Кіріспе

1970 жылы Фредди Фрэнсис түсірген британдық ғылыми фантастикалық қорқынышты фильм – «Trog». Бұл фильмді Фредди Фрэнсис режиссерлік еткен, ал басты рөлдерде Джоан Кроуфорд, Майкл Гоф және Бернард Кей ойнаған. Сценарий авторлары – Питер Брайан, Джон Гиллинг және Абен Кандель. Фильм ХХ ғасырдағы Ұлыбританияда табылған троглодиттің (немесе мұз дәуірінің "көгіртке адамының") тарихын баяндайды. «Trog» Джоан Кроуфордтың соңғы фильмі болды.

Сюжет

Қазіргі Британияда өтетін фильмде әйгілі антрополог доктор Броктон елдің шұңғылдарында жалғыз еркек троглодиттің тірі екенін біледі және оған көмектесуге, тіпті үйретуге мүмкіндік бар. Ғылымның мүддесі үшін және жоғалған буынның табылған жаңалық ашу мүмкіндігі үшін ол жаратылысты жер бетіне көтереді. Қала тұрғындары мен полиция қорқып шашырап кеткенде, Броктон тыныш күйде транквилизаторлық мылтығымен қаруланып, үңгір адамын мойынсұнуға мәжбүрлейді. Ол оны зерттеу үшін зертханасына алып келеді, бірақ қаладағылардың бірі, әсіресе жергілікті кәсіпкер Сэм Мёрдок, «құбыжықтың» қалада болуына қарсы шығады. Мёрдок коммерциялық зиянға қорқады және зерттеу орталығын басқаратын әйелге күдікпен қарайды. Осы уақыт аралығында «Трог» деп аталған жаратылысты Броктон ойнауға және бөлісуге үйретеді. Бірнеше операциялар мен құпия гипноздық құрылғының арқасында ол тілге қабілеттілікті дамытады, бұл Трогқа алыс өткенін, әртүрлі жануарлар арасындағы қақтығыстарды көруге немесе қайта басынан өткеруге мүмкіндік береді. Броктонның тәжірибелері Мёрдокты алаңдатады, ал қалалық соттың Трогты қорғау туралы шешімі оны ашуға итермелейді. Ол түндік уақытта Трогты босатып жібереді, үңгір адамын жергілікті тұрғындар немесе қарулы күштер ұстап өлтіретін деп үміттенеді. Босатылғаннан кейін Трог қалаға кіріп, кездескен алғашқы үш адамды – бақша дүкенінің сатушысын, қасапшыны және көліктегі азаматты өлтіреді, бірақ Мёрдокты өлтіргенге дейін өлтіреді. Содан кейін Трог ойын алаңынан кішкентай қызды алып, үңгіріне апарады. Доктор Броктон, полиция және әскер қызметкерлері үңгірдің кіреберісінде жиналады. Броктон билік өкілдерінен Трогпен сөйлесіп, қызды қауіпсіз алып кетуге рұқсат сұрайды, бірақ нәтижесіз болған соң, ол өзі әрекет етеді және үңгірге түседі, онда қызды бұрышта тығылып жатқанын көреді. Трог дәрігерді көргенде агрессивті болады, бірақ Броктонның қатаң сөгісінен және өтінішінен кейін қызды оған қайтарады. Дәрігер мен қыз үңгірден шыққаннан кейін, әскерлер үңгірге шабуыл жасамас бұрын жарылғыш заттарды жаққанда, Броктонның ғылым үшін жасаған барлық жұмысы құлайды. Трог оқтардан жараланады, құлап, сталагмиттердің біріне қадалады. Фильм жаңалықтар тілшісінің дәрігерден жоғалған буынның өлімі туралы пікір сұрауымен аяқталады. Броктон тілшінің микрофонын итеріп, сахнадан жалғыз өзі кетеді.

