Кіріспе

Сардиния аралында тарихи алдындағы адамдардың қоныстанғандығына археологиялық дәлелдер бар, олар нурагтар және басқа да тарихи ескерткіштер түрінде кеңістікте таралып жатыр. Сардинияның жазба тарихы классикалық антикалық дәуірде Батыс Жерорта теңізі саудасын бағындыруға тырысқан түрлі халықтармен байланысқа түсуімен басталады: финикиялықтар, пунийліктер және римдіктер. Алғашқыда финикиялық қалалармен саяси және экономикалық одақта болғаннан кейін, б.з.д. 6 ғасырдың соңында Карфаген оны ішінара, ал Бірінші Пуникалық соғыстан кейін (б.з.д. 230 ж.) толығымен бағындырды. Арал ғасырлар бойы Рим провинциясы Сардиния мен Корсика құрамына кірді, ол 3-ші және 7-ші ғасырларда Италияның төменгі аймағына (Italia suburbicaria) қосылды. Ерте орта ғасырларда, еуропалық шапқыншылықтар, Батыс Жерорта теңізіндегі Византия империясының ықпалының әлсіреуі және сарациндердің шабуылдары салдарынан арал ешқандай жоғары биліктің ықпалынан тыс қалды; бұл 8-ден 10-ға дейінгі ғасырларда төрт тәуелсіз мемлекет – Джудикаттардың (латын тілінде: Judicati; сардин тілінде: Judicados) құрылуына әкелді. Папаның ықпалына түскеннен кейін Сардиния Генуя, Пиза және Арагон тағайындарының бәсекелестігінің орталығына айналды, олар 1324 жылы аралды Сардиния Корольдігі ретінде қосты. Иберия Корольдігі 1718 жылға дейін сақталды, содан кейін Савой үйіне өтті; Пьемонттан Савойлықтар Италияның қалған бөлігін кеңейту саясатын жүргізді, олардың Сардиния Корольдігі 1861 жылы "Италия Корольдігі" деп қайта аталды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Сардиниядағы ең көне іздері – Oreopithecus bambolii деп аталатын антропоморфты тарихи алғашқы приматы – 8,5 миллион жыл бұрын қалдырылған. 1996 жылы Логудоро аймағындағы үңгірден б.з.д. 250 000 жылға дейінгі гоминид саусақ сүйегі табылды. Қазіргі адамдар аралда Жоғарғы палеолит дәуірінде пайда болды, Олиена маңындағы Корбедду үңгірінен б.з.д. 18000 жылға жататын фаланга табылған. Мезолит дәуіріндегі адам қалдықтары Лаеррудың Су Колору үңгірінен, сондай-ақ оңтүстіктен (Сирри, Арбус) табылды. Тас дәуірінде Монте-Арчи маңызды рөл атқарды. Ескі жанартау кескіш құралдар мен жебе ұштарын жасау үшін обсидианның табылып, өңделген орталықтарының бірі болды. Бүгінде де таудың беткейлерінде вулкандық шыныны кездестіруге болады. Сардинияда неолит б.з.д. 6-мыңжылдықта Кардиал мәдениетімен басталды. Кейіннен, Озиери және Арзахена мәдениеттері сияқты маңызды мәдениеттер, неолиттің соңғы кезеңдері мен Абеальзу Филигоса және Монте-Кларо мәдениеттері мегалиттік құбылыстың пайда болуымен бірге аралда дамыды. Б.з.д. 3-мыңжылдықтың соңында дольмендер мәдениеті Батыс Еуропаның басқа да ерекше материалдық элементтерімен (мысалы, Bell Beaker) Сардиния жағалауы арқылы тіпті Сицилияға дейін тарады. Сардиния пейзаждарын сипаттайтын тарихи және нурагикалық ескерткіштер мен құрылыстар – Domus de Janas, менгирлер, мүсінді менгирлер және дольмендер.

Нурагикалық кезең

Сәрденияның қола дәуірі 8000-нан астам нурагтар деп аталатын тас құрылымдармен ерекшеленеді. Ең танымал нураг – Мидио Кампидано провинциясындағы Барумини кешені. Нурагтар негізінен б.з.д. 1800-1200 жылдар аралығында салынған, бірақ олардың көптегені Рим дәуіріне дейін пайдаланылған. Бұл кезеңнің ерекшеліктері – қасиетті құдық ғибадатханалары (мысалы, Санта-Кристина, Паулилатино), мегара ғибадатханалары және алыптардың қабірлері. Нурагик сардтар қоладан жасалған мүсіндердің көптеген коллекциясын және Монт-э-Прама алыптары деп аталатын, Еуропаның алғашқы антропоморфтық мүсіндері болуы мүмкін. Сардиниялықтар Батыс Жерорта теңізінде сауда жасаған микендіктермен байланыста болған. Сардиниядағы археологиялық қазбаларда табылған керамикалық бұйымдар Криттегі Кидония сияқты күшті қалалармен байланысты екенін көрсетеді. Шердендермен – Мысырға және Шығыс Жерорта теңізінің басқа да аймақтарына шабуыл жасаған теңіз халықтарының бірімен байланысты Кальяри университетінің профессоры Джованни Угас сияқты ғалымдар қолдады; алайда, бұл гипотезаға басқа археологтар мен тарихшылар қарсы шықты. Аралдың аты Нураг пантеонының мифологиялық батыры Сардтан (Римдіктерде Сард Патер деп белгілі) шыққан болуы мүмкін.

