Ортағасырлық қорғаныш жакеті – гамбезон. Ол матадан тігілген, салмақты киім, қару ретінде жеке немесе басқа қарулармен бірге қолданылған. Тарих, қару-жарақ.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта ғасырлық қорғаныс күрмешісі
Medieval defensive jacket
Гамбесон (акэтон, төсенішті күрмеші, пуэнт немесе қаруландыру дублетіне ұқсас) – жеке қару ретінде немесе тізбектей немесе пластиналы қару-жарақпен бірге киілетін, төсенішпен жасалған қорғаныс күрмешісі. Гамбесон тігіс техникасы арқылы жасалған, оны "квилтинг" деп атайды. Олар көбінесе зығыр немесе жүннен тігілген, ал ішкі толтыруы әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, мата қалдықтары немесе жылқы шашы. Әсіресе XV және XVI ғасырлардағы Еуропаның пластиналы қару-жарағының астына киілетін қаруландыру дублеті пластиналарды бекіту үшін арнайы тігістерге (арминг-пойнттарға) ие. XV ғасырдың мысалдарында шыбықтар мен қолтық астына тігілген тізбектей қаптар кездеседі, олар пластинамен жабылмаған жерлерде киетін адамды қорғауға арналған. Немец готикалық қаруландыру дублеттері итальяндық ақ қаруландыру дублеттерінен қысқарақ болатын, олар тізеге дейін созылуы мүмкін. XV ғасырдың соңында Италияда бұл киім әдеттегі сәнге айналды. Шығар тегі жоқ ер адамдар да қаруландыру дублетін киген, себебі бұл киім мәртебе мен батырлықты көрсететін.
A gambeson (similar to the aketon, padded jack, pourpoint, or arming doublet) is a padded defensive jacket, worn as armour separately, or combined with mail or plate armour. Gambesons were produced with a sewing technique called quilting that produced a padded cloth. They were usually constructed of linen or wool; the stuffing varied, and could be, for example, scrap cloth or horse hair. An arming doublet worn under armour, particularly plate armour of fifteenth and sixteenth century Europe, contains arming points for attaching plates. Fifteenth century examples may include mail goussets sewn into the elbows and armpits, to protect the wearer in locations not covered by plate. German gothic armour arming doublets were generally shorter than Italian white armour doublets, which could extend to the upper thigh. In late fifteenth century Italy, this also became a civilian fashion. Men who were not knights wore arming doublets, probably because the garment suggested status and chivalry.
Этимология
Гэмбесон термині көне француз тілінен – gambeson, gambaison, бастапқыда wambais сөзінен, орта биік неміс тіліндегі wambeis ('doublet') терминінен кейін қалыптасқан. Бұл сөз, өз кезегінде, көне биік неміс тіліндегі wamba ('қарын') сөзімен туыс. Акетон термині, бастапқыда ортағасырлық француз тілінде alcottonem деп аталған, араб тіліндегі al qutn сөзінен ('мақта') алынған болуы мүмкін. Орта ғасырлардағы скандинав тілінде бұл киім vápntreyja, яғни сөзбе-сөз "қару көйлегі", немесе panzari/panzer деп аталды. Treyja сөзі (орта) төменгі неміс тілінен алынған. Panzari/panzer де, болжам бойынша, төменгі неміс тілінен алынған, бірақ сөздің түбі итальян тілінде болуы мүмкін, ол латын тіліндегі pantex ('қарын') сөзімен және ағылшын тіліндегі paunch сөзімен байланысты.
The term gambeson is a loan from the Old French gambeson, gambaison, originally wambais, formed after the Middle High German term wambeis, 'doublet', in turn from Old High German wamba, 'stomach' (cognate to womb). The term aketon, originally the medieval French alcottonem, might be a loan from Arabic al qutn, meaning 'cotton' (definite article – "the cotton"). In medieval Norse, the garment was known as vápntreyja, literally 'weapon shirt', or panzari/panzer. Treyja is a loan from (Middle) Low German. Panzari/panzer is probably also a loan from Middle Low German, though the word has its likely origin in Italian, and is related to the Latin pantex, meaning 'abdomen', cognate with English paunch.
