Кіріспе

Түркіз – химиялық формуласы CuAl6(PO4)4(OH)8*4H2O болатын, мыс және алюминийдің сулы фосфатынан тұратын, мөлдір емес, көк-жасыл минерал. Ол сирек кездесетін және жоғары сапалы түрлері құнды саналады. Мыңдаған жылдар бойы әдемі түсі үшін бағалы тас ретінде қолданылып келеді. Көптеген басқа мөлдір емес асыл тастар сияқты, түркіздің де құны нарықта түрлі өңдеулердің, еліктеулердің және синтетикалық материалдардың пайда болуымен төмендеді. Қазіргі Нишапур қаласының (Иран) жанында өндірілген парсы түркізінің жұмыртқаның қабығындай көк немесе аспан көгінің түсі түркіздің сапасын бағалаудағы негізгі өлшемшарт ретінде пайдаланылады.

Аттар

Түркіз сөзі 17 ғасырға дейін жетеді және ескі француз тіліндегі «түрік» деген мағынаны білдіретін turquois сөзінен туындаған, себебі бұл минерал алғаш рет Осман империясы арқылы Еуропаға жеткізілген. Алайда, Etymonline дерегіне сәйкес, сөз 14 ғасырда turkeis түрінде пайда болған, яғни «түрік», және 1560 жылдары француз тілінен алынған turqueise сөзімен ауыстырылған. Сол дерек көзіне сәйкес, бұл асыл тас алғаш рет Түркістаннан немесе басқа түркі аймағынан Еуропаға әкелінген. Плиний Ескісі минералды callais (көне грекше κάλαϊς) деп атаған, ал ацтектер оны chalchihuitl деп білген. Қаттылығы төмен болған сайын, кеуектілігі артады. Түркіздің жылтырлығы әдетте балауыз тәрізді немесе шыны тәрізді болады, ал оның мөлдірлігі көбінесе мөлдір емес, бірақ жұқа бөліктерде жартылай мөлдір болуы мүмкін. Түсі минералдың басқа қасиеттері сияқты өте өзгермелі, ақтан, ұнтақ көк түске дейін, аспан көгінен және көк-жасылдан сары-жасылға дейін. Көк түс идиохроматты мысқа байланысты, ал жасыл түс темірдің қоспаларынан (мыс орнын басады) туындауы мүмкін. Түркіздің сындыру көрсеткіші үш кристалл осі бойынша 1,61-ден 1,65-ке дейін өзгереді, екі сыну 0,040, екі осі оң, сирек кездесетін жеке кристалдардан өлшенген. Дегенмен, әдеттегі түркіз кен орны мыс сульфидтерінің гидротермальдық шөгінуімен басталады. Бұл гидротермальдық сұйықтықтардың иеленуші тау жынысынан мысты ерітіп алуы кезінде болады, бұл әдетте орташа немесе жоғары кремнийлі, салыстырмалы түрде тотыққан кальцидті сілтілі тау жынысының енуі болып табылады. Мыс қайтадан шоғырланған түрде мыс порфирі ретінде шөгіндіріледі, онда мыс сульфидінің тамырлары тау жынысындағы жарықтар мен жарықтарды толтырады. Шөгіну көбінесе калийлі өзгеріс аймағында жүреді, ол қазіргі фельдшпаттың калийлі фельдшпатқа айналуымен және түркіз температурасында кварц пен слюданың шөгіндісімен сипатталады. Бұл бастапқы мыс порфирінде кездеспейтін екінші немесе супергендік минерал. Ол әдетте жанартаулық жыныстардағы немесе фосфатқа бай шөгінділердегі тамырларды толтырады. Мыс порфирінен пайда болған супергендік шөгінділердің типік мысалдары. Аризона штатының Кочис округіндегі кен орындары кембрий кварциттерінде және геологиялық жасы жас граниттерде орналасқан және кем дегенде осы кен орнына дейін тереңге жетеді. Бұл кен орны табиғи түрде көк түсті және сусыздану салдарынан қызған кезде жасыл түске айналады. Ол Иранның Хорасан провинциясының астанасы Машхад қаласының жанындағы Нишапурдағы кенді аймақтағы Әли Мерсай тауында орналасқан. Ауа райынан зақымданған және сынған трахит түркізді қонақтандырады, ол таудың ішінде лимонит және құмтас қабаттары арасында және таудың төменгі жағындағы шетінің арасында кездеседі. Бұл жұмыстар Синай түбегіндегі жұмыстармен бірге ең ежелгі белгілі жұмыстар болып табылады. 1912 жылы Вирджиния штатының Кэмпбел округіндегі Линч станциясында бірінші жеке кристалды түркіз кені табылды. Аналық жыныстың үстінде дрюз құрайтын кристалдар өте кішкентай; үлкені саналады. 1980 жылға дейін Вирджинияда кристаллдардың жалғыз көзі деп есептелген, қазір кем дегенде 27 басқа жер бар. Пайданы қалпына келтіру және сұранысты қанағаттандыру үшін кейбір американдық түркіз өңделеді немесе белгілі бір деңгейде жақсартылады. Бұл өңдеулерге зиянсыз балауыз жағу және бояу және сіңдіру сияқты көбірек даулы процедуралар кіреді (Өңдеулерді қараңыз). Кейбір американдық кен орындарында өңдеу немесе өзгерту қажет емес, жеткілікті жоғары сапалы материалдар өндіріледі. Мұндай өңдеулер жасалған жағдайда, материалды сату кезінде сатып алушыға хабарлануы тиіс.