Финикиялық қоныстар

Біздің заманымыздан бұрынғы 8 ғасырдан бастап финикиялықтар Сардинияның оңтүстігінде және батысында стратегиялық маңызға ие нүктелерде, көбінесе өзен сағаларына жақын болатын, қорғанына қолайлы және табиғи бейіштері бар аралдар мен түбектерде бірнеше қалалар мен бекіністер салды, мысалы Таррос, Бития, Сульчи, Нора және Каралис (Кальяри). Бұл қалалардың көпшілігі жергілікті нураги тұқымынан шыққан адамдармен қоныстанды, ал финикиялықтар мәдени тұрғыдан басым болғанымен, азшылықты құрады. Финикиялықтар қазіргі Ливан аумағынан келген және Жерорта теңізінде кең сауда желісін құрған. Сардиния Батыс Жерорта теңізінің ортасында, Карфаген, Испания, Рона өзені және этрус цивилизациясы аймағы арасында ерекше орналасқан. Иглесиенте кен аймағы қорғасын мен мырыш кендері үшін маңызды болды. Б.з.д. 510 жыл шамасында финикиялықтардан кейін Карфагендіктер Жерорта теңізінің осы бөлігін бақылауға алды, ал б.з.д. 540 жылы аралға жасалған алғашқы шабуыл сәтсіз аяқталды. Олар Босадан Каралисқа дейінгі батыс және оңтүстік жағалауға ықпалын кеңейтіп, Суффеттер деп аталатын толық өкілеттіктер басқарған, бұрынғы финикиялық колонияларды нығайтты және Ольбия, Корнус және Неаполис сияқты жаңаларын құрды; Таррос провинцияның астанасы болды. Карфаген астық пен дәнді дақылдарды өсіруге баса назар аударды және жеміс ағаштарын өсіруге тыйым салды. Таррос, Нора, Бития, Монте Сирай және т.б. қазіргі таңда маңызды археологиялық ескерткіштер болып табылады, онда сәулет және қала құрылысын зерттеуге болады.

Рим империясы

240 ж.б.д., Бірінші Пуника соғысы барысында аралдағы Карфагендік жалдамалы әскерлер көтеріліс ұйымдастырып, бірнеше жыл бұрын Сульци теңіз шайқасында Карфагендіктерді жеңген римдіктерге Сардинияға қонуға және оны басып алуға мүмкіндік берді. 238 ж.б.д. римдіктер ешқандай қарсылықсыз бүкіл аралды басып алды. Олар дамыған инфрақұрылым мен урбанизацияланған мәдениетті (кем дегенде жазықтарда) иеленді. Корсикамен бірге, ол претор басқаруымен Корсика және Сардиния провинциясын құрады. Сицилиямен бірге Римнің маңызды астық қоймаларының бірі болды, Римдіктер Мысырды жаулағанға дейін. Корнус және Таррос қалаларынан шыққан екі сард-пуникалық саяхатшы, Хампсикора мен Ханно бастаған көтеріліс, Канна шайқасында римдіктердің күйреуінен кейін (216 ж.б.д.) басталды. Тит Манлий Торкватус басқарған 22 000 жаяу және 1200 атты әскерден тұратын рим армиясы Сардинияға жетіп, Каралиске қонды және Милис маңында Хампсикораның ұлы Хиостусты жеңді. Римдіктер аралдың оңтүстігінде Карфагендік-Сардиниялық одақтас күштерімен кездесіп, Сесту мен Децимоманну арасындағы шайқаста оларды жеңіп, 12 000 адамды өлтірді. 177 ж.б.д. тағы бір ірі көтеріліс болды, онда Баларес және Илиенс тайпалары Тиберий Гракхтан жеңілді. Ливийдің сөзіне сүйенсек, ол шамамен 80 000 жергілікті тұрғынды өлтірді немесе құлдыққа салды. Соңғы ұйымдастырылған көтерілістерді Марк Цецилий Метелл 115 ж.б.д. және Тит Альбуций 106 ж.б.д. бастырып таратты. Дегенмен, ішкі таулы аймақтарда тұратын сардиниялықтар римдік отарлауға қарсы ұзақ уақыт бойы қарсылық көрсетті. Рим үстемдігінің алғашқы ғасырларында пуникалық мәдениет күшті болды. Бірақ, уақыт өте келе, латын тілі басымдыққа ие болды және қазіргі сардиния тіліне айналды. Рим діні де сардиниялықтар арасында тарала бастады. Провинцияның астанасы Каралис, Нора және Сульци 1-ші ғасырда Муниципиум мәртебесін алды, ал солтүстік-батыста Turris Libissonis (Porto Torres) атты римдік колония құрылды, ал Уселл ауылы Траян тұсында римдік колониясы болуы мүмкін. Төрт үлкен жол салынды: екеуі жағалау бойымен, екеуі ішкі аймақтарда, барлық маңызды қалаларды байланыстыратын. Рим дәуірінде географ Птолемей Сардинияны солтүстіктен оңтүстікке қарай келесі тайпалар мекендегенін атап өтті: Тибулати және Корси, Кораценс, Каренс және Кунуситани, Салцитани және Лукуидоненс, Эсаронс, Эхиленс (сонымен қатар Корненс деп те аталады), Руценс, Цельситани және Корпикенс, Скапитани және Сикуленс, Неаполитан және Валентини, Сольцитани және Норитани. 212 ж.б.д. Антонин конституциясымен, "Каракалла жарлығы" ретінде танымал болған, империяның барлық тұрғындары римдік азаматтарға айналды. Ол кезде Муниципиум және Колониядағы арал тұрғындарының көпшілігі римдік азаматтар болса, ал ішкі аймақтарда тұратындары болмады. 286 ж. шамамен Сардиния Диоклетиан империясы кезінде Италия епархиясына қосылды, ал 324 ж. император Константин Ұлы билігі кезінде итальяндық епархияның қалалық аймағына кірді, 456 ж. вандалдар басып алғанға дейін.

