Кіріспе

Қоғам мен мәдениетті зерттейтін академиялық пәндер.

Гуманитарлық ғылымдар – адам қоғамы мен мәдениетінің түрлі салаларын зерттейтін академиялық пәндер, соның ішінде адамзатты толғандырған негізгі сұрақтарды да қамтиды. Ренессанс дәуірінде «гуманитарлық ғылымдар» термині дін немесе «құдайтану» саласынан өзгеше, классикалық әдебиет пен тілді зерттеуге қатысты болған. Сол кездегі университеттерде гуманитарлық пәндер зайырлы білім берудің маңызды бөлігін құрады. Бүгінде гуманитарлық ғылымдар көбінесе табиғаттану ғылымдары, әлеуметтік ғылымдар, формалды ғылымдар (мысалы, математика) және қолданбалы ғылымдар (немесе кәсіби дайындық) салаларынан тыс қалған білім салалары ретінде қарастырылады. Олар негізінен сын тұрғысынан қарау, болжам жасау немесе түсіндіру әдістерін қолданады және тарихи контекстке байланысты болады.

Гуманитарлық ғылымдарға философия, дінтану, шет тілдері, тарих, тіл білімі (әдебиет, жазу, шешендік өнер, риторика, поэзия және т.б.), сахна өнері (театр, музыка, би және т.б.), бейнелеу өнері (сурет салу, мүсін жасау, фотосурет, кино және т.б.) зерттеулері жатады. Кейбір анықтамалар бойынша, заң және дін де гуманитарлық ғылымдарға жатады, себебі олардың тіл мен мәдениетті зерттеу сияқты ортақ ерекшеліктері бар. Дегенмен, бұл анықтамалар барлық жағдайда қабылданбайды, өйткені заң мен дін көбінесе гуманитарлық емес, кәсіби салалар ретінде қарастырылады. Кәсіби салалар, сондай-ақ кейбір әлеуметтік ғылымдар либералды білім беру мен кәсіби даму білімінің бір бөлігі ретінде жіктеледі, ал гуманитарлық пәндер көбінесе дәстүрлі либералды білім беру шеңберінде қарастырылады. Социология, антропология, археология, лингвистика және психология гуманитарлық ғылымдармен кейбір ортақ белгілері болғанымен, көбінесе әлеуметтік ғылымдарға жатқызылады. Сол сияқты, қаржы, бизнес-әкімшілік, саясаттану, экономика және халықаралық қатынастар сияқты салалар гуманитарлық ғылымдарға қарағанда әлеуметтік ғылымдармен тығыз байланысты. Гуманитарлық ғылымдармен айналысатын ғалымдар гуманитарлық ғалымдар немесе гуманистер деп аталады. «Гуманист» термині сонымен қатар гуманизм философиялық ұстанымын білдіреді, оны гуманизмнің антигуманистік қағидаларын ұстанатын ғалымдар жоққа шығарады. Ренессанс дәуірінің ғалымдары мен суретшілері де гуманистер деп танылады. Кейбір орта мектептерде әдебиет, тарих, шет тілдері және өнерден тұратын гуманитарлық сабақтар ұйымдастырылады. Тарих және тіл сияқты гуманитарлық пәндер көбінесе салыстырмалы әдіс-тәсілдер мен салыстырмалы зерттеулерді қолданады. Гуманитарлық ғылымдарда қолданылатын басқа да әдістерге герменевтика, дереккөзді сынау, эстетикалық түсіндіру және болжамдық ой-пікір енгізу жатады.

Этимология

Гуманитарлық ғылымдар сөзі қайта өрлеу дәуіріндегі латын тіліндегі studia humanitatis тіркесінен шыққан, ол "адамзатты зерттеу" деп аударылады. Бұл тіркес классикалық әдебиет пен тілді зерттеуге қатысты қолданылған, және Ренессанс дәуірінде сапалы білім берудің маңызды бөлігі саналды. 15 ғасырдың басындағы studia humanitatis – негізінен латын және грек классикасын зерттеуге негіделген грамматика, поэзия, риторика, тарих және моральдық философияны қамтитын оқу бағдарламасы болды. Humanitas сөзі Ренессанс кезеңіндегі итальяндық жаңа сөз – umanisti-ге, содан кейін "гуманист" және "Ренессанс гуманизмі" терминдеріне бастау берді.

Классикалық

Классика, Батыс академиялық дәстүрінде, ежелгі грек және латын тілдері мен ежелгі грек және рим мәдениеттерін зерттеуді білдіреді. Классикалық зерттеулер гуманитарлық ғылымдардың маңызды негіздерінің бірі саналады, бірақ 20 ғасырда оның танымалдылығы азайды. Дегенмен, философия және әдебиет сияқты көптеген гуманитарлық пәндерге классикалық идеялардың ықпалы күшті болып қала береді.

Тарих

Тарих – өткенге қатысты жүйелі жинақталған ақпарат. Оқу саласы ретінде қолданылғанда, тарих адамдар, қоғамдар, мекемелер және уақыт өте өзгерген кез келген тақырыптар туралы жазбаларды зерттеу және түсіндіруді білдіреді. Дәстүрлі түрде тарих гуманитарлық ғылымдардың бір бөлігі саналды. Қазіргі академиялық ортада тарих кейде әлеуметтік ғылым ретінде жіктеледі, бірақ бұл анықтама пікір таласына түседі.

