Кіріспе
Британдық химик Джон Стенхаус FRS FRSE FIC FCS (21 қазан 1809 – 31 желтоқсан 1880) – британдық химик. 1854 жылы ол алғашқы пайдалы респираторлардың бірін ойлап тапты. Ол 1841 жылы Химиялық қоғамды құрушылардың бірі болды.
John Stenhouse FRS FRSE FIC FCS (21 October 1809 – 31 December 1880) was a British chemist. In 1854, he invented one of the first practical respirators. He was a co founder of the Chemical Society in 1841.
Өмір
Джон Стенхаус 1809 жылғы 21 қазанда Глазго қаласындағы Барред қаласында дүниеге келген. Ол Уильям Стенхаус, «Джон Стенхаус және Ко» отбасылық фирмасының 302 Хай-стрит, Глазгодағы калико басушысы және Элизабет Кэрридің үлкен ұлы болды; ол олардың балаларының арасында нәресте шағынан аман қалған жалғыз баласы еді. Глазго грамматикалық мектебінде білім алғаннан кейін, 1824-1828 жылдары Глазго университетінде оқыды. Бастапқыда ол әдебиет саласында мансап құруды жоспарлаған, бірақ кейін қызығушылығы химияға ауысты, оны алдымен университетте профессор Томас Грэмның, содан кейін доктор Томас Томсонның басшылығымен зерттеді. 1837-1839 жылдары ол Глазго университетіндегі химиялық лекцияларға қатысты, содан кейін Германиядағы Гиссен университетінде Юстус Либигтің жетекшілігімен екі жыл бойы химиялық зерттеулер жүргізді. Содан кейін ол Глазгоға оралды. 1841 жылы ол Лондон химиялық қоғамын құруға бірге қатысты. 1848 жылы Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. 1850 жылы Абердин университетінен құрметті докторлық (LLD) дәрежесін алды. Стенхаус өмірінің басында әкесінің өсиеті бойынша қалдырылған мүлікпен өмір сүрді. Алайда, 1850 жылы Глазго коммерциялық биржасы банкротқа ұшырап, оның мүлігі жоғалып кетті. Содан кейін ол Оуэнс колледжінде, қазіргі Манчестер университетінде профессорлық қызметке үміттенеді, бірақ сәтті болмады. Бірақ 1851 жылдың ақпан айында ол Лондондағы Сент-Бартоломей ауруханасының медицина мектебінде химия бойынша лекциятор болып тағайындалды. (Огаст Кекуле (1829-1896), болашақта көрнекті органикалық химик атанған, осы кезеңде оның зертханалық ассистенттерінің бірі болды.) 1857 жылы Стенхаус инсульт алды, оның салдарынан денесінің бір бөлігі сал болып қалды және ол лауазымынан кетуге мәжбүр болды. Ол Англиядан анасымен бірге Ниццаға (сол кезде Италияның бір бөлігі) емделуге кетті, ол 1860 жылдың ақпанында қайтыс болды. Сол жылдың маусым айында ол Англияға оралып, Лондонның Кингс-Кросс ауданындағы Родни-стриттегі тасталған фабриканың шағын ғимаратында зертхана ашты; онда ол сараптама, кеңес беру және басқа да шартты жұмыстар арқылы өзін асырады. Ол өз қолымен тәжірибелер жүргізе алмаса да, химия саласындағы зерттеулерін қайта бастады. Ол өз орнына жұмыс істеу үшін ассистенттерді (көбінесе Корольдік химия колледжінің түлектерін) жалдады. Осы ассистенттердің қатарында болашақта көрнекті органикалық химик атанған Рафаэль Мельдола (1849-1915) және Стенхаустың көптеген мақалаларының авторларының бірі болған Чарльз Э. Гроувс (1841-1920) болды. Ол Глазго соборының «Жаңа зиратында» жерленді, қазіргі уақытта автотұрақпен жартылай сіңірілген.
Ашылғандар
Стенхаус органикалық химияға, әсіресе өсімдіктердің химиялық өнімдеріне және осы өнімдерден алынатын, медициналық немесе коммерциялық құндылығы бар туындыларға ерекше назар бөлді; мысалы, Стенхаус орцинолдың гомологы – беторцинолды және эритритолды ашты, екеуі де лишайларда кездеседі. Ол бояу (1855 жылғы 13 қазан және 1856 жылғы 12 маусым патенттері), су өткізбеу (1861 жылғы 8 қаңтар және 1862 жылғы 21 қаңтар патенттері), қант өндіру және былғары өңдеу салаларында көптеген тапқыр және пайдалы өнертабыстар жасады; алайда, ол көбінесе ағаш көмірінің сіңіру қасиеттерін қолданып, ағаш көмірінен жасалған ауа сүзгілері мен респираторлар арқылы дезинфекциялау және иіссіздендіруді жүзеге асырғаны үшін танымал, бұл өте құнды болып шықты (1860 жылғы 19 шілде және 1867 жылғы 21 мамыр патенттері). Оның алған басқа патенттерінің ішінде желім өндіруге арналған (1857 жылғы 7 мамыр) және жіптер мен тоқыма маталарын өлшеуге немесе дайындауға арналған материалдарды өндіруге арналған патенттер (1868 жылғы 29 сәуір) бар.