Вандалдар, готтар және византиялықтар

Батыс Рим империясы құлағаннан кейін Сардиния бірнеше жаулап алуға ұшырады. 456 жылы Солтүстік Африкадан келген шығыс герман тайпасы – вандалдар аралдың жағалау қалаларын басып алды; олар маврлар сияқты африкалық қосымша әскерлермен күзетілген гарнизондарды орнатты. Вандалдар ариандық дінді ұстанды және Руспелік Фульгенций сияқты аралдағы бірнеше африкалық епископтарды жер аударып жіберді. 533 жылы Сардиния вандал губернаторы Годас, гот, өзін Сардинияның патшасы (rex) деп жариялап, византиялықтардан көмек сұрап көтеріліс жасады. 533 жылғы жазда Тзазо бастаған вандал әскері (5000 адам және 120 кеме) Годастың көтерілісін басу үшін Сардинияға келді және Каралисті басып алып, Годас пен оның ізбасарларын өлтірді. 534 жылдың басында Сардиниядағы вандалдар Африкадағы вандалдардың құлауы туралы жаңалықты естігенде византиялықтарға дереу бағынды; осыдан бастап арал Византия империясының құрамына Африка преториандық префектурасының провинциясы ретінде енді. Жергілікті губернатор Каралисте отырды. Готика соғыстары кезінде аралдың көп бөлігі остриготтардың қолына оңай түсті, бірақ Италиядағы германдық қарсылықтың соңғы күйреуі византиялық билікті нығайтты. Сардиния кейіннен 698 жылы арабтармен жойылғанға дейін Африка экзархатының құрамына кірді, содан кейін арал Равенна экзархатына қосылған болуы мүмкін. 599 жылы және 7-ғасырда лонгобард флоты Каралис пен Туррис Либиссонис (Порто-Торрес) қалаларына шабуыл жасауға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Осы кезеңдегі белгілі этникалық сардиниялықтардың бірі – Барбаричинолардың (Барбагия халқының) басшысы Оспитоне еді. Рим папасы Григорий I-дің хаттарына сәйкес, аралда (провинциалдар) римдік және христиандық аймақ болды, ол ішкі аймақтағы түркі және жартылай түркі мәдениеттерімен (Gens Barbaricina) бірге өмір сүрді. Соңғылардың бірі Оспитоне билеушісі дипломатиялық келісімдерден кейін 594 жылы христиан дінін қабылдады. Дегенмен, христиандықтың таралуына шығыс және византиялық мәдениеттердің ықпалы ұзақ сақталды. Сол кезеңдегі сардиниялықтардың басқа да белгілі діни тұлғалары (5-6 ғасырлар) – Папа Илариус және Папа Симмах.

Сарацендер шабуылы

705 жылдан бастап 706 жылға дейін Солтүстік Африкадан келген сарацендер (жақында араб әскерлері бағындырған) жағалау қалаларының халқын мазалады. Сардинияның келесі ғасырлардағы саяси жағдайы туралы мәліметтер аз. Сарацендердің шабуылдарының салдарынан, 9 ғасырда Таррос 1800 жылдан астам уақыт бойы адамдар қоныстанғаннан кейін Ористаноға, ал Каралис Санта Игияға көшірілді; көптеген басқа да жағалау орталықтары да осындай тағдырға ұшырады (Нора, Сулчи, Бития, Корнус, Боса, Ольбия және т.б.). 1015-16 жылдары Балеар аралдарынан Муджахид әл-Амири (латынша Museto) басқарған тағы бір үлкен сарацен теңіз шабуылы туралы хабар келді. Сарацендердің аралды басып алу әрекеті Папа Бенедикт VIII шақырған Пиза және Генуя теңіз республикаларының флоттарының көмегімен Сардинияның жудикаттары тоқтатып берді.