Тіл

Тілдің ғылыми зерттелуі лингвистика деп аталады және көбінесе әлеуметтік ғылым, табиғи ғылым немесе танымдық ғылым ретінде қарастырылады, бірақ тілдерді зерттеу гуманитарлық ғылымдардың да маңызды бөлігі болып табылады. ХХ және ХХІ ғасырлардағы философияның көп бөлігі тілді талдауға және Витгенштейннің айтуынша, көптеген философиялық ұғымдар біз қолданатын сөздерден туындай ма деген сұраққа арналды. Әдебиет теориясы тілдің риторикалық, ассоциативтік және құрылымдық ерекшеліктерін зерттеді, ал тарихи лингвистер тілдердің уақыт өте келе дамуын зерттеді. Әдебиет, тілдің түрлі қолданыстарын қамтиды, оның ішінде прозалық түрлер (мысалы, роман), поэзия және драма, және қазіргі гуманитарлық білім беру бағдарламасының ядросында тұр. Шетел тіліндегі жоғары білім беру бағдарламаларында әдетте сол тілдегі маңызды әдеби шығармаларды, сондай-ақ тілдің өзін зерттеу қарастырылады.

Заң

Күнделікті тілде заң – басқарушы институтпен қамтамасыз етілетін ереже, ал моральдық немесе этикалық ережелер ресми түрде орындалмайды. Заңды зерттеуді адамның көзқарасына байланысты әлеуметтік ғылым немесе гуманитарлық пән ретінде қарастыруға болады. Кейбіреулер оны объективті және өлшенетін сипатымен әлеуметтік ғылым деп санайды, ал басқалары құндылықтар мен түсіндіруге баса назар аударатыны үшін гуманитарлық пән ретінде қарастырады. Заң әрқашан орындала бермейді, әсіресе халықаралық қатынастар саласында. Заң түрлі жолдармен анықталған, мысалы, "ережелер жүйесі" деп айтуға болады, ал "заңдық" деген сөз латын тіліндегі LEX сөзінен шыққан.

Философия

Философия – этимологиялық тұрғыдан алғанда, «даналыққа құштарлық» – әдетте, өмір, білім, негіздеме, шындық, әділдік, дұрыс және бұрыс, сұлулық, дәйектілік, сана және тіл сияқты мәселелерді зерттеуді қамтиды. Философия осы мәселелерге қатысты басқа тәсілдерден сыни, көбінесе жүйелі ұстаныммен және тәжірибелерге емес, негізделген аргументтерге сүйену арқылы ерекшеленеді (эксперименталды философия – ерекше жағдай). Бұрын философия өте кең ауқымды ұғым болған, оның құрамында физика сияқты жекеленген ғылымдар да болған. (Иммануил Кант атап өткендей, «Ежелгі грек философиясы үш ғылымға бөлінген: физика, этика және логика».) Бүгінде философияның негізгі салалары – логика, этика, метафизика және эпистемология. Дегенмен, ол басқа ғылымдармен де байланысты. Мысалы, семантика саласы философияны тіл білімімен (лингвистикамен) байланыстырады. ХХ ғасырдың басынан бері ағылшын тіліндегі университеттердегі философия гуманитарлық ғылымдардан алыстап, формалды ғылымдарға жақындап, талдамалы сипатқа ие болды. Аналитикалық философия логика мен формалды әдістерді қолдануға, түсіндіруге, тұжырымдамалық талдауға және символдық және/немесе математикалық логиканы пайдалануға баса назар береді, бұл континенттік философия стилінен өзгеше. Бұл зерттеу әдісі Готлоб Фреге, Бертран Рассел, Г. Э. Мур және Людвиг Витгенштейн сияқты философтардың еңбектеріне үлкен қарызды.

Дін

Діни зерттеулер әдетте әлеуметтік ғылым ретінде қарастырылады. Қазіргі білімге сүйене отырып, өткендегі және қазіргі кездегі барлық белгілі мәдениеттердің қандай да бір сенім жүйесі немесе діни практикасы бар сияқты көрінеді. Дінге қатысы жоқ жеке адамдар немесе топтар болғанымен, дінге мүлдем сенбейтін қоғам болған-болмағаны белгісіз. Діннің анықтамасы әмбебап емес, әртүрлі мәдениеттерде діннің мәні туралы әртүрлі түсініктер болуы мүмкін. Адамдар әлеуметтік жануарлар болғандықтан, дін әдетте қауыммен байланыстырылады. Ритуалдар қауымды біріктіруге көмектеседі. Әлеуметтік жануарлар ережелерді қажет етеді. Этика – қоғамның қажеттілігі, бірақ діннің міндетті шарты емес. Синтоизм, даосизм және басқа да халықтық немесе табиғи діндерде этикалық кодекстер жоқ. Кейбір діндерде құдайлар ұғымы бар, ал кейбіреулерінде жоқ. Сондықтан, табиғаттан тыс құбылыстар үшін міндетті түрде құдайлардың болуы қажет емес. Оны ғылым немесе ақыл-ойымен түсіндірілмейтін кез келген құбылыс деп кеңінен анықтауға болады. Сиқырлы ойлау эмпирикалық растауға қол жеткізе алмайтын түсіндірмелер жасайды. Әңгімелер немесе мифтер – оқулық және ойын-сауық функцияларын атқаратын повестьтер. Олар адамның жағдайын түсіну үшін қажет. Діннің басқа да мүмкін сипаттамалары: ластану және тазарту, қасиетті және күнәлі, қасиетті мәтіндер, діни институттар мен ұйымдар, құрбандық пен дұға. Діндер кездесетін және жауап беруге тырысатын маңызды мәселелердің кейбіреулері: хаос, азап, жамандық және өлім. Негізделмеген діндерге индуизм, синтоизм және жергілікті немесе халықтық діндер жатады. Негізделген діндер: иудаизм, христиандық, ислам, конфуциандық, даосизм, мормонизм, джайнизм, зороастризм, буддизм, сикхизм және бахаилік сенім. Діндер ұрпақтан-ұрпаққа бейімделіп, өзгеруі керек, себебі олар өз ізбасарлары үшін маңыздылығын сақтауы тиіс. Егер дәстүрлі діндер жаңа мәселелерге жауап бере алмаса, жаңа діндер пайда болады.