Басқа дереккөздер

Түркіз ерте заманғы артефактілер (әшекей бұғалары) б.з.д. V мыңжылдығынан бастап Болгарияның Шығыс Родоп тауларындағы қазбалардан белгілі. Шикізаттың көзі жақын орналасқан Спахиево қорғасын-мырыш кен орнымен байланысты болуы мүмкін. Қытайда түркіз 3000 жылдан бері кездеседі. Жемсапалы материал, тығыз түйіндер түрінде, Хубэй провинциясының Юньсян және Чжушань аймақтарындағы жарыққан, кремнийленген әктастарда табылады. Сонымен қатар, Марко Поло қазіргі Сычуань аймағында түркіз табылғанын хабарлаған. Қытай түркізінің көп бөлігі экспортталады, бірақ жаде тәрізді өңделген бірнеше мүсіндер де бар. Тибетте асыл тас сапалы кен орындары бар екендігі айтылады, олар аймақтың шығысындағы Дерге және батысындағы Нагари Хорсум тауларында орналасқан. Басқа да маңызды кен орындары: Ауғанстан; Австралия (Виктория және Квинсленд); Солтүстік Үндістан; Солтүстік Чили (Чукикамата); Корнуолл; Саксония; Силезия; және Түркістан.

Пайдалану тарихы

Түркіздің пастельді түстері ежелгі мәдениеттердің көптегенінде бағаланды: түркіз ежелгі Египет, ацтектер (немесе басқа Колумбқа дейінгі Мезоамерикалықтар), Парсы, Месопотамия, Инд өзені аңғарының билеушілерін безендірген, ал кемінде Шан әулетінен бері ежелгі Қытайда да белгілі болған. Ең ежелгі қымбат тастардың бірі болғанымен, еуропалықтарға (Түркия арқылы) Жібек жолының басқа жаңалықтарымен бірге алғаш танысқан, түркіз 14 ғасырда ғана Батыста сәндік тас ретінде маңызға ие болды, себебі Рим-католик шіркеуінің ықпалы төмендеп, түркізді діни емес әшекейлерде қолдануға мүмкіндік берді. Үндістанда ол Моғол дәуіріне дейін, ал Жапонияда 18 ғасырға дейін белгісіз болды. Көптеген өркениеттердің ортақ сенімі бойынша, түркіз белгілі бір емдік қасиеттерге ие болған; оны киген адамның денсаулығына байланысты түсі өзгереді және жаман күштерден қорғайды деп саналған. Ацтектер түркізді оттың символы ретінде қарастырып, оған жылу және түтін сияқты қасиеттер берген. Олар түркізді алтын, кварц, малахит, зәрдап, жаде, коралл және ұлулармен бірге маскаларға (кейде адам бас сүйегінен жасалған), пышақтарға және қалқандарға инкрустациялаған – бұл заттар ынталандыратын және, мүмкін, салтанатты болған. Табиғи шайыр, битум және балауыз түркізді заттардың негізгі материалына жабыстыру үшін қолданылған; көбінесе бұл ағаш болған, бірақ сүйек пен қабық та пайдаланылған. Ацтектер сияқты Пуэбло, Навахо және Апачи тайпалары түркізді амулет ретінде бағалаған; соңғы тайпа түркіз садақшыға мінсіз нысана алуға көмектеседі деп сенген. Навахо мәдениетінде ол «рухани қорғаныш пен бата» ретінде қолданылған. Бұл халықтар түркізді мозаикалық инкрустацияда, мүсіндік жұмыстарда қолданған және одан дөңгелек тәрізді әшекейлер мен еркін пішіндес