Кіріспе
Қорғаныс, дене жарақаты немесе зақымданудан қорғау үшін қолданылатын жабын.
Бронекостюм (Британдық ағылшын) немесе броня (Америкалық ағылшын; орфографиялық айырмашылықтарды қараңыз) – затты, адамды немесе көлікті дене жарақаты немесе зақымданудан, әсіресе тікелей соққыға түсетін қарулардан немесе оқ-дәрілерден, соғыс кезінде немесе қауіпті ортадан немесе іс-әрекеттен (мысалы, велосипед тебу, құрылыс алаңдары және т.б.) қорғауға арналған жабын. Жеке броня сарбаздар мен соғыс жануарларын қорғау үшін қолданылады. Көлік бронясы соғыс кемелерінде, бронетранспортты ұрыс машиналарын және кейбір соғыс ұшақтарында, көбінесе жердегі шабуыл ұшақтарында қолданылады. "Броня" терминінің екінші мағынасы – бронетанктік күштерді, бронетехниканы және олардың соғыстағы рөлін сипаттау. Бронетанктік соғыстың дамуынан кейін танктер мен механикаландырылған жаяу әскерлер және олардың жауынгерлік құралымдары жиынтығында "броня" деп атала бастады.
Этимология
"Армора" сөзі орта ғасырларда көне француз тілінен туындаған. 1297 жылдан бастап ол "мейірімділік, жауынгерлік кезеңде киілетін қорғаныс жамылғысы" ретінде қолданыла бастады. Сөздің бастауы көне француз тіліндегі "armure" сөзі, ал ол латын тіліндегі "armatura" сөзінен шыққан, яғни "қару-жарақ және/немесе жабдық" мағынасын береді. Бұл сөздің түбірі "armare" – "қару немесе жабдық" дегенді білдіреді.
Жеке
Қарулы киімдер адамзат тарихында барлық уақытта қолданылып келген. Ол әртүрлі материалдардан жасалған, бастапқыда қорғану үшін былғары мен мата қолданылса, кейін тізбекті қару және металл пластиналар пайда болды, ал қазіргі заманда композиттік материалдар қолданылуда. Әскери тарихтың көп бөлігінде жеке металл қарулы киімдерді жасау технологиясы мен оны қолдану басымдық құрды. Қару-жарақ көне заманның көптеген маңызды технологияларының дамуына түрткі болды, оның ішінде ағашты қабаттау, кен өндіру, металл тазарту, көлік құралдарын жасау, былғары өңдеу және кейіннен әсем металл өңдеу. Оның өндірісі өнеркәсіптік революцияға әсер етті және металлургия мен инженерияның коммерциялық дамуын одан әрі жетілдірді. Қару-жарақ отты қарудың дамуына ең үлкен ықпал еткен фактор болды, бұл өз кезегінде соғыс өнерін түбегейлі өзгертті.
Тарих
Қару-жарақтарды дамытудың маңызды факторлары оның өндірісінің экономикалық және технологиялық талаптары болып табылады. Мысалы, толық пластиналық қару-жарақ ортағасырлық Еуропада сумен қуатталатын соққы машиналары пластиналарды жылдамырақ және арзанырақ жасауға мүмкіндік берген кезде пайда болды. Кейде қару-жарақтардың дамуы, соғыс алаңындағы күшті қарулардың дамуымен қатар жүрді, қару жасаушылар жылдамдықты жоғалтпай, жақсырақ қорғаныс құруға тырысты. Еуропа тарихындағы белгілі қару-жарақ түрлеріне рим легиондарының lorica hamata, lorica squamata және lorica segmentata, ерте ортағасырлық кезеңнің пошталық гауберкі, сондай-ақ кейінгі ортағасырлық және Ренессанс дәуіріндегі салт аттылары киген толық болаттық қару-жарақ, ал Бірінші дүниежүзілік соғыстың бастапқы жылдарына (1914–1915) дейін бірнеше еуропалық елдердегі ауыр атты әскерлер киген көкірек және арқалық пластиналар жатады. Феодалдық Жапонияның самурайлары 19 ғасырға дейін жүздеген жылдар бойы түрлі қару-жарақтарды пайдаланған.
