Кіріспе
Қаптама – темір немесе болаттан, былғарыдан (шикі теріден), сүйектен немесе қоладан жасалған, көлденең қатарларға тігілген шағын тікбұрышты тақталардан (қабықшалар немесе ламеллалар) жасалған дене қаруы. Ламеллярлық қару-жарақ Орталық Азияда, Шығыс Азияда (әсіресе Қытайда, Жапонияда, Моңғолияда және Тибетте), Батыс Азияда және Шығыс Еуропада кең уақыт аралығында қолданылған. Ламеллярлық қару-жараққа қатысты ең алғашқы дәлелдер Таяу Шығыстағы Нео-Ассирия империясының (б.з.д. 911–609) мүсіндік өнерінен табылды. Ламеллярлық қару-жарақты ламинарлық қару-жарақпен шатастырмау керек, ол қабықшалар емес, көлденең қатарлар немесе қатты бронь пластиналарының жолақтарынан (ламалар деп аталады) жасалған пластиналы қару-жарақтың туысқан түрі. Ламеллярлық қару-жараққа қарағанда, ламинарлық қару-жарақ қатты көрінетін, бірақ ішкі жағы қатты емес бронь жолағын құру үшін бір-біріне тігілген жеке қабықшалардан жасалады.
Lamellar armour is a type of body armour, made from small rectangular plates (scales or lamellae) of iron or steel, leather (rawhide), bone, or bronze laced into horizontal rows. Lamellar armour was used over a wide range of time periods in Central Asia, Eastern Asia (especially in China, Japan, Mongolia, and Tibet), Western Asia, and Eastern Europe. The earliest evidence for lamellar armour comes from sculpted artwork of the Neo Assyrian Empire (911–609 BCE) in the Near East. Lamellar armour should not be confused with laminar armour, a related form of plate armour which is made from horizontal overlapping rows or bands of solid armour plates (called lames) rather than scales. By comparison, lamellar armour is made from individual armour scales, which are laced together to form a strip of armour which appears to be solid but is not.
Сипаттама
Ламелдік броня шағын тілімшелерден тұрады, олар "ламелла" немесе "ламель" деп аталады, және әдетте көлденең қатарлармен соғылып, бір-бірімен байланыстырылады. Ламелла металдан, қайнатылған былғарыдан, мүйізден, тастан, сүйектен немесе одан да экзотикалық материалдардан жасалуы мүмкін. Металл ламеллалар коррозияға қарсы тұру үшін немесе әсемдеу үшін лакталған болуы мүмкін. Ламелдік броня, сыртқы түрімен ұқсас болғанымен, қабықшалы бронядан өзгешелігі – матаға немесе былғарыға тігілмейді (бірақ көбінесе төселген іш киімнің үстінен киіледі). Азияда ламелдік броня қабықшалы бронядан басымдыққа ие болды, себебі ламелдік броня пайдаланушының қозғалысын қабықшалы броняға қарағанда әлдеқайда аз шектеді.
Пайдалануы мен тарихы
Ең ерте дәлелдер ерте темір дәуірі ассириялықтарын, Жаңа ассириялық империя кезінде осы түрдегі қару-жарақ дамуының және таралуының бастаушылары ретінде көрсетеді. Ниневи мен Нимрудтағы рельефтерде бейнеленген көптеген шайқас көріністерінде, б.з.б. 8 және 7 ғасырлардағы Ашурнасирпал мен Ашурбанипалдың жеңістерін еске түсіретін жүздеген ассириялық сарбаздар – жаяу әскер мен атты әскер – ламелладан жасалған кирасса киген күйінде бейнеленген. Бұл кирассалар иықтан белге дейін жетеді, ал көптеген жағдайларда олардың қысқа, жабық жеңдері бар. Егер біз бейнелерді дұрыс деп қабылдасақ және құрылыс әдісін сөзбе-сөз аударсақ, онда кейінгі үлгілерден өзгеше келетін ламеллярлық қару-жарақ түрімен бетпе-бет келеміз. Ламеллярлық қару-жарақ көбінесе жеке киілетін немесе басқа қару-жараққа, мысалы, тізбекті поштаға (mail hauberk) қосымша ретінде тағылатын. Ламеллярлық кирасса әсіресе рустар, моңғолдар, түркілер, аварлар, басқа да дала халықтары, сондай-ақ лангобардтар сияқты көшпелі халықтарда танымал болды, себебі оны жасау және күту оңай болды. Ламеллярлық шлемдерді де көшпелі дәуір мен ерте ортағасырлық халықтар қолданған. Ламеллярлық қару-жарақ Мысырда б.