Кіріспе

Ресейлік бизнес олигархы (1955 жылы туған)

Анатолий Борисович Чубайс (Анатолий Борисович Чубайс; 16 маусым 1955 жылы туған) – Ресей саясаткері және экономисі, 1990-шы жылдардың басында Борис Ельцин әкімшілігінің ықпалды мүшесі ретінде Ресейде жекешелендіруге жауапты болды. Осы кезеңде ол Кеңес Одағының құлағаннан кейін Ресейге нарықтық экономиканы және жеке меншік принциптерін енгізуде маңызды рөл атқарды. Ресей Федерациясының 1-сыныпты белсенді мемлекеттік кеңесшісі федералды мемлекеттік азаматтық қызмет дәрежесіне ие. 1998 жылдан 2008 жылға дейін ол мемлекеттік электр энергиясы монополиясы РАО ЕЭС-ті басқарды. 2004 жылы PricewaterhouseCoopers және Financial Times жүргізген сауалнамада Чубайс әлемдегі ең беделді 54-ші бизнес-лидер атанды. 2008–2020 жылдары Ресей нанотехнология корпорациясының (РУСНАНО) басшысы болды. 2008 жылдың қыркүйегінен 2013 жылға дейін JPMorgan Chase консультативтік кеңесінің мүшесі болды. 2020 жылдың желтоқсанынан бастап Ресей Федерациясы Президентінің тұрақты даму мақсаттарына жету үшін халықаралық ұйымдармен қарым-қатынас жөніндегі арнайы өкілі қызметін атқарды. 22 наурызда 2022 жылы Чубайс арнайы өкіл лауазымынан кетіп, Ресейдің Украинаға басып кіруіне қарсылығын білдіргендіктен Ресейден кетті деп хабарлады.

Ерте өмір

Чубайс 1955 жылғы 16 маусымда КСРО құрамындағы Беларусьтің Борисов қаласында Раиса Ефимовна (Сагал) мен Борис Матвеевич Чубайстың ұлы болып дүниеге келді. Анасы университетте экономика мамандығын бітіргенімен, күйеуінің әскери базаларда жиі тағайындалғандықтан, балаларын күту үшін үйде қалуды ұйғарды. Анатолий Чубайстың ағасы – Игорь Чубайс (1947 жылы туған), ол философ.

Карьерасының алғашқы жылдары (1977-1991)

Кейіннен ЛЭИ-де жұмыс істеген кезде Чубайс «Реформа» деп аталатын клубты құрды, ол жергілікті және ұлттық сайлаулар үшін платформалар құру арқылы Ленинград қаласын саяси реформаның үлгісіне айналдыруға көмектесті. «Реформа» реформалық заңнаманы әзірлеумен де айналысты, бұл Чубайс қала әкімдігінде жұмыс істейтін кезде маңызды қадам болды. 1982 жылы ЛЭИ-де доцент ғылыми атағын алды, ал 1983 жылы экономика ғылымдарының кандидаты (Ph.D.) дәрежесін «Исследование и разработка методов планирования совершенствования управления в отраслевых научно-технических организациях» (Өнеркәсіптік ғылыми-зерттеу және даму ұйымдарында басқаруды жоспарлы түрде жетілдіру әдістерін зерттеу және әзірлеу) тақырыбындағы диссертациясы үшін қорғады. Олар Ресей экономикасына инвестиция салудың орнына, миллиардтаған долларды швейцариялық банк шоттарында сақтағандықтан. 1994 жылдың қарашасынан 1996 жылдың қаңтарына дейін Чубайс Ресей үкіметінде экономикалық және қаржылық саясат жөніндегі вице-премьер болып қызмет етті. 1995 жылы жүргізілген либералдық реформалардың нәтижесінде Ресей үкіметі, алғаш рет, қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізді, осыны саясаткерлер 1993 жылы Егор Гайдар отставкаға кеткеннен бері іздеп келді. 1995 жылдың соңына қарай орташа жылдық инфляция 18%-дан 3%-ға дейін төмендеді. 1995 жылдың сәуірінен 1996 жылдың ақпанына дейін Чубайс Ресейді екі халықаралық қаржы институтында – Халықаралық қайта құру және даму банкінде (ХҚДБ) және Көпжақты инвестициялық кепілдік беру агенттігінде (МИГА) өкілдік етті. 1996 жылдың қаңтарында вице-премьер қызметінен кеткеннен кейін Чубайс Борис Ельциннің қайта сайлану науқанын басқаруға келісті. Сол кезде қоғамдық пікір сауалнамалары бойынша Ельциннің қолдау деңгейі шамамен 3%-ға дейін төмендеген еді. Чубайс «Азаматтық қоғам» қоры мен Ельциннің науқанының талдау тобын құрды, ол аталған қордың бір бөлігіне айналды. Бұл топ Ельцинге халық арасында беделін қайтаруға және 3 шілде 1996 жылы өткен сайлаудың екінші турында 53,82% дауыс жинап, қайта сайлануға көмектесті. 1996 жылдың шілдесінен 1997 жылдың наурызына дейін Чубайс Ресей Президентінің Әкімшілігінің басшысы болды. Оның қызметі кезеңінде оның кеңсесінің ықпалы арта түсті. Чубайс 1998 жылы Шотландияның Тернбери қаласында Бильдерберг клубының отырысына қатысты және Ресей Федерациясы мен Еуропалық Одақтың үкіметтік комиссиясының бірлескен отырысы барысында Ресей мен Еуропалық Одақтың өнеркәсіпшілерінің дөңгелек үстеліне төрағалық етті. 2000 жылы Ресей өнеркәсіпшілер мен кәсіпкерлер одағының кеңесіне сайланды.