салғыштар жасаған. Чако каньоны мен оның төңірегіндегі Ануази тайпасы түркіз бұйымдарын өндіру және саудалау арқасында зор өркендеуге жеткен деп есептеледі. Навахо және басқа Оңтүстік-Батыс Американдық тайпалар жасаған ерекше күміс әшекейлер қазіргі заманғы даму болып табылады, олардың 1880 жылдар шамасында еуропалық ықпалдың нәтижесінде пайда болғаны айтылады. Парсыда түркіз мыңжылдықтар бойы де-факто ұлттық тас болды, оны түрбандардан тосқауылдарға дейін, мешіттерге және басқа да маңызды ғимараттарға, мысалы, Исфаханның Шах Хусейн мешітіне әшекейлеу үшін кеңінен қолданды. Парсы стилі мен түркізді қолдану кейіннен Моғол империясының құрылуынан кейін Үндістанға әкелінді, оның әсері жоғары тазалықтағы алтын әшекейлерде (рубин мен алмазбен бірге) және Тадж-Махал сияқты ғимараттарда көрінді. Парсы түркізіне араб әрпімен құлшылық сөздері жазылып, содан кейін алтынмен қапталған. Импортталған түркіздің кабошондары, кораллмен бірге, Тибет және Моңғолияның күміс және алтын әшекейлерінде кеңінен қолданылған (әлі де қолданылуда), онда жасыл түсті түркіз бағалы деп есептеледі. Бүгінгі күні жасалған көптеген бұйымдар, әдетте, түркізді күміспен орнатылған, дөңгелек пішіндес кабошондар түрінде, батыс нарықтарына арзан экспортқа арналған және түпнұсқа стильдің нақты көшірмесі емес. Ежелгі Египетте түркізді қолдану тарихы Бірінші династияға және одан да ертерекке дейін жетеді. Алайда, ең танымал бұйымдар Тутанхамонның қабірінен табылған, әсіресе фараонның түркізбен көптеп әшекейленген жерлеу маскасы. Ол сондай-ақ сақиналарды және үлкен әшекейлерді безендірген. Алтынға орнатылған асыл тастардан әшекейлер жасалған, инкрустация ретінде пайдаланылған және көбінесе карнелиан, лазурит және кейінірек түрлі түсті шынымен бірге қанатты қоңыз бейнесімен ойылған. Құдай Хатормен байланысты түркізді ежелгі египеттіктер соншалықты ұнатып, ол (демек) еліктеуге алынған алғашқы қымбат тасқа айналды, оның құрылымы жасанды глазурланған керамикалық өнім – фаянс арқылы жасалған. Француздар 19 ғасырдың ортасынан 20 ғасырдың басына дейін Египетте археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Бұл қазба жұмыстары, соның ішінде Тутанхамонның қабірі, Батыс әлемінде үлкен қызығушылық тудырып, зергерлік бұйымдарға, сәулетке және сол кездегі өнерге әсер етті. 1810 жылдан бері пастельді түстерімен танымал түркіз Египет қайта жаңғыруының маңызды бөлігі болды. Қазіргі Батыста түркіз көбінесе күміс сақиналар мен білезіктерде, көбінесе Американдық тайпалар стилінде, немесе ірі әшекейлерде қолданылады. Аз бағалы түркіздер Zuni тайпасы жасаған сияқты, бейнелерге ойылып жасалған. Көк түсті түркіздердің құны жоғарырақ болғанымен, жасыл және сарғыш түркіздер де шеберлерге ұнайды.