Сахналық өнер

Айналым өнерлері көркем өнерлерден ерекшеленеді, өйткені біріншісі суретшінің өз денесін, бет-әлпетін және сахналық келбетін орта ретінде пайдаланады, ал екіншісі балшық, металл немесе бояу сияқты материалдарды қолданады, оларды түрлендіріп немесе қалыптап белгілі бір өнер туындысын жасайды. Айналым өнерлеріне акробатика, көшедегі өнер, комедия, би, кино, әдемі әуездік, музыка, опера, жонглерлік, мыс құбырлы оркестрлер сияқты шеру өнерлері және театр жатады. Осы өнер түрлеріне қатысушылар – актерлер, комедианттар, бишілер, музыканттар және әншілер деп аталады. Айналым өнерлерін ән жазу және сахна безендіру сияқты байланысты салалардағы мамандар да қолдайды. Орындаушылар көбінесе костюмдер, сахналық макияж және т.б. арқылы сыртқы түрін өзгертеді. Сонымен қатар, суретшілер өз жұмыстарын көрермен алдында тікелей орындайтын көркем өнердің ерекше түрі де бар. Бұл – перформанс өнері. Көптеген перформанс өнерлерінде реквизит жасау үшін пластикалық өнердің түрлері де қолданылуы мүмкін. Қазіргі заманғы би дәуірінде би көбінесе пластикалық өнер деп есептелген.

Музыкатану

Музыкология академиялық пән ретінде тарихи музыкология, музыка әдебиеті, этномузыкология және музыка теориясы сияқты әртүрлі бағыттарды қамтиды. Музыка мамандығының бакалаврлары әдетте осы салалардың барлығынан курстар оқиды, ал аспиранттар нақты бір бағытқа қана назар аударады. Либералды-гуманитарлық білім беру дәстүрінде музыкология музыкамен айналыспайтын адамдардың дағдыларын кеңейту үшін, мысалы, шоғырлану және тыңдау сияқты қабілеттерін дамытуға қолданылады.

Театр

Театр (немесе театр) (грекше "театрон", θέατρον) – сөйлеу, ишара, музыка, би, дыбыс және көрініс сияқты өнер түрлерін үйлестіре отырып, көрермен алдында әңгімелерді сахналаумен айналысатын сахналық өнердің бір саласы. Театр стандартты повестводау диалог стилінен өзге де түрлерді де қабылдайды, мысалы: опера, балет, мим, кабуки, классикалық үнді биі, қытай операсы, муммерлердің ойындары және пантомима.

Билеу

Би (көне француз тілінен алынған "dancier" сөзінен, болжам бойынша франк тілінен) – көбінесе адамның қимыл-қозғалысын білдіреді, ол өзін-өзі таныстырудың бір түрі ретінде немесе әлеуметтік, рухани немесе сахналық ортада көрсетіледі. Би адамдар мен жануарлар арасындағы сөзсіз байланыс құралдарын (дене тілі) сипаттау үшін де қолданылады (мысалы, араның биі, жұптасу биі) және тірі емес заттардың қозғалысын (мысалы, жапырақтар желде билейді). Хореография – би құру процесі, ал хореографияны құратын адамдар хореографтар деп аталады. Хореографтар қимыл, музыка және басқа да элементтерді пайдаланып, көркем және әдемі билер жасайды. Олар жеке немесе басқа суретшілермен бірлесіп жаңа туындылар жасайды, ал олардың туындылары шағын би студияларынан бастап үлкен театрларға дейін түрлі орындарда көрсетіледі. Бидің анықтамасы әлеуметтік, мәдени, эстетикалық, көркемдік және моральдық шектеулерге байланысты болады және қарапайым қозғалыстардан (халық биі) бастап, балет сияқты қатаң ережеленген, шеберлікке жетеген техникаларға дейін өзгереді.