Сот органдары (Judicados)

11 ғасырдың ортасынан бастап “судьялар” пайда болды. Юдекс (судья, ортағасырлық сардиния тілінде judike) атағы 582 жылы Африка экзархаты құрылғаннан кейін Византия губернаторының мұрагері болды (Prases немесе Judex Provinciae). 8-9 ғасырларда Каралдан тәуелді төрт бөлік тәуелсіздікке ұмтылып, 827 жылы Сицилияны мұсылмандар басып алғаннан кейін Византия Тиррен теңізінен толығымен оқшауланды. 864 жылы Папа Николай I-нің хатында Сардиния судьялары алғаш рет есімдері аталады, ал олардың тәуелсіздігі Папа Иоанн VIII-нің кейінірек жазған хатында анық көрінеді, онда оларды “князьдер” деп атады. Миешко I-нің Папа Иоанн XV-ке жазған хаты Юдикаттардың Польшада да белгілі болғанын және олардың ортағасырлық Еуропада беделді рөл атқарғанын көрсетеді. Сот дәуірінде Сардинияда шамамен 300 000 адам тұрған, олардың үштен бірінен астамы бос адамдар болды. Олар жергілікті басқарушылардың (әкімшілердің) билігіне бағынды, ал олар өз кезегінде судьяға бағынды (судья әділет таратып, әскерге басшылық етті). Шіркеу де күшті болды және бұл кезде Шығыс обрядын толығымен тастап кетті. 11 ғасырдың соңында Италияның Оңтүстігінен, Ломбардиядан және Прованстан келген Бенедикт, Камальдолез және басқа монахтар, әсіресе Монтекассино, Марсельдегі Сен-Виктор және Валломброза монастырлары, өте дамымаған жерде ауыл шаруашылығын дамытуға көмектесті. Монастырлардың мүліктерімен жасалған мәмілелерді тіркеген кондагилер (каталогтар, картулярийлер) 11-12 ғасырларда арал мен оның тілін зерттеу үшін маңызды дереккөз болып табылады. Сан-Пьетро-ди-Силки (Сассари) және Санта-Мария-ди-Бонаркадо монастырларының құлдар балалары туралы мәліметтері, аймақтар арасындағы ауыл шаруашылығының өмір салтының айырмашылығы әйелдердің тіршілік ету деңгейіне әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді, мүмкін қыз балаларды өлтіру арқылы. Санта-Мария-ди-Бонаркадо аббаттығында мал шаруашылығы басым және әйелдер экономикалық жағынан аз пайдалы болған орталық, таулы аймақтар болды; сол аймақтағы балалар арасында жыныстық қатынастар ерлерге қанағаттандырарлықтай басым. Ал Сан-Пьетро-ди-Силки аймағында, мал шаруашылығының азырақ дамыған аймағында, жыныстық қатынастар қалыпты деңгейде. Тарихи белгілі төрт Юдикат болды: Логудоро (немесе Торрес), Кальяри (немесе Плуминос), Арборея және Галлура. Кальяри, Арборея және Логудоро (сондай-ақ, мүмкін, Галлура) 11 ғасырда біраз уақытқа біріктірілген. Грегориандық реформаторлардың бастамалары Сардиния мен Италия арасындағы байланысты күшейтті, әсіресе судьялардың Монтекассино және Марсельдегі монастырлардан монахтар шақырып, монастырлар құруға деген ниеттері арқылы. 12 ғасырға қарай Сардинияның Юдикаттары, жасырын болғанымен, тарихтың тұмандылығынан көрінеді. Олар Рим Папасына адалдықтарын білдірді, ол оларды Пиза архиепископтығының билігіне қосты, бұл аралдағы Кальяри архиепископтығының ежелгі басымдығын жойды. Бір-бірімен жиі дауласып, Юдикаттар пизандықтар мен генуэздіктерге көптеген сауда жеңілдіктерін берді. Repubbliche Marinare (теңіз республикалары) көп ұзамай Сардиния экономикасының нағыз иелеріне айналды. 12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың басында төрт Юдикаттың барлығы шетелдік династиялардың билігіне өтті, ал жергілікті отбасылар екінші дәрежелі лауазымдарға ие болды. 1185 жылы Арборея Каталондық Сервера (Cervera Bas) әулетіне өтті, бірақ бұл келесі бірнеше онжылдықтар бойы дау тудырды. 1188 жылы Кальяри Пиза республикасынан Масса әулеті басып алды. Галлура 1207 жылы Висконти әулетіне, басқа да пизандық отбасыға, неке арқылы мұрагерлікке өтті. Тек Логудоро ғана жергілікті сардиниялық билеушілер тұсында соңына дейін сақталды. Алайда оның соңы ертерек болды. 1259 жылы соңғы судьясы Аделасия қайтыс болғаннан кейін ол Генуяға және Дориа мен Маласпина отбасыларына өтті. Тек бір жыл бұрын басқа Юдикаттар мен Пизандар Санта-Игияны қоршап алып, Кальяридің соңғы билеушісі Вильгельм III-ті құлатты. Галлура ұзақ өмір сүрді, бірақ Пизадағы Висконтидің жаулары 1288 жылы Данте Алигьеридің досы Ниноны, соңғы судьяны, қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Сол уақытта Сассари өзін Генуяға одақтас еркін коммуна деп жариялады. 14 ғасырдың басында Шығыс және Оңтүстік Сардинияның көп бөлігі, соның ішінде Кастель ди Кастро (Кальяри), Пиза мен делла Герардеска отбасының билігінде болды, олар маңызды кен қалашығын – Вилла ди Чиезаны (қазіргі Иглесиас) құрды. Алайда Арборея 1420 жылға дейін жалғыз жергілікті патшалық ретінде сақталды. Орта ғасырлардағы ең көрнекті сардиниялық тұлғалардың бірі – Элеонора Арборея 14 ғасырдың соңында сол аймақтың тең билеушісі болды; ол 1827 жылға дейін қолданылған заңдардың негізін қалады, ол Carta de Logu деп аталды.