Өндіріс

Питер Биян мен Джон Гиллингтің түпнұсқа әңгімесі негізінде фильмді бастапқыда Тони Тенсер «Tigon Films» компаниясында әзірледі, ол жобаны продюсер Герман Коэнге сатты. 1968 жылдың шілдесінде Коэн «Crooks and Coronets» және «Trog» фильмдерін өндіру үшін «Warner Bros Seven Arts» компаниясымен келісімшартқа отырғандығын хабарлады, соңғысы қыркүйекте түсірілімге кіріседі деп жоспарланған. Бірақ түсірілім бірнеше айға кейінге шегерілді, себебі Джоан Кроуфорд 1969 жылдың мамырында түсірілімге қатысуға келісті. «Trog» Коэн үшін түсірілген екі фильмнің екіншісі болды, ал біріншісі – 1967 жылғы «Berserk!». Бұл фильм оны бұрынғы фильмде Кроуфордпен бірге ойнаған Майкл Гофпен қайтадан жұптастырды. Бастапқы сценарийдегі Кроуфордтың кейіпкері ер адам болған, бірақ Коэн оны Кроуфордқа арнап қайта жазды.

Түсірілім

Кроуфорд «Трогты» «төмен бюджетті фильм» деп сипаттап, «Мен өз гардеробымның көп бөлігін өзіммен алып келемін» деп қосты. Ол жобаға қатысуға келіскеннен кейін бірнеше апта өткен соң, фильмнің түсірілімі 1969 жылдың 30 маусымында басталды. Фильмде Алан Дэвис рөлін ойнаған актер Дэвид Уорбек те бар. 1992 жылы қорқыныш фильмдерінің жанкүйерлеріне арналған «Fangoria» журналына берген сұхбатында Коэн «Трогтың» «Брей» студиясында және Англияның шұңғыл далаларында түсірілгенін, «Берсерк» фильмінен гөрі өндірісіне көбірек шығын кеткенін айтады. Коэн сол сұхбатта Кроуфордтың түсірілім кезінде алкогольді көп пайдалануымен байланысты проблемаларды еске алады: «Жарайды, «Трогта» ол «Берсерк» түсіріліміндегіден де көп ішіп алды. Оны сұрамай ішкені үшін бірнеше рет сөгіс бердім. Оның «Pepsi Cola» деп жазылған үлкен мұздай шыныаяғы болды, бірақ ішінде 100 градустық арақ бар еді! Шын мәнінде, ол «Берсерк» және «Трог» түсірілімдеріне келгенде, Англияда таба алмайтындықтан 100 градустық арақтың төрт жәшігімен келді». Сондай-ақ, Turner Classic Movies мәліметтеріне сәйкес, Трогтың үңгір адамының кейпін жасау үшін қолданылған «жаман маймыл костюмі» Стэнли Кубриктің 1968 жылғы «2001: Ғарыш саяхаты» фильмінен қалған «маймылдың киімі» болды. Фредди Френсис кейіннен «Трогты» «қорқынышты фильм» деп атады және режиссерлік еткеніне өкінді: «Біз барлық жерге ақымақ карточкаларын қоюға мәжбүр болдық, өйткені ол өз сөздерін есінде сақтай алмады. Бұл оның өмірінде жасаған соңғы ісі еді, оны істемеуі керек еді. Оның достары жоқ еді, ол өлгенше әйелім екеумізге қайғылы хаттар жазып тұрды». Корнелиус рөлі оған Кроуфордты камерада да, камерадан тыс жерде де байқауға көптеген мүмкіндіктер берді. Фильмнің шығуына 45 жыл өткен соң, Британдық кино институтының (BFI) ұйымдастырған және бейнежазбаға түсірген сұхбатында ол алғаш рет өндірісте жұмыс істеген тәжірибесімен және әсіресе тәжірибелі актрисамен бөлісті. Бұл сұхбат 2015 жылдың қыркүйек айында, BFI кинофестивалінде «Трог» фильмін көрсету алдында өтті. Оны американдық режиссер және жазушы Джон Уотерс жүргізді, ол андеграунд немесе «трансгрессивті культ фильмдерінің» белгілі насихатшысы және авторы, сондай-ақ «Трог» сияқты төмен бюджетті, кең таралған өндірістердің көптеген басқа түрлерінің жанкүйері. Уотерспен сұхбатында Корнелиус Кроуфордтың «ақымақ карточкаларын» қолданғаны және түсірілім кезінде мас болғаны туралы хабарларға қарсылық білдірді. Бұрынғы күрескер ол оның мұндай карточкаларды пайдаланғанын көрмегенін айтты және Кроуфордты жұмыс істеуге «тамаша» деп сипаттады, үнемі уақытында келіп, түсірілім алаңында «жақсы» болып, экипажға сыйлық беруде жомарт болды және «Трогты» аяқтағаннан кейін жылдар бойы әр Рождествода оған жеке карта жіберді.