Бейнелеу өнерінің тарихы

Өнердегі ұлы дәстүрлер ежелгі Жапония, Грекия және Рим, Қытай, Үндістан, Үлкен Непал, Месопотамия және Мезоамерика сияқты ежелгі өркениеттердің бірінің өнерінде негізделген. Ежелгі грек өнерінде адам денесіне құрметпен қарау және бұлшықеттерді, дененің әдемілігін, сәйкес пропорцияларды көрсетуге қабілетті шеберлік дамыды. Ежелгі рим өнерінде құдайлар ерекше белгілерімен (мысалы, Зевстің нөсері) бейнеленген, идеалданған адамдар ретінде сомдалды. Орта ғасырлардағы Византия және готика өнеріндегі рухани және діни тақырыптарға баса назар аударылуы шіркеудің үстемдігін көрсетеді. Бірақ, Ренессанс кезеңінде физикалық әлемге қайта жаңаша қызығушылық туды, бұл адам денесі мен ландшафты табиғи және үш өлшемді түрде бейнелейтін өнер формаларында көрініс тапты. Шығыс өнері көбінесе Батыс ортағасырлық өнеріне ұқсас стильде жұмыс істеді, яғни беткі өрнектерге және жергілікті түске назар аударды (жарық, көлеңке және шағылыс әсерінен туатын түс өзгерістерінен гөрі, нысанның қарапайым түсі, мысалы, қызыл шапан үшін қарапайым қызыл түс). Бұл стильдің ерекшелігі – жергілікті түстер көбінесе контурмен шеберленеді (қазіргі заманғы баламасы – мультфильм). Бұл Үндістан, Тибет және Жапония өнерінде анық байқалады. Діни ислам өнері иконографияға тыйым салады және діни идеяларды геометрия арқылы жеткізеді. 19 ғасырдағы ағарту дәуіріндегі физикалық және рационалдық нанымдар Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы және Фрейдтің психологиясы туралы жаңа жаңалықтармен, сондай-ақ бұрын-соңды болмаған технологиялық дамумен күйретілді. Осы кезеңде әлемдік байланыстардың артуы Батыс өнеріне басқа мәдениеттердің де ықпалын күшейтті.

Сызбалау

Сурет салу – түрлі құралдар мен техникаларды пайдалана отырып, кескінді жасаудың бір жолы. Әдетте, ол құралдың қысымын қолдану арқылы немесе құралды бетке жүргізу арқылы бетке іздер қалдыруды қамтиды. Көбінесе қолданылатын құралдар: графит қалам, қалам және сия, сиямен боялған қылқаламдар, балауыз түсті қаламдар, бояу таяқшалары, көмір, пастель және маркерлер. Бұлардың эффекттерін имитациялайтын цифрлық құралдар да қолданылады. Сурет салуда қолданылатын негізгі техникалар: сызықпен салу, штрих салу, тігіш штрих салу, кездейсоқ штрих салу, сызықтармен толтыру, нүктелеп салу және араластыру. Техникалық сурет салуда шебер болған компьютерлік дизайнерді жобалаушы немесе сызушы деп атайды.

Сурет

Сурет салу – пигментті тасымалдаушы (немесе орта) және байланыстырғыш (жапсырма) құралында ерітіп, қағаз, кенеп немесе қабырға сияқты бетке (негізге) жағу амалы. Дегенмен, көркемдік мағынада қолданғанда, сурет салу, композиция және басқа да эстетикалық талаптармен үйлестіріліп, суретшінің шығармашылық және идеялық ниетін іске асыру үшін қолданылатын осы іс-әрекетті білдіреді. Сурет салу тарих бойы рухани және діни идеяларды жеткізу үшін пайдаланылып келген, мысық тостағандарындағы мифологиялық суреттерден бастап Сикстин капелласының фрескаларына дейін, тіпті дене суретіне дейін. Түс – субъективті ұғым, бірақ психологиялық әсерлері байқалады, бірақ олар мәдениеттен мәдениетке өзгеше болуы мүмкін. Батыста қара түс қайғымен байланысты, ал басқа жерлерде ақ түспен байланыстыруы мүмкін. Гете, Кандинский, Исаак Ньютон сияқты суретшілер, теоретиктер, жазушылар мен ғалымдар өздерінің түс теорияларын жазған. Сонымен қатар, тілдің қолданылуы – түс эквиваленті үшін жасалған жалпылама ғана. Мысалы, "қызыл" сөзі спектрдегі таза қызыл түстің көптеген түрлерін қамтуы мүмкін. Музыкадағы C немесе C# сияқты ноталар барлық жерде қабылданатын болса, түстердің ресми тізімі жоқ. Алайда, Pantone жүйесі баспа және дизайн саласында түс өндірісін стандарттау үшін кеңінен қолданылады. Заманауи суретшілер сурет салу шеберлігін кеңейтіп, мысалы, коллаждарды қосты. Бұл кубизмден бастау алды және қатаң мағынада сурет салу емес. Кейбір заманауи суретшілер текстурасын беру үшін құм, цемент, сабан немесе ағаш сияқты әртүрлі материалдарды қолданады. Мұның мысалы – Жан Дюбуфет немесе Ансельм Кифердің туындылары. Қазіргі және заманауи өнер қолөнердің тарихи құндылығынан бас тартып, идеяға (концептуалды өнерге) көшті; бұл, мысалы, Джозеф Косутты сурет салуды, маңызды өнер түрі ретінде, өлі деп айтуға итермеледі, бірақ бұл көптеген суретшілерді оны өз жұмыстарының толық немесе бір бөлігі ретінде жасаудан тоқтатпады. Мүсін жасау – әртүрлі материалдардан үш өлшемді нысандар құруды қамтиды. Бұған көбінесе балшық және металл сияқты икемделгіш заттар кіреді, бірақ сонымен қатар тас және ағаш сияқты қажетті пішінге дейін кесілген немесе жоңқылған материалдар да жатуы мүмкін.