Ресейдің бірыңғай энергетикалық жүйесі жөніндегі ӨДО (19982008)

1998 жылы Чубайс акционерлердің арнайы жалпы жиналысында Ресейдің мемлекеттік электр монополиясы – РАО ЕЭС басқарма төрағасы болып сайланды және көп ұзамай басқарма төрағасы қызметіне тағайындалды. 2000 жылдан бастап Чубайс одан әрі реформалар қажеттігін тұрақты түрде қорғады, оның ішінде монополиялық холдингтік компаниядан электр энергиясын өндіру, тарату және жеткізу қызметтерін бөліп шығару, соның арқасында акциялардың көп бөлігін жеке инвесторларға сату мүмкіндігі туатын еді. Чубайс мемлекеттік монополияны бөлу және жекешелендіру Ресейдің электр энергетикасын жаңғыртуға қажетті мол қаржыны тартудың жалғыз жолы екеніне сенді. Ол 2000 жылы ТМД Электр энергетикасы кеңесінің төрағасы болып сайланды және 2001-2004 жылдар аралығында бірнеше рет қайта сайланды. Реформалармен қатар Чубайс және оның командасы Ресейдің электр энергетика секторына 30 миллиард доллардан астам жеке инвестиция тартты. Бұл қаражат жаңа нысандар салуға жұмсалды: жалпы қуаты шамамен 29 000 МВт болатын 130 жаңа объект, 10 000 километрлік тарату желілері, 60 000 километрлік тарату тораптары және барлық кернеу класындағы мыңдаған электр подстанциялары. Оның реформалары бартерлік төлемдерді жоюға және сектордағы төлемдерді төлемеу жағдайларын айтарлықтай азайтуға көмектесті. 2007 жылы «Ведомости» газеті Чубаисты «Жылдың маманы» деп атады. Газет оны бір монополияны ондаған тәуелсіз ұйымдарға бөлу, электр энергиясын тарату жүйесіне нарықтық қағидаларды енгізу және мемлекеттік институттық құрылымды жеке инвестициялар мен басқару үшін тартымды етудегі жетістіктері үшін Ресейдегі жалғыз кәсіби реформатор деп сипаттады. 2008 жылдың шілдесінде Ресейдің РАО ЕЭС заңды тұлға ретінде құрылуын тоқтатты.

РУСНАНО (2008-2020)

2008 жылдың қыркүйегінен бастап Чубайс "Роснанотех" мемлекеттік корпорациясының бас директоры болды. Бұрын Чубайс "РусНАНО" компаниясын инновациялық бизнес-жобаларды өсіретін баққа теңеген. Сегіз жыл бойы жұмыс істеген кезеңде (2007–2015 жылдар) "РусНАНО" 100-ден астам инвестициялық жобаны аяқтады, нәтижесінде 68 жаңа зауыт және 28 ғылыми-зерттеу орталығы ашылды. "РусНАНО" тобының жылдық қаржылық есебінде көрсетілгендей, 2015 жылы "РусНАНО" портфелінің құны 227,7 миллиард рубльді құрады, ал таза кірісі 17 миллиард рубльге бағаланды. Чубайс 2010 жылдан бері "Сколково" қоры кеңесінің мүшесі, ал 2011 жылы "РусНАНО" ЖШС басқарма төрағасы болып сайланды. 2020 жылдың желтоқсан айында ол ұйымнан кетті. Алексей Навальныйдың өкілі Кира Ярмыш Чубайс Ресейден "тек өзінің қауіпсіздігі мен ақшасы үшін қорқып кеткенін" айтты. Ол – басып кіру басталғаннан кейін отставкаға кеткен Кремльдің ең жоғары лауазымды шенеунігі, бірақ Путиннің ішкі шеңберіне жатпайды.