Арагон тажы мен Испания империясындағы Сардиния патшалығы

1323 жылы король Яков II-нің ұлы Альфонсо басқарған арагондық әскер Оңтүстік Сардиниядағы Пальма-ди-Сульцис маңына түсті. Вилла-ди-Кьеза түскен соң, писандықтар Лукочистерна мен Кальяри шығанағында құрлықта да, теңізде де қайта жеңіліске ұшырады және 1326 жылға дейін Кастель-ди-Кастроны ғана ұстап, аралды тастап кетуге мәжбүр болды. Кальяри аймағы, сондай-ақ Галлура, 1297 жылы Папа Бонифаций VIII-нің жарлығымен құрылған Сардиния Корольдігінің бастапқы ядросының бір бөлігі болды, ол Арагон тажына қосылды. 1353 жылы Арбореяның Мариан IV Дория әулетімен одақтасып, арагондықтарға қарсы соғыс ашты, аралдың көп бөлігін басып алды, бірақ Кальяриді жаулап ала алмады. Санлури бейбіт шарты (1355) тыныштық кезеңін бастады, бірақ 1365 жылы жаушылық қайта басталды, Мариан IV бастаған Арборея, содан кейін 1391 жылдан бастап Бранкалеоне Дориа басқарды, аралдың көп бөлігін басып алды. Алайда, 1409 жылы арагондықтар сардиниялықтарды қолдау үшін келген генуэздік флотты талқандап, Санлури шайқасында Сот әскерін жойды. Арбореяның астанасы Ористано 1410 жылдың 29 наурызында түсті. Арбореяның соңғы судьясы Нарбонның Вильгельм II 1420 жылы 100 000 алтын флоринге арагондықтарға қалған жерлерін сатты. Тәуелсіздіктің жоғалтылуы, Арагонның (кейіннен 1479 жылдан бастап испандықтардың) қатаң үкімшілігі, өнімсіз феодализмнің енгізілуі, сондай-ақ Американың ашылуы Сардинияның тоқтаусыз құлдырауына әкелді. 1470 жылдары арагондықтарға қарсы маңызды көтеріліске Ористано графы Леонардо Алагон жетекшілік етті, ол вице-корольдік әскерін жеңді, бірақ кейіннен Макомер шайқасында (1478) талқандалды, бұл аралдың тәуелсіздігіне деген соңғы үмітін жойды. Солтүстік Африкалық қарақшылардың үздіксіз шабуылдары мен бірнеше оба эпидемиялары (1582, 1652 және 1655 жылдардан бастап) жағдайды одан әрі нашарлатты. 1527 жылы Франко-испан соғысы кезінде итальяндық Ренцо да Чери бастаған 4000 сарбаздық француз әскері аралдың солтүстігіне шабуыл жасап, Кастелларагонезаны қоршап алды, содан кейін Сассо және одан кейін Сассариді шамамен бір ай бойы тонады. 1566 жылы Кальяриде Сардинияның алғашқы баспаханасы құрылды, ал 1607 және 1617 жылдары Кальяри университеті мен Сассари университеті ашылды. 15-ғасырдың соңы мен 16-ғасырдың басында испандықтар аралды Османлылардың шабуылынан қорғау үшін жағалау бойында күзет мұнараларын (қазір "испан мұнаралары" деп аталады) салды. 1637 жылы граф Харкур бастаған француз флоты Ористаноны шамамен бір аптаға жуық тонады.

