Кіріспе

Жапондық дворян (1847–1889) Виконт Мори Аринори (森 有礼) (1847 жылдың 23 тамызы – 1889 жылдың 12 ақпаны) – Мэйдзи дәуіріндегі жапон мемлекет қайраткері, дипломат және Жапонияның қазіргі заманғы білім беру жүйесін құрған адам. Мори Аринори Жапонияның алғашқы Ито кабинетінде білім беру министрі қызметін атқарды және Жапон империясы кезінде білім беру жүйесін орнатуда маңызды рөл ойнады. Ол Иноуэ Коуашипен бірге 1886 жылдан бастап бірнеше жарлықтар шығарды, олар бастауыш, орта, педагогикалық мектептер жүйесін және императорлық университет жүйесін құруды қамтыды, бұл Жапонияның білім беру жүйесінің негізін қалады. Бұл Мэйдзи дәуірінде Жапонияны жаңғырту жолындағы маңызды қадам болды.

Ерте өмір

Мори Сацума доменінде (қазіргі Кагосима префектурасы) самурай отбасында дүниеге келді және Сацума домені басқаратын Батыс білімі бойынша Кайсенджо мектебінде оқыды. 1865 жылы Ұлыбританиядағы Лондон университетінің колледжіне студент ретінде жіберілді, онда математика, физика және теңіздік зерттеу салаларындағы батыс техникаларын оқыды. Ол Мейдзи жаңартылуының басталғаннан кейін Жапонияға оралды және жаңа Мейдзи үкіметінде бірнеше мемлекеттік қызметтерді атқарды.

Мэйдзи мемлекет қайраткері

Мори 1871-1873 жылдары АҚШ-тағы алғашқы жапон елшісі болды. АҚШ-та болған кезінде ол батыс білім беру әдістері мен батыс әлеуметтік институттарына қатты қызығушылық танытты. Жапонияға оралғаннан кейін ол Жапонияның алғашқы заманауи зиялы қоғамы – Мейрокушаны ұйымдастырды. Мори Мейдзи ағартушылық қозғалысының мүшесі болды және дін бостандығын, зайырлы білім беруді, әйелдерге тең құқықтарды (дауыс беруден басқа), халықаралық құқықтарды және ең бастысы, жапон тілінен ағылшын тіліне көшуді жақтады. 1875 жылы Хитоцубаси университетінің алдыңғы бағыты болған Шохо Кошуджоны (Жапонияның алғашқы коммерциялық колледжі) құрды. Содан кейін ол Цинь әулетінің (Қытай) елшісі, Сыртқы істер министрінің аға орынбасары, Ұлыбританиядағы елші, Санжиннің (заң шығару кеңесінің) мүшесі және Білім министрлігінің қызметкері болып жұмыс істеді. Ол Ито Хиробумидің шақыруымен бірінші кабинетке Білім министрі ретінде қосылды және 1886 жылдан 1889 жылға дейін Курода үкіметі кезінде де сол лауазымда қалды. Осы кезеңде ол Жапонияның білім беру жүйесіндегі «Мори реформаларын» жүзеге асырды, оған алты жылдық міндетті, бірлескен білім беру және таңдаулы элитаны даярлау үшін арнайы жоғары мектептер құру кірді. Оның басшылығымен орталық министрлік мектептердің оқу бағдарламасын қатаң бақылауға алды, төменгі сыныптарда неоконфуциандық мораль мен ұлттық адалдыққа баса назар аударды, ал жоғары білім беруде белгілі бір интеллектуалдық еркіндікке мүмкіндік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі либералдық ойшылдар оны жапондық элиталық және мемлекеттік білім беру жүйесіне жауапты реакционер деп айыптады, ал оның замандастары оны жапон мәдениеті мен дәстүрінің есебінен жапон қоғамына қажетсіз батыстықтандыруды таңған радикал деп сынады. Мысалы, ол ағылшын тілін қолдануды жақтады. Ол сонымен қатар белгілі христиан болды. Мори 1889 жылы Мэйдзи конституциясы жарияланған күні ультраұлтшыл адамнан шабуылға ұшырады және келесі күні қайтыс болды. Шабуыл жасаған адам Моридің екі жыл бұрын Исе ғибадатханасына барған кезде діни рәсімдерді сақтамағанына ашуланды; мысалы, Мори кірер алдында аяқ киімін шешпеген және таяғымен қасиетті жамылғыны ысырып жіберген деген айып тағылды. Оның жазбаларының таңдамалы бөліктерін В.Р. Брайстедтің «Меироку Дзасси: Жапон ағартушылығының журналы» кітабында табуға болады, бұл журнал алғашқыда «Меироку Дзасси» атты журналда жарияланған еді.

Танымал мәдениетте

Мори Уильям Гибсон мен Брюс Стерлингтің «Артықшылық қозғалтқышы» альтернативті тарих романында, заманауилыққа құштар және Лоренс Олифанттың шәкірті ретінде, сондай-ақ Наташа Пуллидің «Пепперхароудың жоғалған болашағы» фантастикалық романында екінші дәрежелі кейіпкер ретінде көрінеді.