Тарих

Батыста гуманитарлық ғылымдар тарихы ежелгі Грецияға дейін жетеді, ол азаматтарға жан-жақты білім берудің негізі ретінде қаланды. Рим дәуірінде жеті еркін өнер ұғымы қалыптасты, оған грамматика, риторика және логика (тривиум), сондай-ақ арифметика, геометрия, астрономия және музыка (квадривиум) кірді. Бұл пәндер ортағасырлық білім беру жүйесінің негізгі бөлігін құрады, гуманитарлық ғылымдарға дағдылар немесе "іс-әрекет ету жолдары" ретінде ерекше мән берілді. XV ғасырдағы Ренессанс гуманизмі кезінде маңызды өзгеріс болды, онда гуманитарлық ғылымдар практикалық емес, зерттеуге арналған пәндер ретінде қарастырыла бастады, соның салдарынан дәстүрлі салалардан әдебиет және тарих (studia humaniora) сияқты жаңа салаларға көшті. XX ғасырда бұл көзқарас постмодернистік қозғалыс тарапынан сынға алынды, ол гуманитарлық ғылымдарды демократиялық қоғамға сәйкес, теңдік принципінде қайта анықтауға тырысты, себебі гуманитарлық ғылымдардың пайда болған грек және рим қоғамдары демократиялық емес еді. Әдетте, әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдар арасында ерекшелік жасалады. Классицист Аллан Блум "Америкалық сананың жабылуы" (1987) еңбегінде былай деп жазады:
Әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдар бір-біріне деген өшпенділікке толы, біріншісі екіншісін ғылыми емес деп есептейді, ал екіншісі біріншісін қарапайым адамдардың ой-пікірін түсінбейтін деп санайды. [ ] Айырмашылықтың мәні мынада: әлеуметтік ғылымдар болжам жасағысы келеді, яғни адамның мінез-құлқы болжауға болады, ал гуманитарлық ғылымдар адамның болжауға келмейтінін айтады.

Білім беру және жұмыспен қамту

Көптеген онжылдықтар бойы қоғамда гуманитарлық білім түлектерін жұмысқа толыққанды дайындамайды деген пікір қалыптасып келеді. Басым сенім бойынша, мұндай бағдарламаларды бітірген түлектер жұмыс табуда қиындыққа келіп, гуманитарлық білім алуға жұмсалған қаржыны ақтамайтын төмен табысқа ие болады. Гуманитарлық ғылымдар түлектері әртүрлі басқару және кәсіби салаларда жұмыс істейді. Мысалы, Ұлыбританияда 11 мыңнан астам гуманитарлық мамандық бітірушілері келесі салаларда жұмыс тауыпты:
Білім беру (25,8%)
Басқару (19,8%)
Медиа/Әдебиет/Өнер (11,4%)
Құқық (11,3%)
Қаржы (10,4%)
Мемлекеттік қызмет (5,8%)
Коммерциялық емес ұйымдар (5,2%)
Маркетинг (2,3%)
Медицина (1,7%)
Басқа (6,4%)
Көптеген гуманитарлық мамандық бітірушілері бітіргеннен кейін нақты мансаптық мақсаты жоқ болуы мүмкін, бұл олардың мансабының бастапқы кезеңдерінде табысының төмендеуіне әкелуі ықтимал. Ал, мансапқа бағытталған бағдарламаларды бітіргендер көбінесе оңайырақ жұмыс табады. Дегенмен, гуманитарлық ғылымдар түлектерінің ұзақ мерзімді мансаптық перспективалары басқа түлектермен салыстырылатын деңгейде болуы мүмкін, себебі зерттеулер көрсеткендей, бітіргеннен кейін бес жыл өткен соң, олар көбінесе өзіне қолайлы мансаптық жолды табады. Гуманитарлық бағдарламаларды бітіргендердің басқа университет бағдарламаларын бітіргендерге қарағанда табысы аз екенін көрсететін эмпирикалық деректер бар. Алайда, эмпирикалық деректер гуманитарлық мамандық бітірушілерінің жоғары емес білімі бар жұмыскерлерге қарағанда әлдеқайда жоғары табыс табатынын және басқа салалардағы әріптестерімен салыстырылатын жұмысқа қанағаттану деңгейіне ие екенін де көрсетеді. Гуманитарлық ғылымдар түлектерінің табысы мансабы дамыған сайын артады; бітіргеннен кейін он жыл өткен соң гуманитарлық ғылымдар түлектері мен басқа университет бағдарламаларын бітіргендердің арасындағы табыс айырмашылығы статистикалық тұрғыдан маңызды болмайды. Гуманитарлық мамандық бітірушілері жоғары немесе кәсіби білім алса, табыстарын арттыра алады.