Ерте кездері
Жапонияда 4-ші ғасырда кеудеқалқандар мен дулығалар жасалған. Жаяу әскерлер киетін танко және атты әскерлер киетін кейко – екі жапондық қару-жарағының самурайлар пайда болуына дейінгі түрлері, олар темір пластиналардан жасалып, былғары баулармен байланыстырылған. Жапондық қабыршақты қару-жарақ (кейко) Корея арқылы өтіп, шамамен 5-ші ғасырда Жапонияға жеткен. Бұл алғашқы жапондық қабыршақты қару-жарақтар жеңсіз көйлек, шалбар және дулыға түрінде болған. Қару-жарақ әрқашан бүкіл денені жауып тұрмаған; кейде тек дулыға мен аяқ пластиналары киілетін. Дене мүшелерінің қалған бөлігі әдетте үлкен қалқанмен қорғалған. Әскерлерін осылай жарақтандырған әскерлердің мысалы – ацтектер (13-15 ғасырлар). Шығыс Азияда әртүрлі мәдениеттер әртүрлі уақытта әртүрлі қару-жарақ түрлерін қолданған, соның ішінде қабыршақты қару-жарақ, қабатты қару-жарақ, ламинарлы қару-жарақ, тігілген қару-жарақ, тігілген пошта, пластиналы қару-жарақ және бригандин. Тан, Сун және ерте Мин дәуірлерінде кеудеқалқандар мен пластиналар (мингуанчжия) да қолданылған, соғыс офицерлері үшін олар күрделірек нұсқаларда жасалған. Қытайлар сол кезде бүкіл денесін жауып-жауып тұрғаннан гөрі "маңызды" дене бөліктері үшін жартылай пластиналарды қолданған, себебі көп пластиналы қару-жарақтар олардың жекпе-жек өнерінің қозғалысына кедергі келтіретін. Дене мүшелерінің қалған бөлігі матамен, былғарымен, қабыршақпен немесе тау үлгісімен жабылған. Цинь династиясынан бұрынғы уақытта былғарыдан жасалған қару-жарақ әртүрлі жануарлардан, тіпті мүйізқара сияқты экзотикалық жануарлардан жасалған. Бір-біріне байланысқан темір сақиналардан жасалған пошта, кейде "желілі пошта" деп аталады, б.з.д. 300 жылдан кейін пайда болған деп есептеледі. Оның ойлап табушылығы кельттерге жатқызылады; римдіктер олардың дизайнын қабылдаған деп саналады. Бірте-бірте, осал жерлерді қорғау үшін темірден жасалған қосымша пластиналар немесе дискілер қосылған. Қол-аяқ бөліктеріне қатайтылған былғары және тігілген конструкция қолданылған. Тақтадан жасалған қару-жарақ дамытылған, ол мата немесе былғарыдан жасалған көйлек ішіне тігілген үлкен пластиналардан тұратын.