Савой әулеті тұсындағы Сардиния патшалығы

Сардиния 1700 және 1720 жылдар аралығында даулы аймақ болды. Испания мұрагерлік соғысынан кейін 1714 жылы император Карл VI-ға берілді, Испанияның Филипп V-і 1717 жылы аралды қысқа мерзімге қайтарып алды, бірақ 1720 жылы Еуропалық державалар Сицилияны Карл VI-ға, ал Сардинияны Савой үйіне бөліп берді, соның салдарынан Витторио Амедео II Сардиния патшасы болды. 1793 жылы сардиниялықтар француз басқыншыларын екі рет жеңді (Сардинияға француз экспедициясы). 1793 жылдың 23 ақпанында Сардиния флотының қолбасшысы Доменико Миллерир Маддалена архипелагының жанында француз республикасының флотын жеңді, оның құрамында лейтенант шенімен жас және болашақ Франция императоры Наполеон Бонапарт та болды. Миллерир Италия әскери-теңіз флотының алғашқы Әскери Еңбегі үшін алтын медалін алды. Сол айда сардиниялықтар Кальяри астанасының жанындағы Кварту Сант-Элена жағажайына француз десантының түсуіне тырысуын тоқтатты. Осы жетістіктерінің нәтижесінде дворяндар мен дін қызметкерлерінің өкілдері (Стаменти) Италия материгінің тұрғындарымен тең құқықтарға ие болу үшін Сардиния королі Виктор Амадей III-ке бес талап қойды, бірақ олардың өтініші қабылданбады. Осы наразылықтың салдарынан 1794 жылдың 28 сәуірінде Кальяридегі көтеріліс кезінде Пьемонттың екі шенеунігі қаза тапты. Бұл бүкіл аралдағы көтерілістің бастауы болды ("Moti rivoluzionari sardi" немесе "Vespri sardi"), ол 1794 жылдың 28 сәуірінде (қазіргі күні sa die de sa Sardigna ретінде аталады) астана Кальяриден бірнеше күнге әскери шенеуніктерді қуумен аяқталды. 1795 жылдың 28 желтоқсанында феодализмге қарсы Сассаридегі көтерілісшілер, негізінен Логудоро аймағынан келгендер, қаланы басып алды. 1796 жылдың 13 ақпанында көтерілістің таралуын болдырмау үшін вице-король Филиппо Вивальда Сардиния судьясы Джованни Мария Анжиоға Альтернос рөлін берді, яғни вице-корольдің орынбасары болды. Анжиои Кальяриден Сассариге көшіп барды, ал сапары барысында барлық ауылдар көтеріліске қосылды, феодализмді жоюды талап етіп, аралды тәуелсіз республика деп жариялауға ниеттенді, бірақ оған лоялист күштері жетіспегендіктен Парижге қашып, Сардинияны басып алып, тәуелсіз республикаға айналдыру үшін француздерден қолдау сұрады. Бұл көптеген теріс әрекеттерге әкелді, өйткені реформа жер иелеріне басымдық берді, ал кедей сардиниялық шаруалар мен малшылар коммуналдық құқықтардың жойылуына және жердің сатылуына куә болды. 1868 жылғы Нуорезе Су Конноту ("Бұрыннан белгілі") көтерілісі сияқты көптеген жергілікті көтерілістер король армиясымен басып зорлықталды, нәтижесінде өткенге оралуға және бір кездері жалпы пайдалануда болған жерге құқықты қайта бекітуге әрекет жасалды. 1847 жылы король Карл Альберт тұсында Сардиния мен Италия материгі арасындағы барлық әкімшілік айырмашылықтар жойылды, бұл "Толық бірігу" деп аталды: бұл маневр корольдіктің барлық тұрғындарына тең құқықтар берудің жалғыз мүмкіндігі ретінде ұсынылды, бұл біртұтас мемлекетке және болашақ біріккен Италияның негізгі заңнамасына айналады. 18-19 ғасырларда жаңа қала құрылысы жоспарлары мен жаңа ауылдар (мысалы, Карлофорте, Каласетта және Санта-Тереза-ди-Галлура) іске асырылды. Олар көбінесе қазіргі Италия патшалығының астанасы болған Туриннің қалалық моделін ұстанды. Король Карло Феличе тұсында жаңа инфрақұрылымдар салынды. Оңтүстіктен (Кальяри) солтүстікке (Сассари) дейінгі негізгі жол жақсартылды (жол бүгінге дейін сақталған және әлі де Карло Феличе есімін алып жүреді). Сонымен қатар, Гулнара сияқты бу кемелерін пайдалана отырып, арал мен Генуя арасындағы алғашқы паромдық байланыс орнатылды. Алғашқы темір жол 1871 жылы ашылды. 19 ғасырдың соңына қарай Корольдік темір жолы 30 локомотив, 106 жолаушылар вагоны және 436 жүк вагоны алды. Экономика негізінен бірінші секторға (ауыл шаруашылығы және қой шаруашылығы) және кен өндіруге бағытталған. Сардинияда жұмыс істейтін кен қоғамдарының көпшілігі сардиниялық емес капиталға тәуелді болды. Алайда 1848 жылы сардиниялық кәсіпкер Джованни Антонио Санна Монтевиккио кенішінің меншігіне ие болды, осылайша Корольдіктің үшінші бай адамы атанды.