Тәуелсіз зерттеуші (2023)

2023 жылдың жазында Чубайс Ресейдің "Вопросы экономики" академиялық журналында 1990 жылдардың басындағы Ресей экономикасындағы төлемдердің тоқтауы мәселесі туралы мақала жариялады. Автор өзін Ұлыбританиядан тәуелсіз зерттеуші ретінде ұсынады.

Жеке өмір

Чубайс Дуня Смирноваға (сценарист және тележүргізуші) үйленген, оның бірінші некесінен екі баласы бар: ұлы Алексей және қызы Ольга. 2022 жылдың 1 тамызында Чубайс орыс журналисі Ксения Собчакқа Гиллен-Барре синдромы неврологиялық ауруымен ауруханаға түскенін айтты. Бірақ Сардинияның L’Unione Sarda газеті Италия билігі улану мүмкіндігін әлі де жоққа шығармағанын, ал итальяндық барлау қызметі оның уланбағанын анықтау үшін қанның токсикологиялық салдарын күтіп отырғанын хабарлады. Чубайс қазір Израильде тұрады және 2023 жылдың мамырында Израиль азаматтығын алды.

Саяси партияларға қатысу

1993 жылғы маусымда Анатолий Чубайс "Ресей таңдауы" сайлау блогын (Выбор России) құрды, оны Егор Гайдар басқарды. 1993 жылғы желтоқсанда Чубайс осы блоктің тізімі бойынша Ресей Федерациясы Мемлекеттік Думасының бірінші шақырылымына депутат болып сайланды. 1994 жылғы 12-13 шілдеде Чубайс "Ресей таңдауы" сайлау блогының негізінде құрылған "Ресейдің демократиялық таңдауы" партиясының басқару кеңесіне сайланды. 1998 жылғы желтоқсанда Чубайс "Дұрыс іс" коалициясының Ұйымдастыру комитетіне мүше болып кірді және осы коалицияның Ұйымдастыру комитетінің Басқару комитетіне сайланды. 1996 жылғы шілдеде Чубайс "Жеке меншікті қорғау орталығы" қорын құрды. 2000 жылғы мамырда Чубайс "Оң күштер одағы" Ресей ұлттық саяси ұйымының құрылтай съезінде Үйлестіру кеңесінің тең төрағасы болып сайланды. Ол сондай-ақ 2001 жылғы 26 мамырда "Оң күштер одағы" партиясының (СПС) құрылтай съезінде Федералды саяси кеңестің тең президенті және мүшесі болып сайланды.