Кейін
16 ғасырдың ортасынан бастап, біртіндеп, жаяу әскерлердің салмағын жеңілдету үшін бір-бірлеп броня элементтері алынып тасталды. Арқа және кеуде бронялары 18 ғасырдың соңына дейін, сондай-ақ Наполеон дәуірінде көптеген еуропалық жеңіл атқыштар бөлімдерінде, 20 ғасырдың басына дейін қолданыла берді. Олар пайда болғаннан бастап, мылтықтар броняны тесіп өте алатындықтан, атты әскерлер отқа ерекше назар аударуға мәжбүр болды. Жапонияда броня 19 ғасырдың соңына дейін қолданылып келді, ал броня қолданылған соңғы ірі шайқас 1868 жылы болды. Самурай бронясы 1877 жылы Сацума көтерілісі кезінде соңғы рет қысқа мерзімге қолданылды. Шығаршылар дәуірі аяқталғанына қарамастан, броня көптеген салаларда қолданыла берді. Америка Азамат соғысындағы сарбаздар темір және болаттан жасалған жилеттерді көшпелі сатушылардан сатып алды (екі тарап та стандартты жабдық ретінде броняны қарастырды, бірақ қабылдамады). Кейбір жилеттер оқтарды тоқтатып, өмір сақтап қалды, ал басқалары нашар сапалы болды және сарбаздар үшін трагедияға әкелді. Дегенмен, көптеген сарбаздар ұзақ жорықтардағы қосымша салмақ пен әріптестерінен қорқақтар деп естігендері үшін жилеттерден бас тартты. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, мыңдаған француз куирассиерлері неміс атты әскерімен шайқасуға шықты. Сол кезде олардың жылтыр металл бронялары қара бояумен жабылған, ал Наполеон стиліндегі әсем шлемдері күн сәулесінің шағылысуын азайту үшін матамен оралған, осылайша жауға олардың орналасқан жерін білдірмейтін. Олардың бронясы тек штык, қылыш және сүңгі сияқты кескіш қарулардан қорғануға арналған еді. Атты әскерлер, кем дегенде, қорғанышқа ие болатын окоптары бар жаяу әскерлерден өзгеше, қайталанатын мылтықтардан, пулеметтерден және артиллериядан сақтануға тиіс болды.
Қазіргі
Бүгін баллистикалық матадан (мысалы, кевлар, динема, таварон, спектр және т.б.) жасалған баллистикалық жилеттер, сондай-ақ керамикалық немесе металл пластиналар полиция қызметкерлері, күзетшілер, түзету мекемелерінің қызметкерлері және кейбір әскери бөлімдерде кең таралған. АҚШ армиясы Interceptor бронежилетін қабылдады, ол бронежилеттің алдыңғы, бүйірлік және артқы бөліктерінде жетілдірілген шағын қарудан қорғауға арналған енгізілімдерді (ESAPIs) пайдаланады. Әрбір пластина 7.62×51 НАТО АП оғынан 3 рет атуды қоса алғанда, әртүрлі оқ-дәрілерді тоқтатуға қабілетті. Dragon Skin – сынақтан өтіп жатқан тағы бір баллистикалық жилет, бірақ нәтижелері әртүрлі. 2019 жылға қарай, ол дәстүрлі пластиналармен салыстырғанда тым ауыр, қымбат және сенімсіз деп танылды, сондай-ақ қазіргі АҚШ IOTV бронежилетімен салыстырғанда қорғаныс мүмкіндіктері төмен, тіпті сынақтар кезінде IBA-дан нашар деп бағаланды. Ұлыбритания қарулы күштерінде Osprey деп аталатын жеке бронежилеттері бар. Ол АҚШ-тың жақсартылған сыртқы тактикалық жилетімен және қазіргі солдаттардың тақта тасымалдау жүйесі мен модульдік тактикалық жилетімен салыстырылатын стандартқа сай келеді. Ресей қарулы күштерінде де 6В43 деп аталатын, нұсқасына байланысты 6В45-ке дейінгі бронежилеттер бар. Олардың бронежилеттері GOST жүйесі бойынша жасалған, бұл аймақтық жағдайларға байланысты жалпы қорғаныс деңгейін техникалық тұрғыдан жоғарылатады.
