалпы атауы – га́ртер жыланы. Гартер жыланы – Colubridae тұқымдасына жататын, Thamnophis туысына кіретін шағын және орташа өлшемді жыландардың жалпы атауы. Солтүстік және Орталық Америкада таралған, Thamnophis туысына жататын түрлер АҚШ-тың төменгі 48 штатында, сондай-ақ Ньюфаундленд пен Лабрадорды қоспағанда, Солтүстік-Батыс Аймақтары мен Нунавуттан оңтүстікке қарай орналасқан Канаданың барлық провинцияларында кездеседі. Олар Канаданың батыс-орталық бөлігінің субарктикалық жазықтарынан бастап, шығысқа қарай Онтарио мен Квебек арқылы, теңіз жағалау провинцияларынан және оңтүстікке Флоридаға дейін, оңтүстік және орталық АҚШ арқылы, оңтүстік-батыстағы құрғақ аймақтарға, Мексикаға, Гватемалаға және оңтүстікке қарай неоторпикалық аймақтар мен Коста-Рикаға дейін таралған. Шамамен 35 танылған түр мен түршесі бар га́ртер жыландары сыртқы түрінде әртүрлі болады; әдетте, олардың үлкен, дөңгелек көздері, дөңгелек қарындастары, жіңішке дене бітімі, қабыршақты қабықтары (көтеріңкі) және бойлық жолақтардан тұратын өрнегі болады (кейбіреулерінде жолақтар мүлдем болмайды). Кейбір түршелерінің жолақтары көк, сары немесе қызыл түсті болып келеді, олардың үстіңгі жағы қара, ал астыңғы жағы беж түсті болады. Олардың жалпы ұзындығы да айтарлықтай өзгереді. Thamnophis түрлерін жіктеуде нақты бір келісім болмағандықтан, таксономистер мен күмәнді дереккөздер (мысалы, анықтамалықтар) арасындағы келіспеушіліктер жиі кездеседі. Мысалы, пікірталас тудыратын мәселелердің бірі – жыланның екі нақты түрі жеке түрлер ме, әлде бір түрдің ішкі түрі ме деген сұрақ. Гартер жыландары Nerodia (су жыландары) туысына жақын, кейбір түрлері түрлер арасында ауысып отырады.
Garter snake is the common name for small to medium sized snakes belonging to the genus Thamnophis in the family Colubridae. Native to North and Central America, species in the genus Thamnophis can be found in all of the lower 48 United States, and nearly all of the Canadian provinces south of the Northwest Territories and Nunavut—with the exception of Newfoundland and Labrador. They are found from the subarctic plains of west central Canada east through Ontario and Quebec; from the Maritime Provinces and south to Florida, across the southern and central U. S. into the arid regions of the southwest and Mexico, Guatemala and south to the neotropics and Costa Rica. With about 35 recognized species and subspecies, garter snakes are highly variable in appearance; generally, they have large round eyes with rounded pupils, a slender build, keeled scales (appearing ‘raised’), and a pattern of longitudinal stripes that may or may not include spots (although some have no stripes at all). Certain subspecies have stripes of blue, yellow, or red, mixed with black tops and beige tan underbelly markings. They also vary significantly in total length, from
With no real consensus on the classification of the species of Thamnophis, disagreements between taxonomists and disputed sources (such as field guides) are common. One area of debate, for example, is whether or not two specific types of snake are separate species, or subspecies of the same. Garter snakes are closely related to the genus Nerodia (water snakes), with some species having been moved back and forth between genera.
Таксономия
Алғашқы ғылыми тұрғыдан сипатталған байлам жылан – 1758 жылы зоолог және таксоном Карл Линней жазған шығыс байлам жыланы (қазіргі Thamnophis sirtalis sirtalis). Тамонфис туысын Леопольд Фитцингер 1843 жылы байлам жыландар мен таспа жыландар туысы ретінде сипаттады. Бұрын өз туысы немесе түрі ретінде анықталған көптеген жыландар Thamnophis түріне немесе түршесіне қайта жіктелді. Қазіргі таңда туыста 35 түр бар, олардың кейбіреулерінде бірнеше түршелер кездеседі.
