Кіріспе

Американдық астроном Джилл Корнелл Тартер (16 қаңтар 1944 жылы туған) – сыртқы әлемдегі интеллектіні іздеу (SETI) саласындағы жұмысымен әйгілі американдық астроном. Тартер SETI зерттеу орталығының бұрынғы директоры және SETI институтында Бернард М. Оливер атындағы SETI кафедрасын басқарды. 2002 жылы Discover журналы оны ғылымдағы ең маңызды 50 әйелдің қатарына қосты.

Ерте өмір және білім

Тартер Нью-Йорк штатында өсті және 1961 жылы Истчестер орта мектебін бітірді. 2001 жылы ол түлектер қауымдастығының даңқ залына енгізілді. Он екі жасында қайтыс болған әкесі Тартерге ерте шабыт беріп, оның табиғатын дамытуға көмектесті. Ол қыздарға арналған деп есептелетін мамандықтарды ұсынғанда қарсылық көрсетіп, инженер болғысы келетінін айтқан. Әкесімен Флоридаға отбасылық сапарларда ол қараңғы аспанға қарап, онда кім немесе не болуы мүмкін екенін ойлайтын. Тартер Корнелл университетінде (1965) инженерлік факультеттің бітіруші курсындағы екі қыздың бірі ретінде инженерлік физика бакалавры дәрежесін алды. Астрономияға деген кәсіби қызығушылығы Калифорния университетінде (Беркли) магистр (1971) және докторлық (1975) диссертацияларын қорғағанда пайда болды. Докторлық диссертациясында сутекті тұрақты түрде қорыта алмайтын кішкентай массалы объектілерді зерттеу барысында ол "қоңыр ергежейлі" терминін енгізді.

Астрономиялық мансап

Тартер көптеген маңызды ғылыми жобаларда жұмыс істеді, олардың көпшілігі ғарыштық өмірді іздеумен байланысты. Аспирантурада оқып жүргенде, ол Cyclops Report арқылы SETI зерттеуіне қызығушылық танытты. Стюарт Бойер оған осы есепті оқуға берді, ол Тартердің сол кезде ескірген PDP 8/S компьютерін бағдарламалай алатынын білген соң. Ол Бойермен SERENDIP радио іздеу жобасында жұмыс істеді және «Жақын маңайдағы дамыған зиялы халықтардан келетін радио толқындарын іздеу» деген аббревиатураны жасады. 1992 және 1993 жылдары ол NASA-ның жоғары ажыратымды микротолқынды зерттеуінің (HRMS) ғылыми қызметкері болды, ал кейіннен SETI институтының қолдауымен HRMS-ті қайта жаңартып, «Феникс» жобасының директоры болды. 2002 жылы Маргарет Тернбуллмен бірге «Феникс» жобасының маңызды бөлігі болған HabCat-ті құрды. Тартер ғарыштық өмірді іздеу және дұрыс ғылыми білім берудің қажеттілігі туралы ондаған техникалық мақалалар жариялады және көптеген лекциялар оқыды. 2012 жылы ол 35 жылдық ғарыштық өмірді іздеуден кейін зейнетке шығуын жариялады. 2006 жылдың 20 қазанында Тартер «Point of Inquiry» подкастында «Біз жалғызбыз ба?» деген сұрақ талқысына қатысты. Тартер: «Егер біз «Біз жалғызбыз ба?» деген сұраққа жауап тапқанда, адамдар адам болу туралы өзгеше ойға келеді» деді. 2011 жылы Тартер «Ғаламдағы зиялы өмір: кімде-кім бар ма?» деген тақырыпта баяндама жасады, бұл баяндама Канар аралдарында өткен алғашқы Starmus фестивалінде оқылды. Астроном Гарик Израильян құрған фестиваль астрономия, оған қатысты ғылымдар, музыка және өнердің үйлесімі болды. Кейін Тартер Израильян, астрофизик және Queen тобының гитаристі Брайан Мей, теориялық физик Стивен Хокинг, эволюциялық биолог Ричард Докинс және басқалармен бірге Starmus директорлар кеңесіне қосылды. Оның 2011 жылғы баяндамасы «Starmus: Адамның ғарыштағы 50 жылы» кітабында жарияланды. Тартер CuriosityStream кеңесшілер кеңесінің және Space for Humanity кеңесшілер кеңесінің мүшесі. 2013 жылдың мамыр айында АҚШ Ғылым лауреаттары туралы заң Конгреске енгізілді. Егер заң қабылданса, Тартердің ғылым лауреаты лауазымына үміткер болуы мүмкін екенін бір комментатор мәлімдеді. 2017 жылы ғылым журналисі Сара Скоулз Тартердің өмірбаяны мен SETI тарихы туралы «Байланыс жасау: Джилл Тартер және ғарыштық өмірді іздеу» атты кітап жариялады.