Адам өлтіруге әрекеттену

2004 жылдың қарашасында Financial Times газетіне берген сұхбатында Чубайс: "Мен өзімді өлтіру үшін кем дегенде үш бұйрық берілгенін білемін. Мен барлық мәліметтерді, оларды жүзеге асыратын адамдардың аттарын білемін. Соңғы рет мұндай тапсырыс бір жарым жыл бұрын берілген. Оның саяси себептері болды: мен Ресейді "саттым" деп жек көру. Күнде үйге қайтып келе жатып, танкіге қарсы граната лақтыратын кісі өлтіруші бұрыштың артында жүр деп ойласаңыз, саяси тәуекел туралы түсінігіңіз өзгереді. Иә, мүмкін, қазір 2000 жылмен салыстырғанда қауіп бірнеше пайызға жоғары. Бірақ 1992-1999 жылдары бұл қауіп бірнеше есеге өсті". Алты айдан кейін, 2005 жылы наурыз айында Чубайсқа шабуыл жасалды. Оның көлігімен Мәскеу облысы Одинцовский ауданы Жаворонки ауылының маңында жүргенде, 3-12 кг ТНТ сыйымдылығы бар жарылғыш құрылғы жарылды, содан кейін автоматтан оқ атылды. Чубайс пен оның серіктері олар отырған көліктің броньды болуымен құтқарылды. Ресейлік өнеркәсіпшілер мен кәсіпкерлер одағының президенті Аркадий Волский Чубайсқа жасалған шабуылдың артында "теледидардан жиі көріп жүрген, аты-жөні бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланатын адамдар" тұрғанын айтты. Ол кездегі Федералдық қауіпсіздік қызметінің бұрынғы басшысы және Мемлекеттік Думаның ардагерлер істері жөніндегі комитетінің төрағасы Николай Ковальев Чубайсты өлтіргісі келмегенін, оны қорқытқысы келгенін, сондай-ақ шабуылға РАО ЕЭС-тегі Чубайстың қызметіне қанағаттанбаған энергетикалық компаниялардың басшылары бұйрық бергенін айтты. Керісінше, Борис Немцов Чубайстың өміріне жасалған әрекет оның РАО-дағы жұмысымен байланысты емес, "саяси сипатта болды", әсіресе Чубайсқа бірнеше рет келіп түскен өлім қаупі "оның саяси жауларынан келді" деп мәлімдеді. Сол кездегі "Бірыңғай Ресей" фракциясынан Мемлекеттік Думаның вице-спикері Вячеслав Володин өлтіруге әрекеттенген адамдар "оңдықтың демеушілері рөлін атқаруға жаңа кандидаттар" болды деп болжады: Борис Березовский мен Леонид Невзлин. Қастандыққа қатысты айып GRU-ның зейнеткер полковник Владимир Квачковқа, 45-ші әуе десанттық полкінің бұрынғы офицерлері Р. П. Яшин мен А. И. Найденовқа, сондай-ақ Ресей қауымдастықтары конгресінің атқарушы комитетінің мүшесі Иван Мироновқа, Баспасөз комитетінің бұрынғы төрағасы Борис Мироновтың ұлына тағылды. Тергеуді Ресей Федерациясы Бас прокуратурасының аса маңызды істерді тергеу департаменті жүргізді. Тергеушілердің айтуынша, қылмыс экстремистік көзқарастар мен Чубайсқа қарсы жеккөрушілік негізінде жасалған. 2006 жылдың наурыз айында Мәскеу облыстық соты Квачков, Яшин және Найденовке қарсы қылмыстық істі алқа мүшелерінің қатысуымен қарауға кірісті. Иван Мироновқа қатысты қылмыстық іс бөлек іс жүргізу болып бөлінді. Қылмысқа айыпталушылар Ресей Федерациясының Қылмыстық кодексінің бес бабы бойынша айыпталды: мемлекет немесе қоғам қайраткерінің өміріне қол сұғу (277 бап); адам өлтіруге әрекеттену (275 бап). 30, 3-бөлім; 105, 2-бөлім); қару-жарақ пен жарылғыш заттарды заңсыз алу және сақтау (м. 222, 3-бөлік); мүлiктi қасақана жою және зақымдау (м. 167, 2-бөлім). 2006 жылдың 20 желтоқсанында айыптаушы куәгер тергеу барысында берген куәлігін қайтарып, айыпталушылардың Чубайсқа қарсы әрекет жасау туралы айтқандарын естіген соң, алқабилер тобы жұмыстан шығарылды. Қылмысқа түскендердің адвокаттары куәгер тергеу кезінде қысымға ұшырап куәлік берген деп есептеді. Чубайстың өкілдері қорғаушы қазылар алқасына бұрын-соңды болмаған қысым жасады деп есептеді. 6 желтоқсанда екінші қазылар алқасы таратылды: заң бойынша қазылар алқасының бір мүшесі қазылар алқасы ретінде қызмет ете алмайтыны анықталды, өйткені ол дәрі-дәрмек диспансерінде тіркелген. 2008 жылдың 5 маусымында үшінші алқа үш айыпталушыға да кінәсіз деп үкім шығарып, оларға қарсы айыптаудың дәлелсіз екенін мойындады. Еріктірілгеннен кейінгі бірінші күні "Эхо Москвы" газетіне берген сұхбатында Квачков өзін орыс ұлтшылы деп санайтынын және: "Мен Анатолий Борисович Чубайсты өлтіргім келмеді, бірақ оның сотталып, асылып өлтірілуін қалаймын" деп мәлімдеді. Квачков: "Чубайсты жою мен үшін қылмыс емес", - деп түсіндірді, өйткені "Чубайс - ұлттық сатқын", ал "Ресейді еврей мафиясы басып алды". 2008 жылдың 25 маусымында Бас прокуратура Чубайсқа жасалған әрекет туралы ақталу үкіміне шағымданды. 2008 жылдың 26 тамызында Жоғарғы сот ақталған шешімді жоққа шығарып, істі Мәскеу облыстық сотына қайта қарауға жіберді. Иван Мироновқа тағылған айып басқа да айыптал�...

Санкциялар

2023 жылдың қараша айында Чубайс Украинаның санкциялық тізіміне қосылды.

Марапаттар

1997 жылы британдық Euromoney журналы оны әлемдегі ең үздік Қаржы министрі деп таныды. 2001 жылдың желтоқсанында Чубайс Халықаралық экономистер одағының Халықаралық сыйлығының құрметті дипломын алды, бұл сыйлық Ресей Федерациясына қосқан маңызды үлесі үшін, әсіресе басқару, экономика, қаржы және өндіріс процестерін ұйымдастырудың заманауи әдістерін енгізуде озық халықаралық тәжірибені қолданғаны үшін табысталды. Чубайс үш рет президенттің алғыс айту қағаздасымен марапатталды (1995, 1997 және 1998 жылдары) және Санкт-Петербург мемлекеттік инженерлік-экономикалық университетінен құрметті доктор ғылымы дәрежесін алды.