Италия Корольдігі

Бұл кезде Сардинияның көптеген ормандары Пьемонт тұрғындарына теміржол төсегі үшін қолданылатын ағаш сияқты шикізаттармен қамтамасыз ету үшін кесілді. Сардинияға келген әрбір саяхатшының мақтаған алғашқы табиғи ормандардың кеңейуі ғасыр соңында 100 000 гектардан аспайтын шамаға дейін төмендеді. 1861 жылы Италия біріккен кезде Сардиния Корольдігі Италия Корольдігіне айналды. 1855 жылдан бастап ұлттық батыр Джузеппе Гарибальди Маддалена архипелагындағы Капрера аралының көп бөлігін сатып алып, Ницца қаласын жоғалтқаннан кейін сол жерге көшіп кетті. Оның үйі, шаруашылығы және қабірі қазір Сардиниядағы ең танымал мұражай (Compendio Garibaldino) болып табылады. 1883 жылы Кальяри мен Сассари арасында алғашқы пойыз жүрді, ал осы онжылдықта жолдар, тоғандар, мектептер, канализация және су құбырлары сияқты барлық қазіргі заманғы инфрақұрылымдық объектілер, негізінен қалаларда салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бригада Сассаридің сардиниялық сарбаздары өзгеше батылдықтарымен көзге түсті, олардың көптегені алтын медальдармен және басқа да наградалармен марапатталды. Соғыстан кейін, Ирландияның тәуелсіздігіне орай, бұрынғы жауынгерлер Сардинияның ұлттық қозғалысы – Сардиниялық әрекет партиясын құрды, бірақ ол 1926 жылы таратылды. 1924 жылы Бенито Муссолини басқаратын Италия Парламенті экономикалық дамуды ынталандыру үшін инфрақұрылымды дамытуға бір миллиард лиралық бюджетті қарастыратын заңды (la legge del miliardo деп аталды) қабылдады. Алайда, қарастырылған қаражаттың көп бөлігі, негізінен Кальяриде ғана бөлінді. 1926 жылы жазушы Грация Деледда әдебиет бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды. Фашистік кезеңде автоархия саясатын жүзеге асыру барысында аралдың төңірегіндегі көптеген батпақтар кептіріліп, жаңа шаруашылық қоғамдар құрылды. Басты қоғамдар Ористано аймағында орналасқан, онда Венето және Фриулиден келген адамдар тұратын Муссолиниа ауылы (қазіргі Арборея) және Нура аймағындағы Альгеро қаласының жанындағы Фертилия, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Югославиядан келген Истрия және Далмация тұрғындарымен қоныстанды. Сондай-ақ, сол кезде тау-кен өндірісінің орталығы болған Карбония қаласы да салынды. Көптеген егістік жерлерді кептіру және тау-кен өндірісінің өсуі материктен көптеген қоныс аударушылар мен иммигранттардың келуіне жағдай жасады. Фашистік режимнің аймақтағы қарсыластарын жазалауы қатал болды. Ауылдық Сардиния фашистік мемлекетке қызығушылық танытпады, ал қалалардағы буржуазия, олардың кейбіреулері итальяндықтармен қайта қоныстандырылды, аралдағы ең жақтас қолдаушылары болды. Италия Коммунистік партиясының негізін қалаушылардың бірі Антонио Грамши тұтқындалып, түрмеде қайтыс болды. Анархист Микеле Ширу Бенито Муссолиниге жасалған сәтсіз қастандық әрекетінен кейін өлім жазасына кесілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сардиния бомбалау ошағы болды; 1940 жылдан бастап Оккупациялық күштер оның әуежайларын Жерорта теңізі арқылы шабуылдар үшін пайдаланды, ал 1943 жылдан бастап арал одақтастардың әуе шабуылына түсті, Кальяри және Альгеро қалалары қатты қирады. (1940 жылдың қыркүйегінде Италия соғысқа кіргеннен кейін көп ұзамай Корольдік теңіз күштерінің әуе кемесі де әуе шабуылын жүргізді.) 1943 жылы неміс әскерлері итальяндықтар басып алған Сардиния мен Корсикаға орналасты. Шілде айының соңына қарай Сардиниядағы көптеген әуежайлар одақтастардың әуе шабуылынан пайдасыз болды. 1943 жылдың жазында одақтастар Сицилияға шабуыл жасау үшін Оккупациялық күштердің назарын аудару мақсатында Сардинияға бірнеше диверсиялық шабуылдар, "Гавторн" операциясын жүргізді. "Минцет" операциясы – Оккупациялық күштердің барлау қызметін олардың Оңтүстік Еуропаға жоспарлаған шабуылы Балқан және Италияда жүзеге асырылатынына және Сардинияға шабуыл жасалатынына сендіру үшін одақтастар жүргізген күрделі алдау амалы. Бұл Сицилиядан, шабуылдың нақты нысанынан, Оккупациялық күштерді бұрып жіберуге мүмкіндік берді. Соғыс Сардинияда 1943 жылдың қыркүйегінде Италияның Кассибильдегі капитуляциясынан кейін Вермахттың Корсикаға кетуімен аяқталды, ал арал Оңтүстік Италиямен бірге босатылды. Одақтас әскерлері 1943 жылдың 14 қыркүйегінде Сардинияға қонды, ал соңғы неміс әскерлері 18-і күні қуылды.