Құрмет пен марапаттар

Тартердің астробиологиядағы жұмысы және әйел ғалым ретіндегі жетістіктері оған көптеген ғылыми ұйымдардан марапаттар әкелді. 1989 жылы «Аэроғарыштағы әйелдер» ұйымы оны өмір бойы жеткен жетістіктері үшін марапаттады. 1994 жылы Скептикалық зерттеу комитетінің мүшесі болып сайланды. 1997 жылы Chabot обсерваториясы оны «Жыл адамы» деп атады. 2001 жылы Telluride Tech Festival технология сыйлығын алды. 2002 жылы Америка ғылымды дамыту қауымдастығының, ал 2003 жылы Калифорния ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 2003 жылы Адлер планетарийінің ғарыш ғылымдарындағы әйелдерге арналған сыйлығымен марапатталды. 2004 жылы «Time» журналы оны әлемдегі ең ықпалды 100 адамның бірі деп таныды. NASA-дан екі қоғамдық қызмет медалін алды. 2005 жылы Халықаралық астрономиялық одақтың Кіші денелерді атау комитеті 74824 Тартер (1999 TJ16) астероидінің атын бекітті. 2005 жылы Wonderfest ұйымының ғылымды насихаттау жөніндегі Карл Саган сыйлығына ие болды. 2009 жылы TED сыйлығының иегері атанды. 2020 жылы Америка астрономиялық қоғамының Мұрагерлік мүшесі болып сайланды. 2021 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды.

Танымал мәдениет

Тартердің астрономиялық жұмысы Карл Саганның "Контакт" романында бейнеленген. "Контакт" фильмінің нұсқасында басты кейіпкер Элли Арроуэй рөлін Джоди Фостер ойнады. Тартер актрисамен түсірілімге дейін және түсірілім барысында бірнеше ай бойы әңгімелесті, ал Арроуэй кейіпкері "көбінесе" Тартердің жұмысына негізделген. Ол сондай-ақ Джон Босвеллдің "The Poetry of Reality (An Anthem for Science)" музыкалық видеосы, "Symphony of Science" жобасының құрамында да көрсетілген. 2012 жылғы Seticon II шарасына дейін Тартер, ғылыми фантастикалық фильмдерде көрініс тапқан, әсіресе Стивен Хокинг айтқандай, шетелдік жаратылыстардың шабуылына қатысты алаңдаушылықтарды талқылады. Хокингтің осы алаңдаушылығымен байланысты, адамдар шетелдік өркениеттермен байланыс құру үшін сигналдарды таратуға тырыспауы керек деген сенімі бар. Тартердің пікірінше, Жерге келіп, саяхаттауға жеткілікті дамыған шетелдік жаратылыстар, зорлық-зомбылыққа бейімділіктен арылу үшін ұзақ өмір сүруі керек. "Ғылыми фантастикадағы шетелдік жаратылыстар көбінесе өздері туралы емес, біз туралы көп нәрсе айтады." Сэр Стивен Хокинг шетелдік өмір Жерді жаулап алуға немесе отарлауға тырысуы мүмкін деп ескерткенмен, мен оған құрметпен келіспеймін. Егер шетелдік жаратылыстар Жерге келсе, онда олардың технологиялық мүмкіндіктері құлдарға, тамаққа немесе басқа планеталарға мұқтаж болмайтындай жетілген болар еді. Егер олар келсе, онда тек зерттеу мақсатында келер еді. Әлемнің жасын ескерсек, біз олардың алғашқы ғарыштық кездесуі болмас еді. Біз "Қара киімдегілер III", "Прометей" және "Соғыс кемесі" сияқты фильмдерді ләззат алуға және өз қорқыныштарымыздың метафорасы ретінде қарауымыз керек, бірақ оларды шетелдік жаратылыстардың келуінің белгісі деп санамауымыз керек.