Гуманитарлық көрсеткіштер

2009 жылы Америка өнер және ғылым академиясы жариялаған Гуманитарлық көрсеткіштер – АҚШ-тағы гуманитарлық ғылымдар туралы деректердің алғашқы толық жинағы. Олар ғалымдарға, мемлекеттік саясаткерлерге және қоғамға гуманитарлық білім саласындағы бастауыштан жоғары білімге дейінгі ахуал, гуманитарлық еңбек нарығы, гуманитарлық қаржыландыру мен зерттеулер, сондай-ақ қоғамдық гуманитарлық қызметтер туралы толық мәліметтер ұсынады. Ұлттық ғылым кеңесінің «Ғылым және Инженерлік көрсеткіштері» үлгісімен жасалған Гуманитарлық көрсеткіштер – АҚШ-тағы гуманитарлық ғылымдардың жағдайын талдауға арналған сенімді өлшемшарттардың көзі болып табылады.

Майор ретінде

1950 жылы 22 жастағы америкалықтардың 1,2% гуманитарлық ғылымдар саласында диплом алған. 2010 жылға қарай бұл көрсеткіш 2,6%-ға дейін өсті. Бұл 60 жыл ішінде гуманитарлық ғылымдар саласындағы диплом иеленген америкалықтардың санының екі есеге артқанын көрсетеді. АҚШ-тағы колледждерге түсушілердің жалпы санының өсуі гуманитарлық ғылымдар саласындағы диплом иеленген америкалықтардың санының артуына ықпал етті. 1940 жылы америкалықтардың 4,6%-ы төрт жылдық жоғары білім алған, ал 2016 жылы бұл көрсеткіш 33,4%-ға жетті. Бұл жоғары білім алған американдықтардың жалпы санының айтарлықтай өскенін, соның салдарынан гуманитарлық ғылымдар саласындағы диплом иеленгендердің де көбейгенін білдіреді. Гуманитарлық ғылымдар саласындағы дипломдардың үлесі соңғы онжылдықтарда төмендегенімен, гуманитарлық ғылымдар саласындағы диплом иеленген адамдардың жалпы саны артқан. 1954 жылы Гарвард университетіндегі студенттердің 36 пайызы гуманитарлық пәндерді таңдаған, ал 2012 жылы бұл көрсеткіш 20 пайызға дейін төмендеді. Солтүстік-Шығыс университетінің профессоры Бенджамин Шмидт 1990 мен 2008 жылдар аралығында ағылшын тілі, тарих, шетел тілдері және философия мамандықтары бойынша берілген дипломдардың АҚШ-тағы барлық колледждерде 8 пайыздан 5 пайызға дейін азайғанын анықтады.

Өнер білім беру саласында

Гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар жөніндегі комиссияның 2013 жылғы "Материяның мәні" атты баяндамасы, кең ауқымды "либералды-гуманитарлық білімді" қолдайды, ол табиғат ғылымдарынан бастап өнер және гуманитарлық ғылымдарды қамтиды. Көптеген колледждер мұндай білім береді; кейбіреулері оны міндетті етеді. Чикаго университеті мен Колумбия университеті барлық студенттер үшін философия, әдебиет және өнер салаларында кең ауқымды негізгі оқу жоспарын міндетті еткен алғашқы оқу орындарының қатарында болды. Либералды-гуманитарлық білім саласында ұлттық деңгейде танылған, міндетті бағдарламалары бар басқа колледждерге Фордэм университеті, Сент-Джон колледжі, Сент-Анселм колледжі және Провиденс колледжі жатады. АҚШ-та либералды-гуманитарлық білімді белсенді түрде қолдаушылардың ішінде Мортимер Дж. Адлер және Э. Д. Хирш кіреді.

Цифрлық дәуірде

Гуманитарлық ғылымдар зерттеушілері тарихи мәтіндердің цифрлық жинақтары сияқты, түрлі ауқымдағы көптеген цифрлық жобаларды, сондай-ақ оларды талдауға арналған цифрлық құралдар мен әдістерді жасады. Олардың мақсаты – мәтіндік жинақтар туралы жаңа білім ашу және зерттеу деректерін жаңаша, көрінетін етіп бейнелеу. Осы қызметтің көп бөлігі цифрлық гуманитарлық саласында жүзеге асырылады.

STEM

Қазіргі уақытта АҚШ-тағы саясаткерлер STEM салаларын – ғылым, технология, инженерия, математика – қаржыландыруды ұлғайту қажеттігін жариялап жүр. Федералдық қаржыландыру гуманитарлық ғылымдарға қарағанда STEM немесе медицина сияқты басқа салаларға берілетін қаржының өте шағын бөлігін құрайды. Осының салдарынан гуманитарлық салалардағы жоғары және жоғары емес білім беру сапасы төмендеді. "18 ғасырдағы қоғамдық өзгерістер" атты академиялық конференцияда Эдвардс былай деді:
Егер гуманитарлық ғылымдар тарихтың технология мен ғылымның жемісін біздің Homo sapiens тайпасының игілігіне бағыттаудағы жетістіктерін немесе сәтсіздіктерін үйретпесе, егер гуманитарлық ғылымдар технологияның пайдасы мен зиянын дұрыс талқылауға қалай бағыт беруді үйретпесе, егер гуманитарлық ғылымдар біздің әріптестерімізбен – ерлермен және әйелдермен – әділ қоғам құру жолдарын қауіпсіз талқылауға үйретпесе, технология мен ғылым ақыры ең ықпалды, ең күшті және ең қорқынышты адамдардың меншігіне өтіп, олардың қолдарында қанағаттанқысыз пайдаланылуы мүмкін.