Италия Республикасы мен Сардинияның автономиясы

1946 жылы сардиниялықтардың 60% астамы монархияны қолдады, Оңтүстік Италиядағы көрсеткішпен бірдей, бірақ бірнеше күннен кейін Италия республика болып жарияланды. 1948 жылы Сардиния автономды аймақ мәртебесін алды, бұл Юдикат дәуірінен бергі өзін-өзі басқарудың ең жоғары деңгейі болғанымен, көптеген сардиниялықтардың күтілгенін толыққанды қанағаттандырмады. Алғашқы аймақтық сайлау 1949 жылғы 8 мамырда өтті. 1951 жылы Рокфеллер қорының қолдауымен безгек ауруы толығымен жойылды. Бұл, негізінен, НАТО үшін жасалған болатын. Қазіргі таңда Италиядағы итальяндық және американдық әскери объектілердің 60% Сардинияда орналасқан, ал оның аумағы Италияның барлық аумағының оннан бір бөлігінен де кем, халық саны барлығының 2,5% аспайды; сонымен қатар, олар 35 000 гектардан астам аумақты алып жатыр, онда қару-жарақ сынақтары жүргізіледі және Италиядағы әскери жарылғыш заттардың 80% осы жерде қолданылады. Осыдан бері жергілікті наразылық қозғалысы әскери қызметтің қоршаған ортаға тигізетін зиянына қатысты үлкен алаңдаушылық білдіріп келеді. Дегенмен, 1973 жылдан бастап халықаралық мұнай дағдарысы нәтижесінде мұнай-химия өнеркәсібінде жұмыс істеген мыңдаған жұмысшы жұмыссыз қалды. Әсіресе, сәтсіз индустриаландыру жоспарларының салдарынан Сардиния Италиядағы ең ластанған аймаққа айналды, 445 000 гектардан астам ластанған топырақты қайта жаңарту қажет. Экономикалық дағдарыс пен жұмыссыздық қылмыстың өсуіне ықпал етті, бұл Anonima sarda сияқты ұрлық және саяси бұзықшылықтардың көбеюінен көрінеді: 1970-ші жылдар мен 1980-ші жылдардың басында бірнеше коммунистік және ұлтшыл радикалды топтар, ең танымалдары Барбагия Росса және Сардиния қарулы қозғалысы (MAS) бірнеше террористік әрекеттерге қатысты. Екі жылдың ішінде (1987-1988 жж.) 224 жарылыс оқиғасы тіркелді. 1983 жылы алғаш рет ұлттық партияның өкілі, Сардиния әрекет партиясының (Partidu Sardu Partito Sardo d'Azione) мүшесі аймақтық парламенттің президенті болып сайланды. Алайда, 1980-ші жылдары тәуелсіздікке ұмтылған одан да радикалды қозғалыстар пайда болды, олардың кейбіреулері тіпті 1990-шы жылдары партияларға айналды. 1999 жылы, Италияның Сардиниядағы ассимиляциялық саясатының ұзақ кезеңінен кейін, аралдағы жергілікті тілдер елдің «тарихи тілдік азшылықтары» ретінде танылды және итальян тілімен қатар ресми мәртебеге ие болды. Жағалау және ішкі аймақтар арасындағы айырмашылық та байқалады. Жағалау аймақтары әрқашан сыртқы ықпалға көбірек ашық болған. Бүгінгі таңда Сардиния өзінің жағалауларымен (Ла Маддалена, Коста Смеральда), Сассаридің солтүстік-батыс жағалауымен (Альгеро, Стинтино, Кастельсардо) және Кальяримен танымал, өйткені оларға кемемен де, ұшақпен де оңай жетуге болады. Бүгінде Сардиния Еуропалық Одаққа еніп келе жатқан аймақ, экономикасы туризм мен үшінші секторға бағытталған, әртараптанған. Соңғы жиырма жылдағы экономикалық күш-жігер аралдың деп саналатын кемшіліктерін азайтуға көмектесті, мысалы, төмен бағалы әуе компаниялары мен ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың дамуына ықпал етті, CRS4 (Сардиниядағы Алдыңғы қатарлы зерттеулер, зерттеулер және даму орталығы) арқасында. CRS4 1995 жылы алғашқы итальяндық веб-сайтын жасады және веб-поштаны ойлап тапты, бұл аралда Video On Line (1993), Tiscali (1998) және Andala UMTS (1999) сияқты бірнеше телекоммуникациялық компаниялар мен интернет-провайдерлердің пайда болуына әкелді.