з.б. 17 ғасырға жататын мәдениеттік қабатта табылды. Сумерлік және ежелгі Египеттік барельефтердегі әскерлердің бейнелері, әсіресе көлік құралдарын жүргізушілер, ламеллярлық қару-жарақтың ең ерте мысалдары ретінде қарастырылған, бірақ археологиялық жазбаларда ламеллярдың ықтимал үлгілері тек ассириялықтар дәуірінде (шамамен б.з.б. 900–600 жылдар) пайда болды. Ассириялық қару-жарақтардың табылдырылған орындарында (көбінесе жеке немесе байланыссыз таразылар) таразылы қару-жарақ ретінде анық жіктелетін мысалдар бар, сондай-ақ ламелляр болып көрінетін басқалары да бар, ал олардың мақсатын анықтау қиын болған көптеген табылмалар бар. Екі түрдің қайсысы көп қолданылғандығы талқыланып жүр. Ламеллярды осы уақыттан бастап 19 ғасырға дейін түрлі мәдениеттер қолданған. Ламеллярлық қару-жарақ көбінесе феодалдық Жапонияның самурайлар класымен байланысты, бірақ ол ежелгі және ортағасырлық Қытайда, Кореяда және Моңғолияда да кеңінен қолданылған. Ламеллярды Ресейдің Шығыс аймақтарында, Сібір тайпалары мен сарматтар да қолданған. Ламеллярлық қару-жараққа қатысты мәліметтер Еуропаның әртүрлі елдерінде де табылды.
Қытайлық ламельдік бронь
Ежелгі Қытайда б.з.б. V ғасырда ламелдік қару-жарақ пайда болды. Ол жеке қару-жарақ бөліктерінен (ламелла, жекеше ламелла) тұрды, олар тігілген немесе баумен байланыстырылып, толық қару-жарақ жиынтығын құрады. Көп ламелладан жасалған темір дулығалар бұрынғы бір бөліктен жасалған қола дулығалардың орнын баса бастады. Хэбэй провинциясының И уезінде табылған бір мысал 89 ламелладан тұрды. Мысалы, Цинь әулетінің терракота армиясы шен және әскери бөлімге сәйкес алты (6) немесе жеті (7) түрлі ламелдік қару-жарақ киген болып бейнеленген. Хан әулетінің археологиялық қазбаларында ламелдік қару-жарақтың көптеген түрлері табылды. Ламелдік қару-жарақ ежелгі дәуірден бастап орта ғасырға дейін қолданылып, одан әрі Цин әулетіне дейін пайдаланылды.
Византиялық ламельді бронь
Ламелляр көптеген тарихи дереккөздерде Византия сарбаздары, әсіресе ауыр атты әскерлерде бейнеленген. Жаңа Англия университетінен (Австралия) Тимоти Доусонның жақындағы зерттеулері Византия ламеллярлық қаруы тілген қарудан едәуір артық болғанын көрсетеді.
Жапондық ламельдік бронь
Ламеллярлық қару-жарақ шамамен 5-ші ғасырда Жапонияға жеткен, самурай кастасының пайда болуына дейін. Жапондық ламеллярлық қару-жарақтың алғашқы түрі кейко деп аталатын, жеңсіз күрмеңке және бас киімнен тұрды. Хэйан дәуірінің ортасында ламеллярлық қару-жарақ самурайлардың қару-жарағымен байланысты болатын пішінге ие бола бастады. Хэйан дәуірінің соңында жапондық ламеллярлық қару-жарақ Ō yoroi деп аталатын толыққанды самурай қару-жарағына айналды. Жапондық ламеллярлық қару-жарақ жүздеген, тіпті мыңдаған жеке былғарыдан (шикі теріден) немесе темірден жасалған, лакталған және қару-жарақ жолақтарымен тігілген козан деп аталатын ламельдерден құралды. Бұл өте уақытты талап ететін процесс болды. Жапондық ламеллярлық қару-жарақты құрайтын ең көп таралған екі түрлі ламель – тар немесе кіші ламельдерден жасалған хон козан және кең ламельдерден жасалған хон иёзан болды.