Көлік құралы
Қару-жарақ үшін алғашқы заманауи өндіріс технологиясын әскери-теңіз күштері темір қабықталған соғыс кемелерін құрылысында қолданды, және ол дамуының шыңына соғыс кемесінде жетті. Алғашқы танктер Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалды. Әуедегі қару-жарақтар Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері ұшқыштар мен ұшақ жүйелерін қорғау үшін пайдаланылып келеді. Қазіргі құрлық әскерлерінде қару-жарақ түсінігі жауынгерлердің шайқастағы рөлін де қамтиды. Қарулы күштердің дамуынан кейін механикаландырылған жаяу әскерлер бронетехникаға мінгізілді және көп жағдайда жеңіл жаяу әскерлерді ығыстырды. Қазіргі заманғы бронетанктік соғыста танктермен және жаяу әскердің ұрыс машиналарынмен жабдықталған бронетанктік бөлімдер тарихи ауыр кавалерия, жеңіл кавалерия және драгун рөлін атқарады, сондай-ақ бронетанктік соғыстың бір саласына жатады.
Кемелер
Бірінші темірлі жауынгерлік кеме, темір бронясы бар ағаш қаңқасы, француздық "Gloire" темір кемесі, 1859 жылы француз теңіз флоты құрамына еніп, британдық Корольдік теңіз флотын қарсы шаралар қабылдауға итермеледі. Келесі жылы олар екі есе үлкен және темір қаңқасы бар темір бронялы кеме жасады. 1862 жылы Америка Азамат соғысы кезінде екі темір кеме арасындағы алғашқы шайқастан кейін, темір кемелердің ең қуатты әскери кеме ретінде бронясы жоқ саптық кемелерді ығыстырғаны анық болды. Темір кемелер әртүрлі мақсаттарға арналды, оның ішінде ашық теңіздегі жауынгерлік кемелер, жағалау қорғаныс кемелері және алыс қашықтықтағы крейсерлер. 19-шы ғасырдың соңындағы әскери кемелердің қарқынды дамуы темір кемені ағаш қаңқалы, бу машиналарына қосымша желкендері бар кемеден, 20-шы ғасырдағы болаттан жасалған, мұнаралы жауынгерлік кемелер мен крейсерлерге айналдырды. Бұл өзгеріске ауыр теңіздік қарулардың (1880-ші жылдардағы темір кемелер теңізде орнатылған ең ауыр қарулардың кейбіреулерін тасыды), жетілдірілген бу машиналары және болаттан кеме жасауға мүмкіндік берген металлургиядағы жетістіктер ықпал етті. Темір кемелер дәуіріндегі өзгерістердің жылдамдығы көптеген кемелердің құрылысы аяқталғаннан кейін дереу ескіргенін және теңіз тактикасының тұрақсыз болғанын көрсетті. Көптеген темір кемелер теңіз шайқасының маңызды қарулары саналатын тарау немесе торпеданы пайдалану үшін жасалды. Темір кемелер дәуірінің нақты аяқталуы жоқ, бірақ 1890-шы жылдардың соңына қарай "темір кеме" термині қолданыстан шықты. Жаңа кемелер көбінесе стандартты үлгіде жасалып, жауынгерлік кемелер немесе броненосстық крейсерлер деп белгіленді.
Пойыздар
Қарулы пойыздар 19 ғасырдың ортасынан 20 ғасырдың ортасына дейін пайдаланылды, оның ішінде Америка Азамат соғысы (1861–1865), Франко-пруссия соғысы (1870–1871), Бірінші және Екінші Буер соғыстары (1880–1881 және 1899–1902), Польша-Совет соғысы (1919–1921), Бірінші (1914–1918) және Екінші дүниежүзілік соғыстар (1939–1945) және Бірінші Индокитай соғысы (1946–1954). Қарулы пойыздарды ең көп пайдаланған кезең Ресей Азамат соғысы (1918–1920) болды.