Тіршілік ету ортасы
Солтүстік Американың көп бөлігінде байлам жыландары кездеседі. Олардың кең таралғандығына себебі – әртүрлі тамақтанып, суға қатысты әртүрлі ортаға бейімделуі. Дегенмен, Солтүстік Американың батыс бөлігінде бұл жыландар шығыс бөлігіне қарағанда сулы ортада көбірек кездеседі. Байлам жыландары орман, тоғай, дала, шабындық және көгалдар сияқты әртүрлі ортада тіршілік етеді, бірақ судан алыс емес, көбінесе жақын жердегі батпақты жерлер, өзендер немесе көлдерде болады. Бұл олардың рационында қосмекенділердің үлкен үлес екенін көрсетеді. Байлам жыландары көбінесе биік шөп өскен шағын көлдердің жанында табылсады.
Мінез-құлық
Жүгірткілі жыландарда күрделі феромондық байланыс жүйесі бар. Олар феромон иісімен басқа жыландардың іздерін анықтап, оларға жете алады. Ер және әйел жыландардың тері феромондарының айырмашылығы соншалық, оларды бірден ажыратуға болады. Дегенмен, еркек жүгірткілі жыландар кейде еркек және әйел феромондарын бірдей өндіреді. Жұптасу маусымында, бұл қабілет басқа еркектерді олармен жұптасуға тырысуға шатастырады. Бұл клептотермия арқылы оларға жылу беруге әкеледі, ал қысқы ұйқыдан кейін бұл оларға тез арада белсенді болуға көмектеседі. Екі түрлі феромонды бөлетін еркек жыландар, жұптасу орындарындағы еркектерге қарағанда көбірек жұптасуға мүмкіндік алады. Жыланның бір уясында 57-ге дейін жас болуы мүмкін. Жүгірткілі жыландар феромондар арқылы қарым-қатынас жасау үшін вомероназалды мүшесін пайдаланады, тілдерін қозғап, қоршаған ортадан химиялық сигналдарды жинап алады. Бұл химиялық молекулалар мүшенің ішкі қуысына енген кезде, вомероназалды мүшенің нейросенсорлық эпителийіне бекітілген сезімтал жасушалармен байланысады. Жыланды мазаласа, ол оралып шабуға тырысады, бірақ көбінесе басын жасырып, құйрығымен соққы береді. Бұл жыландар сондай-ақ, клоакаға жақын безден жағымсыз, мускус иісі бар секреция бөледі. Солтүстік Америкадағы жүгірткілі жыландардың секрециясында жеті күшті иісті ұшпа компонент бар: сірке қышқылы, пропан қышқылы, 2-метилпропан қышқылы, бутан қышқылы және 3-метилбутан қышқылы; сондай-ақ триметиламин және 2-пиперидон. Олар жыртқышқа түсіп қалғанда осы әдістерді қолданып, қашуға тырысады. Сондай-ақ, құрлықтағы жыртқыштардан қашу үшін суға да шомып кетеді. Жыландарды бүркіттер, қарғалар, бақсылар, қазтар, лебеділер, ракун, сусар және басқа да жылан түрлері (мысалы, маржан жыландары мен таспа жыландары) жейді, тіпті кішкентай егеуқұйрықтар мен бақалар да жас жыландарды жей алады. Барлық рептилиялар сияқты, жүгірткілі жыландар гетеротермиялық болып, дене температурасын реттеу үшін күнге жатады. Брумация кезінде (рептилиялардың қысқы ұйқыға ұқсас жағдайы), жүгірткілі жыландар әдетте үлкен, ортақ қоныстану орындарында, гибернакула деп аталатын жерлерде болады. Бұл жыландар брумацияға бару үшін ұзақ қашықтыққа көшіп барады.