Қабылдау

1992 жылы фильмдегі жұмысын еске түсіріп, Коэн фильмнің уақытылы аяқталғанын, бюджеттің төмен болғанын және оның пікірінше "өте табысты" болғанын айтты. Алайда 1970 жылы фильмге берілген көптеген пікірлер жағымсыз болды. Сол жылдың қыркүйек айында Trog-ты алдын ала көргеннен кейін сыншы Роджер Эберт фильмді бағалауды мынадай сұрақпен бастайды: Енді сіз Джоан Кроуфордты мінсіз бежелі шымшыл костюм киіп, үңгірде аң аулап жүрген фильм туралы не айта аласыз: "Трог! Мынау, Трог!" деп үй жануарына шақырып? Мұндай көрініс ақымақтықтан асып түседі, осы фильм де солай. 1970 жылдың қазан айында, фильмнің АҚШ-та бүкіл елде жарық көргеніне бірнеше күн өткен соң, The New York Times-тің шолуы Кроуфордтың төменгі бюджетті өндіріске қатысуы туралы кем дегенде екі жағымды пікірлер ұсынады: "Трогта" бастапқы ізгілік бар, бұл Джоан Кроуфордтың өз шеберлігімен жұмыс істеп жатқанын дәлелдейді. Өкінішке қарай, түрлі сәнді костюмдер мен киімдерді сатып алатын бұл әйелдің басқа да артықшылығы жоқ. Ол - тірі, шашты, жартылай үңгір адамы, жартылай маймыл, мұз дәуірі "жоғалған буыны", ол "Трог" деген лақап атпен атап, артта қалған бала сияқты тәрбиелеуге тырысатын троглодит, ол доктор Маргарет Мидке де, доктор Спокка да қауіп төндірмейтін зерттеу орталығының бас антропологы. Премьерасынан бері бірнеше онжылдықта "Трог" кейбір кино жанкүйерлері арасында, әсіресе, аз шығынды қорқынышты және ғылыми фантастикалық фильмдерді қарауға ұнағандардың арасында, белгілі бір фильмнің "жақсылығы соншалықты жаман" екендігіне байланысты культ мәртебесіне ие болды. Британдық кино институты 2015 жылы "Трог" киносы туралы ретроспективті бағдарламасын жарнамалау кезінде қатысушыларға фильмнің тартымдылығын жаңартылған немесе қазіргі заманғы нұсқамен қамтамасыз етті: "Ең абсурдты, құпиялы, ойды шашыратқан жұлдыздық рөлдердің бірі. Жұмысқа деген үмітсіз Джоан Кроуфорд режиссер Фредди Фрэнсиспен(!) және өміздік маймыл маскасын киген актермен бірлесіп, ешкімге ұқсамайтын ғылыми фантастикалық фильмді жасады." Хэллоуинге дейін өтетін жарнаманың бір бөлігінде Warner Bros. "культ жанкүйерлерінің" фильмге "күңгіп" баратынына және троглодиттің макияжы мен "Кроуфордтың ашық түсті шалбар костюмдері" "күлкілі нашар" екеніне сендіреді. 2012 жылы Джо Корнелиуспен бұрын сипатталған BFI сұхбатынан бірнеше жыл бұрын Джон Уотерс "Трогты" MUBI стриминг қызметіндегі сүйікті фильмдерінің бірі ретінде таныды. Үйде көру және фильмдерді жинау үшін Warner Home Video 1995 жылы Trog' VHS көшірмелерін және 2007 жылы DVD форматында сата бастады.