Гуманитарлық пікірсайыстың мәні

Қазіргі кездегі сындық университет зерттеулері саласындағы пікір-таластар гуманитарлық ғылымдардың құнының төмендеуіне ортақтасқан. Америкадағыдай, жоғары білім беру саясатында сапалық зерттеулерге және нарыққа сатуға болатын өнімдерді өндірмейтін зерттеулерге қызығушылықтың азайғаны сезіледі. Бұл қауіп Еуропаның әртүрлі елдерінде түрлі формаларда көрініс береді, бірақ зерттеулерді бағалау саласына ерекше назар аударылды. Мысалы, Ұлыбританияның [Зерттеудің үздік аясы] адамдар туралы ғылымдар және әлеуметтік ғылымдар салаларындағы бағалау критерийлеріне байланысты сынға ұшырады. Атап айтқанда, "әсер" деген түсінік кең пікірталас тудырды.

Азаматтық және өзін-өзі бағалау

ХІХ ғасырдың соңынан бері гуманитарлық ғылымдардың негізгі мақсаты – өзіңді-өзің тануға көмектесу және оны ынталандыру болып табылады, бұл өз кезегінде жеке сананы немесе азаматтық парызды белсенді сезінуді дамытуға жәрдемдеседі. Вильгельм Дилтей мен Ханс Георг Гадамер гуманитарлық ғылымдардың табиғат ғылымдарынан өзгешелігін адамның өзінің тәжірибесін түсінуге ұмтылуымен байланыстырды. Олардың пікірінше, осы түсінік ұқсас мәдени ортадағы адамдарды біріктіріп, философиялық дәуірлермен мәдени байланысты қамтамасыз етеді. 20-шы ғасырдың соңы мен 21-ші ғасырдың басындағы ғалымдар бұл "ой-қиялды" жеке әлеуметтік және мәдени контекстен тыс өмір сүрген тәжірибелер туралы жазбаларды түсіну қабілетіне дейін кеңейтті. Осы ой-қиял арқылы гуманитарлық ғылымдардың ғалымдары мен студенттері біз өмір сүріп жатқан көпмәдени әлемге сай келетін ар-ождан дамытады делінеді. Бұл ар-ождан өзіңді-өзің тануға мүмкіндік беретін пассивті нысанда да болуы мүмкін, немесе жауапты әлемдік азаматтар атқаруға тиіс азаматтық міндеттерді орындауға көмектесетін белсенді эмпатияға айналуы мүмкін.

Шындық және мағынасы

Гуманитарлық зерттеулер мен табиғаттану ғылымдарының арасындағы айырмашылық гуманитарлық ғылымдардағы мағына туралы пікірлерге де әсер етеді. Гуманитарлық ғылымдарды табиғаттану ғылымдарынан ерекшелендіретін нәрсе – нақты бір тақырып емес, кез келген сұраққа қатысты қолданылатын әдіс. Гуманитарлық ғылымдар мағынаны, мақсатты және міндеттерді түсінуге бағытталған, сондай-ақ бірегей тарихи және әлеуметтік құбылыстарды бағалауға көмектеседі – бұл «ақиқатты» табудың интерпретациялық тәсілі, оқиғалардың себеп-салдар байланысын түсіндіруден немесе табиғи әлемнің ақиқатын ашудан өзгеше. Қоғамдық қолданысынан бөлек, көркемдік қиял – тарих, мәдениет және әдебиетте түсінікті мағынаны (қайта) құрудың маңызды құралы. Қиял, суретшілердің немесе ғалымдардың құралы ретінде, көрерменнің жауабын тудыратын мағынаны жасауға көмектеседі. Гуманитарлық ғылымдар ғалымы әрқашан өмірлік тәжірибелермен байланыста болғандықтан, теориялық тұрғыдан алғанда «абсолюттік» білім болуы мүмкін емес; білім – мәтін оқылатын контексті ойлап табу және қайта ойлап табудың үздіксіз процесі. Постструктурализм мағына, ниет және авторлық туралы сұрақтарға негізделген гуманитарлық зерттеулерге қатысты көзқарасты күрделендірді. Ролан Барт жариялаған автордың «өлімінен» кейін, деконструкция және дискурс талдауы сияқты әртүрлі теориялық бағыттар гуманитарлық зерттеулердегі мәнді объектілерді және герменевтикалық субъектілерді құруға қатысты идеологиялар мен риториканы ашуға тырысады. Бұл ашылу гуманитарлық ғылымдардың интерпретациялық құрылымдарын «ғылыми емес» және оның өзгеретін контекстік мағынасының ерекшелігіне байланысты қазіргі университеттердің оқу бағдарламаларына енгізуге жарамсыз деген сынға ұшыратты.