Әлеуметтік мінез-құлық
Онтарионың көлік министрлігі жүргізген ұзақ мерзімді зерттеу Батлердің жолақты жыландарының әлеуметтік мінез-құлқына жарық түсірді. Канаданың Виндзор қаласына жақын 250 гектарлық аумақта жүргізілген зерттеуде 12 жыл бойы 3000-нан астам жеке жыланның қозғалысы қадағаланды. Зерттеу нәтижелері бұрынғы жыландардың жалғыз өмір сүретіні туралы пікірлерге қарсы келіп, олардың әлеуметтік топтар мен қауымдастықтар құрайтынын көрсетеді. Зерттеу көрсеткендей, Батлердің жолақты жыландары ретсіз шарламайды, олардың орнына белгілі бір жылан тобымен байланыста болады. Бұл топтар әдетте үш-төрт жеке жыланнан тұрады, ал кейбір үлкен топтарда 46 жыланға дейін жетеді.
Диета
Барлық жыландар сияқты, байлам жыландар да ет жейтін жануарлар. Олардың тамағы олар жеңе алатын кез келген тірі иеден құралады: шұмыршақтар, жер құрттары (қызыл құрттар байлам жыландарына зиянды болғандықтан, түнгі құрттар), қанқұйрықтар, кесірткелер, қосмекенділер (бақа жұмыртқаларын қоса), ұсақ балықтар және кеміргіштер. Суға жақын жерде тіршілік еткенде олар басқа су жануарларын жейді. Әсіресе, таспа жылан (Thamnophis saurita) бақаларды (ұрықтарын қоса) артық жақсы көреді, олардың күшті химиялық қорғанысына қарамастан, оларды жейді. Тамақ толығымен жұтылады. Байлам жыландары көбінесе тапқан нәрсені және қашан тапса, соны жеуге бейімделеді, себебі тамақ аз немесе көп болуы мүмкін. Олар көбінесе тірі жануарлармен қоректенсе де, кейде жұмыртқаларды да жейді.
Уыт
Көп уақыт бойы байлам жыландары улы емес деп есептелді, бірақ 2000-шы жылдардың басындағы жаңа ашылыстар олардың нейротоксикалық у шығаратынын көрсетті. Осыған қарамастан, байлам жыландары өндіретін салыстырмалы түрде аз және жеңіл у мөлшерімен адамдарға ауыр зиян келтіре алмайды немесе өлтіре алмайды, және оны жеткізуге тиімді құралдары да жоқ. Шамалы ісіну мен көкжиектер кейбір жағдайларда хабарланған, бірақ олардың тіс еттері айтарлықтай үлкен, ал Дюверной безінің секрециясы тек қана аз улы. Дәлелдер байлам жылан мен тритон популяцияларының тетродотоксинге төзімділік деңгейлерінде эволюциялық байланысы бар екенін көрсетеді, бұл жыртқыш пен жемтің бірлескен эволюциясын білдіреді. Улы тритонмен қоректенетін байлам жыландары осы уды бауырында апталар бойы сақтап, оларды улы да, уытты да етеді.
Қорғау мәртебесі
Үй жануарлары ретінде жиналғаннан кейін олардың санының төмендеуіне қарамастан (әсіресе солтүстік аймақтарда, қыстау кезінде үлкен топтар жиналатын жерлерде), су алаптарының ластануы және америкалық бұқа бақаларының потенциалды жыртқыштар ретінде таралғандығына қарамастан, байлам жыландары өз ареалдарының көп бөлігінде ең көп кездесетін бауырымен жорғалаушылардың бірі болып табылады. Дегенмен, Сан-Франциско байлам жыланы (Thamnophis sirtalis tetrataenia) 1969 жылдан бері жоғалу қаупі төніп тұрған түрлер тізіміне енгізілген. Сонымен қатар, рак тәрізділердің жыртқыштығы тар басты байлам жыланың (Thamnophis rufipunctatus) санының азаюына себеп болды. Көптеген шаруалар байлам жыландарының барлық түрлерін өсіріп, оларды кең таралған түрге айналдырды.