Мәдени бірлестіктер

Көптеген ежелгі және жаңа әлем мәдениеттерінде бұл асыл тас мыңдаған жылдар бойы қасиетті тас, бақыт әкелуші немесе талисман ретінде құрметтелген. Бұл мәлімдемеге ең ерте дәлел ежелгі Египетте табылды, онда шамамен 3000 ж.б.д. түркізбен инкрустацияланған қабір жиһаздары анықталды. Ежелгі парсы империясында аспан көгілдір асыл тастар табиғи емес өлімнен қорғану үшін мойынға немесе білезікке тағылған. Егер олар түсін өзгертсе, оны киген адам қауіп-қатер жақындап келе жатқанын сезген. Алайда, түркіз түсін өзгертетіні анықталды, бірақ бұл міндетті түрде жақындап келе жатқан қауіптің белгісі емес. Түс өзгерісіне жарық, косметика, шаң немесе терінің қышқылдығының әсерінен туындайтын химиялық реакция себеп болуы мүмкін. Түркіз Хатор қасиеттісімен байланысты болды, өйткені ол түркіз кеніші болған Серабит әл-Хадимнің қамқоршысы еді. Оның лақаптарының ішінде «Түркіздің ханымы», «Түркіздің бикесі» және «Түркіз елінің ханымы» болды. Батыс мәдениетінде түркіз желтоқсан айында туғандар үшін дәстүрлі туған тас болып саналады. Бұл тас Еврейлердің 28-тарауында сипатталған бас діни қызметкердің кеуделік киімінде де кездеседі. Американың оңтүстік-батысындағы зуни және пуэбло тайпалары үшін де бұл тас қасиетті саналады. Колумбтан бұрынғы ацтектер мен майялар оны құнды және мәдени маңызы бар тас деп есептеген.

Көмекілер

Мысырлықтар түркізаның алғашқы жасанды имитациясын жасады, оны глазурленген қыштан жасалған фаянс өнімі арқылы жасады. Кейін шыны мен эмаль да қолданылды, ал қазіргі заманда күрделі фарфор, пластик және әртүрлі құрастырылған, престелген, байланыстырылған және спекаланган өнімдер (әртүрлі мыс және алюминий қоспаларынан тұрады) жасалды: соңғыларының мысалдары – мыс олеатымен боялған алюминий фосфатынан жасалған "Венский түркіз"; және баерит пен мыс(II) фосфатының қоспасы "неолит". Бұл өнімдердің көпшілігі физикалық және химиялық қасиеттері жағынан табиғи түркізден айқын түрде ерекшеленеді, бірақ 1972 жылы Пьер Гилсон нағыз синтетикалыққа жақын біреуін ұсынды (ол қолданылған байланыстырғыш затқа байланысты химиялық құрамымен ерекшеленеді, сондықтан оны синтетикалық емес, имитация деп санаған дұрыс). Гилсон түркізі біркелкі түсте де, қара "торлы матрица" жолақтарымен де жасалады, бұл табиғи Невада материалынан ажыратуға болмайды. Бүгінде ең көп кездесетін түркіз имитациясы – боялған хоулит және магнезит, екеуі де табиғи күйде ақ, ал біріншісі түркіздің табиғи (және сенімді) қара жолақтарына ұқсас. Боялған халцедон, яшма және мрамор сирек кездеседі және олар сенімдірек емес. Түркізбен шатастырылатын немесе оның орнына қолданылатын басқа табиғи материалдар: варисцит және фаустит.