Қарулы жауынгерлік көліктер
Ежелгі қоршау машиналары әдетте ағаштан жасалған бронямен қорғалған, көбінесе ылғалды терілермен немесе жұқа металлмен жабылған, осылайша оларды оңай өртеуге болмайтын еді. Орта ғасырдағы соғыс арбалары да осыған ұқсас броняланған, атпен жететін арбалар болды. Олардың ішінде атыс тесіктері арқылы оқ атар қарулар немесе арбалеттер орналастырылған. Алғашқы заманауи бронетехникалық құралдар шамамен 1900 жылы жасалған бронеавтомобильдер болды. Бұл көліктер темір қалқандармен қорғалған, көбінесе бір пулеметпен жабдықталған қарапайым дөңгелекті автомобильдер ретінде пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс майданындағы траншеялық соғыс жағдайы танкты дамытуға итермеледі. Ол жаудың мылтықтары мен пулеметтерінен атысқа ұшырап, өз ауыр қаруларымен жауап бере алатын бронялы машина ретінде жоспарланды. Ол артиллериялық оқтар мен траншеялардың бұзылған жерлерінен өту үшін шынжыр табанды қолданды.
Ұшақ
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде ұшаққа қарсы тиімді артиллерияның дамуымен, Бірінші дүниежүзілік соғыста "әуедегі салт аттылар" атанған әскери ұшқыштар жерден атылатын оқтарға бұрынғыдан гөрі осалрақ бола бастады. Осыған жауап ретінде, ұшақтарға экипаждарды және қозғалтқыштар, отын бактары сияқты маңызды бөліктерді қорғау үшін броньды қаптамалар орнатылды. Өзін-өзі жабатын отын бактары да бронь сияқты қорғаныс қызметін атқарды, бірақ сонымен қатар салмағы мен құны да артты.
Қазіргі
Танк бронясы Екінші дүниежүзілік соғыс үлгілерінен дамып, қазір қатаң композиттермен қатар, пішінді зарядтарды жеңуге арналған реактивті броняны да қамтиды. Осының нәтижесінде, Суық соғыс дәуірінде жасалған негізгі ұрыс танкысі (MBT) экипажға немесе көліктің жұмысына минималды әсер етіп, бірнеше ракеталық гранаталардың соққысына төтеп бере алады. Екінші дүниежүзілік соғыстағы жеңіл атқыштардың соңғы ұрпағы болған жеңіл танктер, көлік құралына орнатылған жаяу әскерге қол жетімді қарулардың күштілігінің артуына байланысты әлемдік әскери күштерден дерлік жоғалып кетті. Қарулы күштерді тасымалдау машинасы (ҚКТМ) Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ойлап табылды. Ол жаяу әскердің жауынгерлік аймақта қауіпсіз және жылдам қозғалуына мүмкіндік береді, жарақаттарды азайтып, жылдамдықты арттырады. ҚКТМ бұрын қолданылған броньды жартылай тізбекті машиналардан түбегейлі өзгеше, себебі ол артиллериялық жарылыстардан қорғаныс деңгейін жоғарылатып, түрлі жерлерде өту қабілетін жақсартады. Бастапқы ҚКТМ конструкциясы, ҚКТМ мен жеңіл танк қасиеттерін біріктірген жаяу әскердің ұрыс машинасына (ЖҰМ) дейін кеңейтілді. Теңіз бронясы Екінші дүниежүзілік соғыстағы қалың плиталарға сүйену доктринасынан, снарядтар, бомбалар мен торпедалардан қорғануға дейін түбегейлі өзгерді. Пассивті қорғаныс теңіз бронясы тек кевлар немесе болаттан (бір қабатты немесе аралық броня ретінде) тұрады, бұл ерекше маңызды аймақтарды жақын жердегі соққылардың әсерінен қорғайды. Кемелер кемеге қарсы зымырандардан толық қорғану үшін жеткілікті броняны тасымалдай алмайтындықтан, олар кіріп келе жатқан зымырандарды жоюға немесе электрондық соғыс арқылы олардың басқару жүйесін шатастырып, қанатын қағып жіберуге көбірек сеніп, қорғаныс қаруларын пайдаланады. Корей соғысынан кейін жер шабуылдаушы ұшақтардың рөлі азайғанмен, Вьетнам соғысында қайта жанданды, осыны ескере отырып, АҚШ Әуе күштері А-10, арнайы бронетехникаға қарсы және жер шабуылдаушы ұшақтың жобалануы мен өндірісіне рұқсат берді, ол алғаш рет Персия шығанағы соғысында қолданылды. Жоғары кернеулі трансформаторлардағы өрт кедергілері көбінесе кішкентай қарулардан келген баллистикалық соққыларды, сондай-ақ үлкен электр трансформаторларының құрамына кіретін трансформатор бұрандалары мен молниядан қорғағыштардан шыққан снарядтарды жеңу үшін қажет. Мұндай өрт кедергілері броня ретінде жұмыс істеуге арналған болуы мүмкін немесе бронямен күшейтілген пассивті өрттен қорғау материалдары болуы мүмкін, мұнда броняның отқа реакциясы жарылыстар мен снарядтардан қорғау үшін өрт кедергісіне қатысты мәселелер тудырмауы керек, әсіресе екі функция да бір уақытта орындалуы тиіс, яғни олардың мақсатқа сәйкестігін нақты дәлелдеу үшін бірге отқа сынақтан өтуі керек. Әскери дрондар экипажсыз болғандықтан, көлік бронясын аз немесе мүлдем қолданбайды, бұл оларды жеңіл және кішкентай етуге мүмкіндік береді.
