Фридрих Вильгельм Август Аргеландер: Неміс астрономының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Неміс астрономы (1799–1875)

Фридрих Вильгельм Август Аргеландер (22 наурыз 1799 – 17 ақпан 1875) – неміс астрономы. Ол жұлдыздардың шағылысуын, координаталарын және қашықтықтарын анықтаумен белгілі.

Өмір және жұмыс

Аргеландер Пруссия Корольдігінің Мемель қаласында (қазіргі Литвадағы Клайпеда) дүниеге келді. Оның әкесі фин тегінен таралған Иоганн Готлиб Аргеландер, ал анасы – Доротея Вильгельмина Грюнхаген, неміс (пруссиялық) болған. Ол 1820 жылы көмекшісі болған Фридрих Бессельмен бірге оқыды және 1822 жылы Кенигсберг университетінде докторлық диссертациясын қорғады. 1823 жылдан 1837 жылға дейін Аргеландер Финляндия обсерваториясының директоры болды, алдымен Туркуда, содан кейін Хельсинкиде. Одан кейін ол Германияның Бонн қаласына көшті. Мұнда ол Бонн университетінде жаңа обсерваторияны жобалап, салдырды, ал қаржыландыруды тікелей король Фридрих Вильгельм IV бекітті, ол Аргеландермен бала кезінде дос болған еді. Бұл өмір бойына созылған достық Наполеон соғыстары кезінде Пруссия патшалық отбасы Йена-Ауэрштедт шайқасынан кейін Мемельге қашқанда, ханзада уақытша Аргеландердің ата-анасының үйінде тұрған кезде бастау алған. Аргеландер жұлдыздардың орналасуын және шамасын өлшеудің тиімді, қарапайым және жылдам әдістерін жасауда табысқа жетті, осылайша қазіргі астрономияның негіргі жұмысын жасады. Ол сонымен қатар гелиометрлермен жұлдыздардың қашықтығын өлшеді. Оның және оның әріптестерінің жұлдыздық каталогтарды жасау және өзгермелі жұлдыздарды зерттеу жөніндегі маңызды практикалық жұмыстары сол кезде жаңадан дамыған әдістерді жүйелі түрде қолдану арқасында мүмкін болды. Аргеландер өзгермелі жұлдыздарды мұқият зерттеген алғашқы астроном болды. Ол жұмысын бастаған кезде олардың саны санаулы ғана болды, және оларды анықтаудың қазіргі заманғы жүйесін енгізуге ол жауапты болды. Ол Күннің қозғалыс бағытын да шамамен анықтады. 1842 жылы ол Громбридж 1830 жұлдызының өте жоғары есімдік қозғалысы бар екенін анықтады. Көптеген ондаған жылдар бойы оның есімдік қозғалысы ең жоғарысы болып тіркелді, бүгінде ол үшінші орында тұр. Бір кезде ол Аргеландер жұлдызы деп аталды. Адалберт Крюгер және Эдуард Шёнфельдпен бірге Аргеландер 1859 және 1862 жылдар аралығында жарық көрген, 324 000-нан астам жұлдыздың орналасуын және жарықтығын көрсеткен, бірақ аспанның оңтүстік жартысын толық қамтылмаған Боннер Дюрмустерунг деп аталатын жұлдыз каталогын жасады. Бұл фотосурет қолданылмай жарық көрген соңғы жұлдыз картасы болды. 1863 жылы Аргеландер Астрономиялық қоғам деп аталатын халықаралық астрономдар ұйымын құруға көмектесті.

Argelander was born in Memel in the Kingdom of Prussia (now Klaipėda in Lithuania), the son of a father of Finnish descent, Johann Gottlieb Argelander, and German (Prussian) mother, Dorothea Wilhelmina Grünhagen. He studied with Friedrich Bessel, whose assistant he became in 1820, and obtained his Ph. D. in 1822 at University of Königsberg. From 1823 until 1837, Argelander was the head of the Finnish observatory, first in Turku and then in Helsinki. He then moved to Bonn, Germany. There he designed and built a new observatory at the University of Bonn with funding approved directly by King Frederick William IV whom Argelander had become friends with in his childhood. This lifelong friendship had started when the then crown prince temporarily lived in Argelander's parents house after the Prussian royal family fled to Memel after the Battle of Jena–Auerstedt during the Napoleonic Wars. Argelander excelled in developing effective, simple and fast methods for measuring star positions and magnitudes, thereby making a pioneering work for modern astronomy. He also measured star distances with heliometers. His, and his collaborators', great practical works of star cataloging and variable star research were made possible by the systematic usage of then newly developed techniques. Argelander was the first astronomer to begin a careful study of variable stars. Only a handful were known when he began, and he was responsible for introducing the modern system of identifying them. He also made a rough determination of the direction in which the Sun was moving. In 1842, he discovered that Groombridge 1830 had a very high proper motion. For many decades its proper motion was the highest known; today it still occupies third place. For a time, it was known as Argelander's Star. Together with Adalbert Krüger and Eduard Schönfeld, Argelander was responsible for the star catalogue known as the Bonner Durchmusterung, published between 1859 and 1862, which gave the positions and brightness of more than 324,000 stars, although it did not cover much of the southern half of the sky. This was the last star map to be published without the use of photography. In 1863, Argelander helped lead in the founding of an international organization of astronomers named the Astronomische Gesellschaft.

Құрметтер мен мұра

1846 жылы Швеция Корольдік Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. 1855 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Бельгия Корольдік ғылым, әдебиет және көркем өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1863 жылы Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалімен марапатталды. 1874 жылы ғылым және өнер үшін «Pour le Mérite» орденімен (азаматтық классы) марапатталды. 2006 жылы Бонн университетінің үш астрономия институты біріктіріліп, Аргеландер астрономия институты деп аталды. Ай бетіндегі Аргеландер кратері және 1551 Аргеландер астероиді оның құрметіне аталды.