Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Қорғасын карбонаты минералы
Lead carbonate mineral
Церуссит (сондай-ақ қорғасын карбонаты немесе ақ қорғасын кені) – қорғасын карбонатынан (PbCO3) тұратын минерал және қорғасынның маңызды кені. Атауы латын тіліндегі cerussa, яғни ақ қорғасын сөзінен шыққан. Cerussa nativa туралы Конрад Гесснер 1565 жылы айтқан, ал 1832 жылы Ф.С. Беудант минералға céruse деген ат берген. Ал қазіргі атауы – церуссит, оны В. Хайдингер 1845 жылы қолданған. Кеншілер бұл минералды бұрын қорғасын шыршасы және ақ қорғасын кені деп атаған.
Cerussite (also known as lead carbonate or white lead ore) is a mineral consisting of lead carbonate (PbCO3), and is an important ore of lead. The name is from the Latin cerussa, white lead. Cerussa nativa was mentioned by Conrad Gessner in 1565, and in 1832 F. S. Beudant applied the name céruse to the mineral, whilst the present form, cerussite, is due to W. Haidinger (1845). Miners' names in early use were lead spar and white lead ore.
Церуссит орторомбикалық кристалл жүйесінде кристалданады және арагонитпен изоморфты. Арагонит сияқты, ол өте жиі қос кристалды болады, ал қосымша кристалдар псевдогексагонды пішіндес келеді. Әдетте үш кристалл призманың екі жағынан бірігіп, алты сәулелі жұлдыз тәрізді топтарды құрайды, мұнда жеке кристалдар шамамен 60° бұрышпен қиылысады. Кристалдар жиі кездеседі және әдетте өте жарқын, тегіс жақтары болады. Минерал тығыз, дөңгелек пішіндес массалар түрінде де, кейде талшықты пішінде де кездеседі. Минерал әдетте түссіз немесе ақ, кейде сұр немесе жасыл түсті болады және мөлдірден жартылай мөлдірге дейін адамантин жылтырмен өзгереді. Өте қатыгез және конхоидтық сыныққа ие. Мосс шкаласы бойынша қаттылығы 3-3,75, ал меншікті салмағы 6,5-ке тең. 7% мырыш карбонаты қорғасын карбонатын алмастырған нұсқасы Сардиниядағы Иглесиас қаласының атымен iglesiasite деп аталады. Минералды оның ерекше қос кристалдылығы, адамантин жылтыры және жоғары меншікті салмағы арқылы оңай тануға болады. Ол сұйылтылған азот қышқылында көпіршіктер шығарып ериді. Қыздырғышпен сынақ жүргізгенде ол тез балқиды және қорғасынның бар екенін көрсетеді. Жақсы кристалдасқан үлгілер Германиядағы Рейнланд-Пфальц аймағындағы Лахнштейндегі Фридрихссеген кенішінен, Саксониядағы Йоханнгеоргенштадттан, Чехиядағы Стрибродан, АҚШ-тың Пенсильвания штатындағы Фениксвилльден, Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Брокен Хиллден және басқа да көптеген жерлерден алынған. Ұзақ бұрын Англияның Корнуолл аймағындағы Сент-Минвер маңындағы Пентир Глейз кенішінде ұзын, нәзік ацикуляр кристалдар табылған. Церуссит көбінесе көп мөлшерде кездеседі және құрамында 77,5%-ға дейін қорғасын болуы мүмкін. Қорғасын(II) карбонаты бейтарап суда дерлік еримейді (ерігіштік өнімі [Pb2+][CO32−] 25 °C-да ≈ 1,5×10−13), бірақ сұйылтылған қышқылдарда ериді.
Cerussite crystallizes in the orthorhombic crystal system and is isomorphous with aragonite. Like aragonite it is very frequently twinned, the compound crystals being pseudo hexagonal in form. Three crystals are usually twinned together on two faces of the prism, producing six rayed stellate groups with the individual crystals intercrossing at angles of nearly 60°. Crystals are of frequent occurrence and they usually have very bright and smooth faces. The mineral also occurs in compact granular masses, and sometimes in fibrous forms. The mineral is usually colorless or white, sometimes grey or greenish in tint and varies from transparent to translucent with an adamantine lustre. It is very brittle, and has a conchoidal fracture. It has a Mohs hardness of 3 to 3.75 and a specific gravity of 6.5. A variety containing 7% of zinc carbonate, replacing lead carbonate, is known as iglesiasite, from Iglesias in Sardinia, where it is found. The mineral may be readily recognized by its characteristic twinning, in conjunction with the adamantine lustre and high specific gravity. It dissolves with effervescence in dilute nitric acid. A blowpipe test will cause it to fuse very readily, and gives indications for lead. Finely crystallized specimens have been obtained from the Friedrichssegen mine in Lahnstein in Rhineland Palatinate, Johanngeorgenstadt in Saxony, Stříbro in the Czech Republic, Phoenixville in Pennsylvania, Broken Hill in New South Wales, and several other localities. Delicate acicular crystals of considerable length were found long ago in the Pentire Glaze mine near St Minver in Cornwall. Cerussite is often found in considerable quantities, and has a lead content of up to 77.5%. Lead(II) carbonate is practically insoluble in neutral water (solubility product [Pb2+][CO32−] ≈ 1.5×10−13 at 25 °C), but will dissolve in dilute acids.
Коммерциялық пайдалану
"Ақ қорғасын" – бұрын шығарылмайтын қорғасын бояуларының маңызды құрамы. Қорғасынды бояудың қабыршақтарын жұту балаларда қорғасынмен уланудың ең көп кездесетін себебі болып табылады. "Ақ қорғасын" және қорғасын ацетаты тарих бойы косметикалық өнімдерде қолданылып келген, алайда Батыс елдерінде бұл практика тоқтатылды.
"White lead" is the key ingredient in (now discontinued) lead paints. Ingestion of lead based paint chips is the most common cause of lead poisoning in children. Both "white lead" and lead acetate have been used in cosmetics throughout history, though this practice has ceased in Western countries.