Тарих
Ашық, тігілген былғары күртешелер мен шалбарларды скифтер б.з.д. 4 ғасырға дейін киген, мұны грек зергерлері жасаған скиф алтын әшекейлерінен көруге болады. Еуропалық гамбезонды жеке матадан жасалған қару ретінде кем дегенде 10 ғасырдың соңына дейін табуға болады, бірақ одан бұрын да түрлі формада қолданылған болуы мүмкін. Еуропада оның қолданылуы 13 ғасырда кеңіне тарады, сырт көрінісі бойынша көйлекке ұқсас болды. Соңында, ол 14 ғасырда құюға арналған (жакет немесе палочок) орын алды. Гамбезонды толық қару ретінде де, денеге төсек жасау және сырғудың алдын алу үшін тілме мен пластинаның астында да қолданған. Оның қару-жарақ астында қолданылғаны туралы дәлелдер 12 ғасырдың ортасынан кейін ғана иконографияда пайда болды. Еуропада одан әлдеқайда бұрын қолданылған деп саналса да, гамбезон алғаш рет қолданылғаннан бастап (11 ғасырдың соңы мен 12 ғасырдың басында) қару-жарақтардың тәуелсіз бөлігі ретінде, тілме киюді жеңілдететін бір нәрсе ретінде өзгерді, бірақ ол жаяу әскер арасында матадан жасалған қару ретінде танымал болды. Англиядағы азамат соғысына дейін қалқалы бронь кедей адамның кирасы ретінде және толық пластиналы бірнеше костюмнің астында киетін зат ретінде сақталған болса да, оны қалың шұжық теріден жасалған «буф пальто» алмастырды. Гамбезонның екі ерекше дизайны бар: бронь астында киюге арналған және дербес бронь ретінде киюге арналған. Соңғылары қалың және жоғары жағалы болады, былғары немесе ауыр кенеп сияқты басқа материалдармен жабылады. Бұл түрін әдетте «жабдықталған жакет» деп атайды және бірнеше (18-ге жуық, кейбіреулер 30-ға дейін) мақта, зығыр немесе жүн қабаттарынан жасалады. Бұл қалқандар тіпті ауыр жебелерді де тоқтататын, олардың көп қабатты дизайны қазіргі заманғы дене қорғанысына өте ұқсас, ол алдымен жібек, содан кейін баллистикалық нейлонды, кейін кевлар матасын қолданды. Тілме немесе пластиналы бронь сатып ала алмайтын қарапайым сарбаздар үшін, жалғыз қосымша қорғаныс ретінде қалқанмен біріктірілген гамбезон бүкіл орта ғасырлар бойы Еуропаның майдандарында кең таралған көрініс болды. Оның төмендеуі – пластиналы броньмен қатар – Ренессанс кезінде ғана пайда болды, өйткені атыс қаруын қолдану кеңіне тарады. 18 ғасырда ол әскери мақсатта қолданылмай қалды. Бұл жакеттерде зығырдың қолданылуы археологиялық дәлелдермен дәлелденгенмен, мақта және мақта негізіндегі қолдану туралы пікірлер қарама-қайшы, өйткені сол кезде Солтүстік Еуропада мақта матасының көп мөлшері кеңінен қолданылмаған. Мысыр (және жалпы Кіші Азия) әлі де 7-8 ғасырлардан кейін мақта өндіргені және бұл мата туралы білімді (және үлгілерді) Еуропаға оралған крестоносцы әкелгені мүмкін; алайда, қаладағы әскерді немесе армияны мақтадан жасалған киіммен жабдықтаудың логистикасы мен шығыны оны қолдануды күмәнді етеді. Линоторакс – ежелгі гректер қолданған гамбезонға ұқсас бронь түрі. Сонымен қатар, мезоамерикалықтар испандықтар келгенге дейін Ичкахуипилли деп аталатын матадан жасалған броньды қолданған. Тағы бір мысал – Кореяның Жосон әулеті кезінде Батыс мылтықтарының әсеріне қарсы тұру үшін жасалған оққа төзімді Мьёнже бейгаб.
Open, quilted leather jackets and trousers were worn by Scythian horsemen before the 4th century BC, as can be seen on Scythian gold ornaments crafted by Greek goldsmiths. As stand alone cloth armour, the European gambeson can be traced at least to the late tenth century, but it is likely to have been in use in various forms for longer than that. In Europe, its use became widespread in the thirteenth century being similar in appearance to the tunic. Eventually, it made way for the pourpoint (jack or paltock) in the 14th century. The gambeson was used both as a complete armour unto itself, and underneath mail and plate in order to cushion the body and prevent chafing. Evidence for its use under armour does not appear until the mid twelfth century in iconography. Although they are thought to have been used in Europe much earlier, gambesons underwent a revolution from their first proven use (in the late eleventh and early twelfth centuries) as an independent item of armour to one that facilitated the wearing of mail, but they remained popular amongst infantry as cloth armour. Although quilted armour survived into the English Civil War in England as a poor man's cuirass, and as an item to be worn beneath the few remaining suits of full plate, it was increasingly replaced by the 'buff coat' – a leather jacket of rough suede. There are two distinctive designs of gambeson: those designed to be worn beneath armour, and those designed to be worn as independent armour. The latter tend to be thicker and higher in the collar and faced with other materials, such as leather or heavy canvas. This variant is usually referred to as "padded jack" and made of several (some say around 18, some even 30) layers of cotton, linen or wool. These jacks were known to stop even heavy arrows, and their design of multiple layers bears a striking resemblance to modern day body armour, which used at first silk, then ballistic nylon and later, Kevlar as its fabric. For common soldiers who could not afford mail or plate armour, the gambeson, combined with a helmet as the only additional protection, remained a common sight on European battlefields during the entire Middle Ages, and its decline – paralleling that of plate armour – came only with the Renaissance, as the use of firearms became more widespread. By the eighteenth century, it was no longer in military use. While the use of linen in these jackets has been proven by archaeological evidence, the use of cotton – and cotton based canvas – is disputed, since large amounts of cotton cloth were not widely available in Northern Europe at this time. It is quite probable that Egypt (and Asia Minor generally) still produced cotton well after the 7th and 8th centuries, and knowledge (and samples) of this cloth was brought to Europe by the returning Crusaders; however, the logistics and expense of equipping a town militia or army with large numbers of cotton based garments make its usage doubtful when flax based textiles (linen) were in widespread use. Linothorax was a type of armour similar to gambeson, used by ancient Greeks. Meanwhile, the Mesoamericans were known to have used a kind of quilted textile armour called Ichcahuipilli before the arrival of the Spaniards. Another example is the bullet resistant Myeonje baegab that was created during Korea's Joseon Dynasty in an attempt to confront the effects of Western rifles.