Көңіл көтеру, білім мен білімді іздеу

Кейбіреулер, мысалы Стэнли Фиш, гуманитарлық ғылымдар ең жақсы қорғану үшін пайдалы екенін мойындаудан бас тарту керектігін айтты. (Фиш, мүмкін, тарих пен философияға қарағанда, әдебиеттануды көбірек ойлап отырған шығар.) Фиштің пікірінше, гуманитарлық ғылымдарды қоғамдық пайдалылық (мысалы, өнімділіктің артуы) сияқты сыртқы пайдалар немесе жеке тұлғаға тигізетін әсері (мысалы, үлкен даналық немесе көзқарастың тарылуы) тұрғысынан ақтауға тырысудың негізі жоқ, бұл тек тиісті академиялық бөлімдерге орындалуы мүмкін емес талаптар қояды. Сонымен қатар, сындық ойлау, гуманитарлық білімнің нәтижесі болғанымен, басқа да жағдайларда да қол жеткізілуі мүмкін. Гуманитарлық ғылымдар тіпті бұрынғы Батыс қоғамында, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жаппай білім беру дәуірінен бұрын табысқа жетуге көмектесетін әлеуметтік беделді (социологтар кейде «мәдени капитал» деп атайды) да қамтамасыз етпейді. Оның орнына, Фиш сияқты ғалымдар гуманитарлық ғылымдар білімді бірлесіп іздеуге негізделген ерекше ләззат сыйлайтынын (тіпті ол пән білімі болса да) ұсынады. Мұндай ләззат Батыс мәдениетіндегі бос уақытты жекелендіру мен жедел қанағаттануға қарсы келеді; осылайша ол Юрген Хабермастың әлеуметтік мәртебеге немқұрайды қарау және буржуазиялық қоғамдық сферадағы күш-жігер үшін қажетті, бұрын сұрақ тудырмаған салаларды ұтымды түрде талқылау қажеттіліктерін қанағаттандырады. Осы аргумент бойынша, қазіргі Батыс тұтынушылық қоғамында жеке және қоғамдық салалар арасындағы байланысты тек білім іздеу ғана қамтамасыз ете алады және көптеген теоретиктердің пікірінше, қазіргі демократияның негізі болып табылатын қоғамдық сфераны нығайта алады. Басқалар, мысалы Марк Бауэрлейн, гуманитарлық ғылымдардағы профессорлар дәлелденген эпистемологиялық әдістерді (Маған сіздің қорытындыларыңыз емес, сіздің аргументтеріңіздің сапасы маңызды.) доктринаға (Маған сіздің аргументтеріңіздің сапасы емес, сіздің қорытындыларыңыз маңызды.) алмастырғанын айтады. Нәтижесінде профессорлар мен олардың студенттері шектеулі көзқарастарға қатаң ұстанып, қарсы көзқарастарға қызығушылық танытпайды немесе түсінбейді. Олар осы интеллектуалды қанағатқа жеткеннен кейін, оқу, зерттеу және бағалаудағы тұрақты кемшіліктер жиі кездеседі.

Романтизация және бас тарту

Көптеген гуманитарлық ғылымдарды қолдайтын аргументтердің ішінде гуманитарлық ғылымдарға мемлекеттік қолдау көрсетуге қарсы аргументтер де жатыр. Джозеф Кэрролл біз өзгеретін әлемде өмір сүріп жатырмыз дейді, онда "мәдени капитал" ғылыми сауаттылықпен алмастырылады, ал Ренессанс дәуірінің гуманитарлық ғалымы туралы романтикалық көзқарас ескірген. Мұндай аргументтер гуманитарлық ғылымдардың көрінеу пайдасыздығы туралы пікірлер мен алаңдауларға, әсіресе әдебиет, тарих және өнер салаларындағы ғалымдар үшін "эксперименталды ғалымдармен бірлесіп жұмыс істеу немесе тіпті эмпирикалық ғылымның нәтижелерін ақылмен пайдалану" өте маңызды болып көрінетін заманда, үндеу жасайды. Гуманитарлық ғылымдарға қарсы гуманитарлық негіздемелерге қарамастан, дәл ғылымдардың өкілдерінің кейбіреулері оларды қайта жаңғыртуға шақырды. 2017 жылы ғылымды насихаттаушы Билл Най философияның "пайдасыздығы" туралы бұрынғы мәлімдемелерінен бас тартты. Билл Най былай деді: "Адамдар Сократ, Платон және Аристотель туралы үнемі айтады, менің ойымша, осындай сілтемелер жасайтындардың көпшілігінде олар туралы терең білім жоқ". "Философия тарихын білу пайдалы". Биолог Скотт Ф. Гилберт сияқты ғалымдар ғылыми ойлаудың тарихи және әлеуметтік контекстпен толықтырылуы керек екенін, оның басымдылығына және эксклюзивтілікке алып келуі мүмкін екенін айтады. Гилберт ғылымды қабылдаудың кейбір тәсілдеріне тән коммерцияландыруды (қаржыландыруды алу, академиялық бедел және т.б.) сырттан бағалау қажет деп санайды. Гилберт былай деді: Біріншіден, ғылымның коммерциялық "жетістікке" жетуіне өте табысты балама бар. Бұл – гуманитарлық колледждің ұстанымы, ол ғылымды контексте қарастырып, гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдармен интеграциялауда мақтанады.