Қайта құрастыру

Мүмкін, ең күрделі емдеу түрі – "қайта құрастыру", онда жеке қолдануға тым кішкентай, ұсақ түркіздің сынықтары ұнтақтап, содан кейін қатты масса жасау үшін шайырмен байланыстырылады. "Қайта құрастырылған түркіз" деп сатылатын материалдың көп бөлігі жасанды, онда табиғи тас мүлдем жоқ немесе өте аз, және толығымен шайыр мен бояудан жасалған. Саудада қайта құрастырылған түркізді көбінесе "блок түркіз" немесе жай ғана "блок" деп атайды.

Баға және күтім

Қаттылығы мен түстің қанықтығы – түркіздің құндылығын анықтайтын екі маңызды фактор. Түс – жеке талғам мәселесі болғанымен, көбінесе аспан көгі немесе америкалық қызғалдақтың жұмыртқасының түсі ең қажеттісі саналады. Қандай түсі болса да, түркіз көптеген жағдайларда жұмсақ немесе әктелген болмауы керек. Тіпті өңделген болса да, мұндай сапасы төмен материал (көп түркіз осы санатқа жатады) уақыт өте бой түсін жоғалтуы немесе өзгеруі мүмкін, ал зергерлік бұйымдардағы қалыпты пайдалануға төзімді болмайды. Түркіз табылған тау жынысы немесе матрица көбінесе тас арқылы өтетін қоңыр немесе қара тамырлардың желісі түрінде көрінеді. Егер нәтиже үйлесімді болса, мұндай тамырлар тасқа құндылық қосуы мүмкін, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Мұндай материал кейде «өгізқұйрық матрицасы» деп аталады. Ол Оңтүстік-Батыс АҚШ және Қиыр Шығыста ең жоғары бағаланады, бірақ Таяу Шығыста онша құрметтелмейді, онда мінсіз және тамырсыз материал идеал саналады (тамырдың қаншалықты үйлесімді болуына қарамастан). Түстің біркелкілігі қажет, ал дайын бұйымдарда өңдеу сапасы да маңызды фактор болып табылады, оған жылтырату сапасы мен тастың симметриясы кіреді. Стандартты зергерлік өлшемдерге сәйкес келетін калибрленген тастарға да сұраныс жоғары болуы мүмкін. Зерде және басқа да мөлдір емес асыл тастар сияқты, түркіз де салмағына емес, миллиметрлермен өлшенген физикалық өлшемдеріне қарай бағаланады. Түркізге түрлі әдістермен өңдеу жасалады, кейбіреулері тұрақтырақ және күштірек. Кейбір өңдеулердің қабылдануына қатысты пікірталастар бар, бірақ көпшілік тарапынан кешірілетін бір нәрсе бар: бұл түркіздің түсі мен жылтырлығын жақсарту үшін қолданылатын жеңіл балауыз немесе майлау. Егер материал жоғары сапалы болса, балауыз немесе майдың өте аз бөлігі сіңіріледі, сондықтан түркіз сұлулығы үшін осы уақытша өңдеуге тәуелді болмайды. Басқа факторлар тең болған жағдайда, өңделмеген түркіздің бағасы әрқашан жоғары болады. Біріктірілген және қайта құрылған материалдың құны айтарлықтай төмен. Фосфат минералы болғандықтан, түркіз өте нәзік және еріткіштерге сезімтал. Парфюмерия және басқа да косметикалар бетін зақымдап, түркіздің түсін өзгертуі мүмкін, сондай-ақ тері майлары мен коммерциялық зергерлік бұйымдарды тазалауға арналған сұйықтықтар да әсер етеді. Күн сәулесіне ұзақ уақыт бойы тоқталуы түсін өзгертпеуі немесе құрғатып жіберуі мүмкін. Сондықтан мұндай зергерлік бұйымдарды киген кезде сақтық тану керек: түркіз зергерлік бұйымын кимес бұрын күннен қорғау кремі мен шаш лагын сияқты косметикалық өнімдерді қолдану керек, және оларды жағажайда немесе күнге толы жерлерде киюге болмайды. Қолданғаннан кейін түркізді жұмсақ матамен мұқият тазалап, қалдықтардың жиналуын болдырмау керек, және сызат түсірмеу үшін оны жеке ыдыста сақтау керек. Түркізді ауа өткізбейтін ыдыста сақтау да оған зиян келтіруі мүмкін.