Жылқының броньдары
Соғыс аттарына арналған дене бронясы кем дегенде б.з.д. 2000 жылдан бері қолданылып келеді. Ежелгі Мысыр, Ассирия, Парсы және Рим сияқты ежелгі өркениеттердегі атты әскердің аттарын мата, былғары және металлмен қорғаған. Кейбіреулері жаяу әскер мен атты садақшыларды шабуылдау үшін қаруланған аттар мен салт аттылардан тұратын ауыр атты әскер жасады. Жылқыға арналған броня бардинг деп аталады (сондай-ақ бард немесе барб деп те жазылады), әсіресе еуропалық салт аттылар қолданғанда. Орта ғасырдың соңында, рыцарьларды қорғауға арналған броня тиімдірек болғандықтан, олардың аттары нысанаға айналды. Шотландтар 14 ғасырда Баннокберн шайқасында осы әлсіздікті пайдаланды, онда жаяу әскер аттарды өлтірді, ал ағылшындар сол ғасырда Креси шайқасында атты садақшылар аттарды атып, француз рыцарьлары ауыр жаяу әскердің қолынан қаза тапты. Бардинг осындай оқиғаларға жауап ретінде дамыды. Жылқыға арналған броняның мысалдары классикалық антикалық дәуірге дейін де кездеседі. Көптеген тарихшылар салт аттылар мен жылқылар үшін де қабықшалы бронямен жабдықталған катафрактілер Византия империясымен байланыс арқылы кейінгі еуропалық рыцарьдарға әсер еткенін айтады. Бардингтің сақталған үлгілері сирек кездеседі, бірақ толық жиынтықтары Филадельфия өнер мұражайында, Лондондағы Уоллес жинағында, Лидстегі Корольдік қару-жарақ қоймасында және Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында қойылған. Жылқы бронясы толық немесе ішінара қатырылған былғарыдан (cuir bouilli) жасалуы мүмкін, бірақ оның сақталған мысалдары өте сирек.
Филдің броньдары
Соғыс пилдері ежелгі заманда қарусыз қолданылған, бірақ пилдер жаудың қаруынан жарақаттанғанда шайқас алаңынан қашуы жиі болғандықтан, оларға қару-жарақ кигізіле бастады. Пилдерге арналған қару-жарақ көбінесе қатайтылған былғарыдан жасалған, оны ылғал болғанда пилдің үстіне жабыстырып, содан кейін кептіріп, қатты қабық құратын. Басқа жағдайда, металл қарудың бөліктері ауыр матаға тігілетін. Кейіннен тізбекті қару (бір-бірін жабатын шағын металл пластиналар) пайда болды. Толық металл қару-жарақ тым қымбатқа түсуімен және жануардың қызып кету қаупі болғандықтан, көбінесе қолданылмады.